W tym tekście
Kim był ks. Józef Czubek?
Ks. Józef Czubek (1883-1945) był proboszczem parafii św. Barbary w Świętem od 30 lipca 1917 r. do 25 września 1928 r., członkiem Rady Ludowej i posłem na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w grudniu 1918 r. Jego jedenastoletnia posługa przypadła na czas przejścia ziem dawnego zaboru pruskiego do odrodzonej Polski.
Jakie daty wyznaczają biografię ks. Józefa Czubka?
Najpewniejsze daty tworzą krótki, ale ważny szkielet jego życiorysu: rok urodzenia 1883, objęcie Świętego w 1917 r., udział w Sejmie Dzielnicowym w 1918 r., przejście do Jabłonowa w 1928 r. i śmierć w 1945 r. Takie dane podaje opracowanie historii dekanatu łasińskiego pod redakcją ks. Stanisława Kardasza z 1997 r.
- 1883 r. - to rok urodzenia ks. Józefa Czubka, podawany w archiwalnym opracowaniu parafii.
- 30 lipca 1917 r. - tego dnia został proboszczem parafii św. Barbary w Świętem.
- 3-5 grudnia 1918 r. - w tych dniach obradował Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, w którym uczestniczył jako poseł.
- 25 września 1928 r. - tego dnia przeszedł ze Świętego do Jabłonowa.
- 1945 r. - to rok śmierci duchownego, bez zachowanych w dostępnych źródłach informacji o jej okolicznościach.
Dlaczego ks. Czubek jest ważną postacią historii Świętego?
Ks. Czubek jest ważny nie tylko jako proboszcz Świętego, lecz także jako świadek i uczestnik spraw publicznych przełomu 1918-1920. Kościół św. Barbary w Świętem, drewniana świątynia z 1723 r., pozostawał wtedy częścią parafii leżącej blisko późniejszej granicy polsko-niemieckiej.
W dziejach małych miejscowości nazwisko proboszcza bywa jedynym śladem łączącym lokalną pamięć z wielką historią. Tutaj ten ślad jest konkretny: Rada Ludowa, Poznań, Sejm Dzielnicowy 1918 i podział parafii po traktacie wersalskim. Nie trzeba dopowiadać więcej, aby zobaczyć skalę zmian.
Ks. Józef Czubek był proboszczem Świętego w latach 1917-1928 oraz uczestnikiem polskiego życia narodowego u schyłku zaboru pruskiego. Parafrazowane na podstawie: ks. St. Kardasz, red., „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, 1997.
W szerszym ciągu duszpasterzy warto poznać także proboszczów parafii Święte, odnotowanych w zachowanych opracowaniach.
Kiedy ks. Czubek objął parafię w Świętem?
Ks. Józef Czubek objął parafię św. Barbary w Świętem 30 lipca 1917 r., jeszcze podczas I wojny światowej i w granicach zaboru pruskiego. Święte funkcjonowało wówczas także pod niemiecką nazwą Schwenten, a parafia należała do diecezji chełmińskiej. Datę podaje monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r.
Jak wyglądała parafia w ostatnim roku zaboru pruskiego?
Parafia w ostatnim roku zaboru pruskiego skupiała życie religijne wokół drewnianego kościoła św. Barbary i miejscowości rozrzuconych na pograniczu ziem chełmińskich. Nie zachowało się źródło pozwalające opisać dzień objęcia urzędu przez ks. Czubka, dlatego uczciwiej zatrzymać się przy potwierdzonych faktach.
- Święte - wieś określana w niemieckim nazewnictwie jako Schwenten, stanowiła siedzibę parafii.
- Diecezja chełmińska - była ówczesną strukturą kościelną, do której należała parafia przed utworzeniem diecezji toruńskiej w 1992 r.
- Kościół św. Barbary - drewniana świątynia datowana na 1723 r. pozostawała centrum wspólnoty.
- Rok 1917 - przypadł na końcową fazę I wojny światowej, zanim sprawa granic Pomorza została rozstrzygnięta politycznie.
- Ks. Józef Czubek - rozpoczął posługę w miejscu, którego mieszkańcy mieli wkrótce doświadczyć zmiany państwowości.
Czy ks. Czubek prowadził remont kościoła w 1918 roku?
Nie ma źródła, które pozwala przypisać ks. Czubkowi inicjatywę remontu kościoła św. Barbary przeprowadzonego w 1918 r. Wiadomo jedynie, że remont nastąpił w czasie jego posługi, dlatego nie należy zamieniać tej zbieżności dat w potwierdzony udział.
To drobna różnica, lecz w lokalnej historii ma znaczenie. Fundacja, decyzja administracyjna, nadzór budowlany i obecność proboszcza w danym roku nie są tym samym. Drewniany kościół z 1723 r. przechodził też późniejsze prace, między innymi gruntowną renowację w latach 1962-1966 oraz remonty w latach 90. XX wieku.
Najprostsza, rzetelna formuła brzmi: remont kościoła miał miejsce w 1918 r., gdy proboszczem Świętego był ks. Czubek. Tyle potwierdzają materiały użyte w tym przewodniku.
Czym był Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w 1918 roku?
Polski Sejm Dzielnicowy to zgromadzenie polskich delegatów z ziem zaboru pruskiego i polskiej emigracji w Niemczech, obradujące w Poznaniu od 3 do 5 grudnia 1918 r. Wybrał Naczelną Radę Ludową, która koordynowała polskie sprawy w okresie poprzedzającym powstanie wielkopolskie.
Jaką rolę pełniła Naczelna Rada Ludowa?
Naczelna Rada Ludowa pełniła rolę politycznej reprezentacji Polaków z byłego zaboru pruskiego w wyjątkowym momencie rozpadu niemieckiego porządku państwowego. Jej wybór przez Sejm Dzielnicowy stworzył wspólny punkt odniesienia dla miejscowych Rad Ludowych, także na Pomorzu.
- Poznań - był miejscem obrad Sejmu Dzielnicowego od 3 do 5 grudnia 1918 r.
- Delegaci polscy - reprezentowali środowiska z terenów dawnego zaboru pruskiego oraz polską emigrację w Niemczech.
- Naczelna Rada Ludowa - została wybrana przez uczestników zgromadzenia jako reprezentacja polskich interesów.
- Rady Ludowe - działały lokalnie i wiązały sprawy miejscowe z szerszym ruchem narodowym.
- Ks. Józef Czubek - według monografii dekanatu łasińskiego był członkiem Rady Ludowej i posłem na Sejm Dzielnicowy.
Sejm Dzielnicowy 1918 nie był Sejmem Ustawodawczym z 1919 r. To dwa różne zgromadzenia, powstałe w odmiennych okolicznościach. Takie rozróżnienie chroni przed częstym skrótem myślowym w opisach lokalnych biografii.
Dlaczego duchowni uczestniczyli w ruchu narodowym?
Duchowni uczestniczyli w ruchu narodowym na ziemiach zaboru pruskiego jako część lokalnych elit, obok nauczycieli, działaczy społecznych i ziemian. Przypadek ks. Czubka należy rozumieć w tym kontekście, bez budowania legendy na podstawie kilku zachowanych zdań.
W źródłach dotyczących Świętego nie ma pełnego opisu jego wystąpień, głosowań ani działalności po zakończeniu obrad. Jest za to ważne, precyzyjne wskazanie: należał do Rady Ludowej i otrzymał mandat posła na Sejm Dzielnicowy.
Polski Sejm Dzielnicowy z grudnia 1918 r. był reprezentacją Polaków z obszarów zaboru pruskiego i wyłonił Naczelną Radę Ludową. Parafrazowane na podstawie opracowań historycznych przywoływanych w monografii „Dekanat Łasiński”, 1997.
Jak traktat wersalski podzielił parafię Święte?
Po traktacie wersalskim z 1919 r., wprowadzonym w życie w 1920 r., parafia Święte została przecięta granicą polsko-niemiecką. Po stronie niemieckiej znalazły się Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki. Zmiana nastąpiła za posługi ks. Józefa Czubka, według monografii dekanatu łasińskiego z 1997 r.
Które miejscowości znalazły się po stronie niemieckiej?
Po stronie niemieckiej znalazły się Mała Tymawa, Wałdowo oraz osada Niemca z Krzywki. Źródło wymienia te trzy miejsca wprost, dlatego nie należy rozszerzać listy o inne wsie obecne w dzisiejszych wykazach parafialnych.
- Mała Tymawa - została wskazana jako część dawnej parafii, która po zmianie granicy pozostała po stronie niemieckiej.
- Wałdowo - podobnie jak Mała Tymawa znalazło się poza granicą odrodzonej Polski.
- Osada Niemca z Krzywki - została wymieniona w lokalnym opisie jako trzeci obszar odłączony od parafii.
- Święte - pozostało po stronie polskiej i nadal było ośrodkiem parafii przy kościele św. Barbary.
- Pogranicze - stało się codziennym doświadczeniem wspólnoty, a nie tylko linią na mapie.
Dlaczego granica miała znaczenie dla jednej parafii?
Granica miała znaczenie, ponieważ rozdzielała ludzi związanych wcześniej jedną parafią, drogami, rodzinami i praktykami religijnymi. Traktat wersalski regulował powojenny układ granic, ale miejscowe skutki odczuwało się przez wiele lat w zwykłych relacjach między sąsiednimi wsiami.
Święte leży przy północno-wschodniej granicy dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego. Ta lokalizacja pomaga zrozumieć, dlaczego dzieje parafii łączą krzyżackie początki, nazwę Schwenten, zabór pruski i granicę ustanowioną po I wojnie światowej.
| Okres | Status Świętego | Znaczenie dla parafii |
|---|---|---|
| Do 1918 r. | Obszar zaboru pruskiego | Parafia należała do diecezji chełmińskiej i funkcjonowała w otoczeniu niemieckiego nazewnictwa. |
| 1918 r. | Przełom polityczny | Ks. Czubek uczestniczył w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu jako poseł. |
| 1919-1920 | Ustalenie nowej granicy | Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki znalazły się po stronie niemieckiej. |
Kiedy ks. Czubek przeszedł do Jabłonowa?
Ks. Józef Czubek przeszedł do Jabłonowa 25 września 1928 r., po ponad jedenastu latach posługi w Świętem. Źródło zachowuje jedynie nazwę Jabłonowo, bez doprecyzowania miejscowości ani powodów przeniesienia, dlatego nie należy ich dopowiadać.
Jak długo trwała posługa ks. Czubka w Świętem?
Posługa ks. Czubka w Świętem trwała od 30 lipca 1917 r. do 25 września 1928 r., czyli nieco ponad jedenaście lat. Był to czas obejmujący ostatnie miesiące wojny, odzyskanie niepodległości i ustanowienie nowej granicy na Pomorzu.
- Początek posługi - 30 lipca 1917 r. wyznacza objęcie parafii św. Barbary.
- Rok 1918 - przyniósł remont kościoła oraz udział ks. Czubka w Sejmie Dzielnicowym.
- Lata 1919-1920 - przyniosły zmianę granic i podział dawnego obszaru parafii.
- Koniec posługi - 25 września 1928 r. oznacza przejście duchownego do Jabłonowa.
- Następstwo - 3 grudnia 1928 r. proboszczem Świętego został ks. Leon Gregorkiewicz.
Dlaczego nie znamy powodów przeniesienia do Jabłonowa?
Nie znamy powodów przeniesienia, ponieważ dostępne opracowanie podaje datę i kierunek zmiany, ale nie opisuje jej motywów. Przeniesienia duchownych mogły wynikać z wielu przyczyn, lecz żadnej z nich nie można tu przedstawić jako faktu.
W historii lokalnej ostrożność nie osłabia opowieści. Przeciwnie, oddziela dokument od domysłu. Pozwala też zachować miejsce na dalsze odkrycia w archiwach dawnej diecezji chełmińskiej.
Kim był następca ks. Czubka, ks. Leon Gregorkiewicz?
Ks. Leon Gregorkiewicz został proboszczem Świętego 3 grudnia 1928 r., po przejściu ks. Józefa Czubka do Jabłonowa. Urodzony w 1872 r., został aresztowany przez okupanta 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r., co opisuje D. Galanciak w „Studiach Gdańskich” z 2020 r.
Co łączy, a co różni ks. Czubka i ks. Gregorkiewicza?
Obu kapłanów łączy parafia św. Barbary w Świętem i ważne miejsce w pamięci o dekanacie łasińskim. Różnią ich udokumentowane losy: ks. Czubek uczestniczył w życiu narodowym 1918 r., natomiast ks. Gregorkiewicz zginął w czasie okupacji niemieckiej.
- Ks. Józef Czubek - był proboszczem Świętego w latach 1917-1928 i posłem na Sejm Dzielnicowy.
- Ks. Leon Gregorkiewicz - objął parafię 3 grudnia 1928 r. jako następca ks. Czubka.
- Rok 1939 - oznaczył dla ks. Gregorkiewicza aresztowanie i śmierć w Klamrach koło Chełmna.
- Kościół św. Barbary - zachowuje w kruchcie tablicę upamiętniającą męczeństwo ks. Gregorkiewicza.
- Studia Gdańskie - artykuł D. Galanciaka z 2020 r. stanowi naukowe źródło dla wojennego kontekstu dekanatu łasińskiego.
Gdzie upamiętniono ks. Leona Gregorkiewicza?
Ks. Leona Gregorkiewicza upamiętnia tablica w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Jego los jest związany z Klamrami koło Chełmna, miejscem kaźni z 1939 r., a nie z biografią ks. Czubka.
To rozróżnienie jest konieczne. Rok śmierci ks. Czubka - 1945 - nie stanowi dowodu męczeństwa ani nie pozwala łączyć jego losu z egzekucjami jesieni 1939 r.
Więcej o tym duchownym prowadzi hasło ks. Leon Gregorkiewicz.
Co wiemy, a czego nie wiemy o ks. Czubku?
O ks. Józefie Czubku pewne są daty życia 1883-1945, objęcie Świętego 30 lipca 1917 r., przejście do Jabłonowa 25 września 1928 r. oraz udział w Radzie Ludowej i Sejmie Dzielnicowym. Dostępne materiały nie podają okoliczności jego śmierci, miejsca pochówku ani pełnych losów po 1928 r.
Czy ks. Czubek był męczennikiem II wojny światowej?
Nie, dostępne źródła nie pozwalają nazwać ks. Czubka męczennikiem II wojny światowej. Podają rok śmierci 1945, lecz nie opisują jej okoliczności, dlatego takie określenie byłoby nieuprawnionym dopowiedzeniem.
- Data śmierci 1945 r. - jest informacją biograficzną, lecz nie wyjaśnia przyczyny śmierci.
- Brak opisu losów wojennych - nie pozwala łączyć ks. Czubka z konkretnym miejscem represji.
- Ks. Leon Gregorkiewicz - jest duchownym ze Świętego, którego męczeńska śmierć w 1939 r. została opisana źródłowo.
- Ostrożność historyczna - polega na nieprzenoszeniu losu jednej osoby na drugą tylko dlatego, że obie pełniły urząd w tej samej parafii.
- Dalsza kwerenda - może rozszerzyć wiedzę, ale nie zmienia obecnego stanu potwierdzonych faktów.
Czy ks. Czubek jest pochowany w Świętem?
Nie wiadomo, czy ks. Czubek jest pochowany w Świętem, ponieważ dostępne źródła nie wskazują miejsca jego grobu. Przy kościele św. Barbary znajduje się natomiast grób ks. Roberta Nowakowskiego, zmarłego w 1891 r.
To dobry przykład, jak łatwo pomylić osoby związane z jedną świątynią. Osobny tekst o cmentarzu w Łasinie i cmentarzu przykościelnym w Świętem pomaga uporządkować takie informacje bez przypisywania grobów niewłaściwym osobom.
Gdzie szukać źródeł o ks. Józefie Czubku?
Źródeł o ks. Józefie Czubku należy szukać przede wszystkim w monografii dekanatu łasińskiego z 1997 r., zasobie Archiwum Diecezjalnego w Pelplinie oraz archiwach państwowych. Pomocne mogą być także roczniki duchowieństwa diecezji chełmińskiej, czyli Elenchus, jeśli zachowały dane o kolejnych placówkach kapłana.
Od czego rozpocząć kwerendę biograficzną?
Kwerendę najlepiej rozpocząć od spisania znanych danych: imienia i nazwiska, dat 1883-1945, parafii Święte, dat 1917-1928 oraz hasła Jabłonowo. Taki zestaw ułatwia odróżnienie ks. Czubka od innych osób o tym samym nazwisku i chroni przed powielaniem błędów.
- Monografia dekanatu łasińskiego - pozwala ustalić podstawowe daty posługi w Świętem oraz udział w Sejmie Dzielnicowym.
- Archiwum Diecezjalne w Pelplinie - może zawierać materiały związane z dawną diecezją chełmińską i obsadą parafii.
- Elenchus duchowieństwa - może pomóc prześledzić kolejne placówki oraz zmiany urzędów kapłańskich.
- Archiwa państwowe - mogą przechowywać dokumenty administracyjne, prasę i materiały dotyczące Rad Ludowych.
- Zbiory rodzinne - stare fotografie, listy i obrazki pamiątkowe są cenne, jeśli zachowują datę, miejsce lub podpis.
Jak przekazać rodzinne materiały o dawnym proboszczu?
Materiały rodzinne można przekazać przez formularz kontaktowy niezależnego serwisu parafia-w-swietem.pl, podając ich pochodzenie i zgodę na wykorzystanie. Największą wartość mają skany z widocznym pełnym tekstem, odwrociem fotografii oraz informacją, kto i kiedy zapisał opis.
Nie każda pamiątka rozwiąże zagadkę biografii, ale nawet data na kartce pocztowej może wskazać trop do dalszego poszukiwania. Dobrym punktem wyjścia pozostaje monografia ks. Kardasza o dekanacie łasińskim.
Najczęściej zadawane pytania
W jakich latach żył ks. Józef Czubek?
Ks. Józef Czubek żył w latach 1883-1945. Znane źródła lokalne podają te daty, lecz nie opisują szczegółowo jego życia po odejściu ze Świętego w 1928 r.
Jak długo ks. Czubek był proboszczem w Świętem?
Był proboszczem nieco ponad jedenaście lat, od 30 lipca 1917 r. do 25 września 1928 r. W tym czasie parafia doświadczyła przełomu niepodległościowego i późniejszego podziału granicznego.
Gdzie odbywał się Polski Sejm Dzielnicowy?
Polski Sejm Dzielnicowy odbywał się w Poznaniu. Obrady trwały od 3 do 5 grudnia 1918 r. i zgromadziły przedstawicieli Polaków z ziem zaboru pruskiego oraz emigracji w Niemczech.
Czy ks. Czubek należał do Rady Ludowej?
Tak, lokalne opracowanie podaje, że ks. Józef Czubek był członkiem Rady Ludowej. Informacja ta współgra z jego udziałem jako posła w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu.
Jaki kościół stał w Świętem podczas posługi ks. Czubka?
Podczas jego posługi parafianie modlili się w drewnianym kościele św. Barbary, datowanym na 1723 r. Świątynia ma konstrukcję zrębową, jest orientowana i kryta gontem.
Czy źródła wskazują dokładnie, o które Jabłonowo chodzi?
Nie, zachowane opracowanie używa jedynie nazwy Jabłonowo. Bez dodatkowego dokumentu nie należy utożsamiać tej informacji z konkretną miejscowością o podobnej nazwie.
Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat odwiedza wsie ziemi chełmińskiej i Pomorza, szukając drewnianych kościołów oraz śladów ich lokalnej historii.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
Jakie publikacje dokumentują tę historię?
Poniższe źródła oddzielają potwierdzone daty i wydarzenia od informacji, których dostępne materiały nie rozstrzygają.
- Ks. Stanisław Kardasz, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
- D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
- Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. św. Barbary w Świętem, dostęp: październik 2026.
- Kościół św. Barbary w Świętem, zestawienie informacji o zabytku, dostęp: październik 2026.
- Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Niemcami, Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200.
Fot. Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons




