Selbstschutz na Ziemi Chełmińskiej 1939 - zbrodnie na księżach i nauczycielach

Opracowanie: · aktualizacja

W tym tekście

Czym był Selbstschutz na Ziemi Chełmińskiej?

Volksdeutscher Selbstschutz był paramilitarną formacją tworzoną z części niemieckiej mniejszości mieszkającej przed wojną w Polsce, uruchomioną po agresji Niemiec we wrześniu 1939 r. Na Pomorzu, włączonym do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, formacja uczestniczyła w aresztowaniach i egzekucjach Polaków, zwłaszcza osób rozpoznawalnych w lokalnych społecznościach. Jej dzieje omawiają Ch. Jansen i A. Weckbecker w monografii z 1992 r.

Kim był Ludolf von Alvensleben na Pomorzu?

Ludolf von Alvensleben był dowódcą Volksdeutscher Selbstschutz w Prusach Zachodnich w 1939 r. i działał w powiązaniu ze strukturami SS. Nie należy mylić tej funkcji z dowodzeniem całą niemiecką administracją okupacyjną ani z działalnością pojedynczych posterunków policji.

W nazwie formacji kryje się ważna informacja: chodziło o organizację zbudowaną z osób znających teren, język, układ rodzinny i lokalne napięcia. Ta znajomość nie oznacza odpowiedzialności całej mniejszości niemieckiej. Odpowiedzialność ponosili sprawcy, organizatorzy oraz osoby pomagające w zbrodniach.

  • Volksdeutscher Selbstschutz - formacja paramilitarna złożona z części niemieckiej mniejszości w okupowanej Polsce.
  • Ludolf von Alvensleben - dowódca Selbstschutzu w Prusach Zachodnich w okresie jesieni 1939 r.
  • Pomorze - obszar, na którym represje objęły miasta, małe miejscowości i wsie, także Ziemię Chełmińską.
  • Wrzesień 1939 r. - czas powstania formacji po niemieckiej agresji na Polskę.
  • Jesień 1939 r. - okres, w którym Selbstschutz brał udział w masowych aresztowaniach oraz mordach.

Najkrócej: Selbstschutz nie był sąsiedzką strażą porządkową, lecz częścią okupacyjnego mechanizmu przemocy działającego wobec polskiej ludności.

Czym różnił się Selbstschutz od SS, Gestapo i Wehrmachtu?

Selbstschutz różnił się od SS, Gestapo i Wehrmachtu przede wszystkim składem: tworzyli go lokalni volksdeutsche, podczas gdy SS i Gestapo były instytucjami państwa niemieckiego, a Wehrmacht regularną armią. W praktyce granice współdziałania przy represjach mogły się zacierać, lecz nazw tych struktur nie należy używać zamiennie.

Struktura Podstawowa rola Znaczenie dla represji jesienią 1939 r.
Volksdeutscher Selbstschutz Formacja paramilitarna z miejscowych Niemców. Uczestniczyła w typowaniu, aresztowaniach i zbrodniach na Polakach.
SS Organizacja nazistowska o funkcjach policyjnych i represyjnych. Nadzorowała oraz współtworzyła aparat terroru okupacyjnego.
Gestapo Tajna policja państwowa III Rzeszy. Prowadziło represje polityczne, przesłuchania i śledztwa.
Wehrmacht Regularne siły zbrojne Niemiec. Był armią okupującą terytorium Polski, odrębną od Selbstschutzu.

Takie rozróżnienie chroni przed uproszczeniem. W historii rodzinnej jedno słowo, błędnie użyte w relacji lub inskrypcji, może przesunąć odpowiedzialność z konkretnej formacji na inną.

Badania nad Volksdeutscher Selbstschutz opisują formację jako narzędzie okupacyjnej polityki terroru na ziemiach polskich w latach 1939-1940. Ch. Jansen, A. Weckbecker, Der Volksdeutsche Selbstschutz in Polen 1939/40, 1992.

Kogo mordował Selbstschutz jesienią 1939 roku?

Selbstschutz mordował jesienią 1939 r. przede wszystkim przedstawicieli polskich elit: duchownych, nauczycieli, urzędników, ziemian i działaczy społecznych. Represje wpisywały się w Intelligenzaktion, czyli planowe niszczenie osób mających autorytet, wykształcenie lub wpływ na życie miejscowości. B. Bojarska opisała ten proces dla Pomorza Gdańskiego w pracy z 1972 r.

Czym była Intelligenzaktion na Pomorzu?

Intelligenzaktion była niemiecką akcją wymierzoną w polską inteligencję i lokalne elity po zajęciu Polski w 1939 r. Jej celem było pozbawienie społeczności ludzi, którzy organizowali naukę, życie religijne, samorząd, kulturę lub pomoc sąsiedzką.

W małej wsi nauczyciel, proboszcz i dawny urzędnik nie byli anonimowymi figurami. Prowadzili szkołę, odprawiali nabożeństwa, spisywali dokumenty, znali rodziny. Okupant traktował ich pozycję społeczną jako zagrożenie.

  • Duchowni - byli atakowani jako osoby skupiające wspólnotę parafialną i podtrzymujące polską kulturę.
  • Nauczyciele - stanowili cel represji, ponieważ odpowiadali za edukację dzieci i pamięć języka polskiego.
  • Urzędnicy - byli rozpoznawalni dzięki funkcjom pełnionym przed wojną w administracji oraz instytucjach publicznych.
  • Ziemianie - należeli do lokalnych elit gospodarczych i społecznych.
  • Działacze społeczni - trafiali na listy jako osoby aktywne w organizacjach, stowarzyszeniach lub życiu publicznym.

Nie każda ofiara pasowała do jednej kategorii. Ten sam człowiek mógł być nauczycielem, społecznikiem i członkiem rady gminy, a kapłan - zarazem opiekunem szkolnej oraz rodzinnej pamięci miejscowości.

Dlaczego duchowieństwo diecezji chełmińskiej stało się celem?

Duchowieństwo diecezji chełmińskiej stało się celem, ponieważ księża pełnili widoczną rolę religijną, społeczną i narodową w parafiach Pomorza. Represje wobec kapłanów nie były przypadkowym skutkiem wojny, lecz elementem uderzenia w lokalne środowiska opiniotwórcze.

Tekst D. Galanciaka o kapłanach-męczennikach dekanatu łasińskiego pokazuje ten mechanizm na skali bliskiej Świętemu. Nie sprowadza on tragedii do jednej parafii, lecz umieszcza ją w szerszym losie duchownych regionu.

  1. Proboszcz był łatwy do wskazania, ponieważ mieszkał i działał publicznie w centrum parafii.
  2. Kościół parafialny pozostawał miejscem regularnych spotkań mieszkańców, także poza najważniejszymi świętami.
  3. Księgi parafialne dokumentowały chrzty, śluby i pogrzeby, dlatego stanowią dziś istotny materiał dla badaczy rodzin.
  4. Autorytet moralny kapłana wiązał go z lokalną wspólnotą, co okupant postrzegał jako przeszkodę dla polityki terroru.
  5. Męczennicy duchowieństwa pozostali w pamięci parafii poprzez tablice, modlitwę, monografie i rodzinne przekazy.

Szacunki liczby ofiar różnią się zależnie od obszaru, definicji sprawców i stanu badań. Z tego powodu uczciwiej nie powtarzać jednej liczby bez wskazania konkretnego opracowania, jego daty oraz zasięgu terytorialnego.

Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu obejmowała rozmaite grupy społeczne, których pozycja budowała polskie życie publiczne regionu. B. Bojarska, Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim, 1972.

Gdzie znajdowały się miejsca kaźni na Pomorzu i Ziemi Chełmińskiej?

Miejsca kaźni z jesieni 1939 r. na Pomorzu obejmowały między innymi Klamry koło Chełmna, Barbarkę w Toruniu, Fordon w Bydgoszczy, Mniszek koło Świecia i Piaśnicę. Każde z tych miejsc wymaga osobnego opisu źródłowego, bo przebieg represji, sprawcy oraz ustalenia dotyczące ofiar nie wszędzie były identyczne.

Co wydarzyło się w Klamrach, Barbarce, Fordonie i Mniszku?

Klamry, Barbarka, Fordon i Mniszek są miejscami pamięci związanymi z niemieckimi zbrodniami na ludności polskiej w 1939 r. Łączy je doświadczenie masowych represji, ale nie należy automatycznie przypisywać każdej egzekucji wyłącznie jednej formacji bez odwołania do badań konkretnego miejsca.

  • Klamry koło Chełmna - miejsce związane z losem ks. Leona Gregorkiewicza, zamordowanego tam w listopadzie 1939 r.
  • Barbarka w Toruniu - las będący miejscem zbrodni na mieszkańcach regionu toruńskiego.
  • Fordon w Bydgoszczy - obszar pamięci o egzekucjach dokonanych na Pomorzu po rozpoczęciu okupacji.
  • Mniszek koło Świecia - miejsce kaźni upamiętniające ofiary niemieckiego terroru.
  • Instytut Pamięci Narodowej - instytucja prowadząca badania, śledztwa i działania edukacyjne dotyczące zbrodni pomorskiej 1939 r.

Wędrując po Ziemi Chełmińskiej, łatwo widzieć kościoły, kapliczki i cmentarze jako osobne punkty na mapie. Historia okupacji uczy, że tworzą one wspólny krajobraz pamięci. Ziemia Chełmińska: historia regionu pozwala dostrzec ten szerszy kontekst.

Dlaczego Piaśnica pozostaje ważnym punktem pamięci zbrodni pomorskiej?

Piaśnica pozostaje jednym z najważniejszych symboli zbrodni pomorskiej 1939 r., ponieważ stała się miejscem masowych mordów w pierwszych miesiącach okupacji. Jej znaczenie wykracza poza jeden powiat i przypomina, że represje wobec Polaków obejmowały szerokie Pomorze.

Między miejscami kaźni istniały różnice geograficzne, lecz powtarzał się schemat: aresztowanie, izolacja, transport, a następnie utrata śladu po człowieku. Dla rodzin ta sekwencja często zaczynała się zwykłym wezwaniem, przyjazdem samochodu albo zatrzymaniem w domu.

  1. Ustal miejscowość z rodzinnej relacji, ponieważ nazwa miejsca bywa pierwszym tropem archiwalnym.
  2. Oddziel miejsce aresztowania od miejsca śmierci, gdyż oba punkty często znajdowały się w różnych powiatach.
  3. Sprawdź datę dzienną, jeśli zachowała się w dokumentach rodzinnych, nekrologu lub księdze parafialnej.
  4. Porównaj relację z opracowaniem naukowym, aby nie powielać błędnej pamięci przekazywanej przez pokolenia.
  5. Odwiedź miejsce pamięci z szacunkiem, pamiętając, że nie jest ono atrakcją turystyczną, lecz terenem związanym z ludzką śmiercią.

Osobną historię Klamr rozwija tekst Klamry koło Chełmna, miejsce kaźni z 1939 r..

Jak Selbstschutz działał we wsiach takich jak Święte?

W Świętem w gminie Łasin 27 października 1939 r. aresztowano proboszcza ks. Leona Gregorkiewicza, a tego samego dnia dawnego kierownika szkoły Konstantego Szafrę. D. Galanciak w artykule z 2020 r. przypisuje aresztowanie księdza Selbstschutzowi. Zestawienie tych dwóch zatrzymań pokazuje uderzenie jednocześnie w parafię i szkołę.

Co wydarzyło się 27 października 1939 r. w Świętem?

27 października 1939 r. Selbstschutz aresztował ks. Leona Gregorkiewicza, proboszcza Świętego, a równocześnie zatrzymano Konstantego Szafrę, dawnego kierownika szkoły. Ta data łączy dwa konkretne losy i pokazuje, jak okupacyjny terror docierał do małych miejscowości Ziemi Chełmińskiej.

Ks. Leon Gregorkiewicz był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie, po czym został zamordowany w Klamrach w listopadzie 1939 r. Konstanty Szafra zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu. Te fakty wymagają powagi, nie literackiego dopowiadania szczegółów.

  • Ks. Leon Gregorkiewicz - proboszcz Świętego aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach.
  • Konstanty Szafra - dawny kierownik szkoły w Świętem, zatrzymany tego samego dnia co proboszcz.
  • Łasin - jedno z miejsc więzienia ks. Gregorkiewicza przed jego śmiercią.
  • Grudziądz - miasto związane zarówno z drogą więzienną księdza, jak i śmiercią Konstantego Szafry.
  • Chełmno - kolejny etap więzienia ks. Gregorkiewicza przed wywiezieniem do Klamr.

Historia miejscowości nie kończy się na średniowieczu i drewnianym kościele. Pomocny kontekst daje tekst historia Łasina na Ziemi Chełmińskiej.

Jak zamknięcie kościoła zmieniło życie parafii Święte?

Kościół św. Barbary w Świętem okupant zamknął we wrześniu 1939 r., a ponownie otwarto go w grudniu 1943 r. Przez ponad cztery lata mieszkańcy zostali pozbawieni normalnego rytmu parafialnego w miejscu, które od XVIII wieku stanowiło ważny punkt ich życia.

Nie chodziło tylko o zamknięte drzwi. Kościół organizował kalendarz świąt, modlitwę, pożegnania zmarłych i spotkania rodzin. Przerwanie tego rytmu było wymierzone w całą wspólnotę.

  1. Wrzesień 1939 r. przyniósł zamknięcie kościoła św. Barbary przez okupanta.
  2. Październik 1939 r. przyniósł aresztowanie proboszcza i dawnego kierownika szkoły.
  3. Listopad 1939 r. wiąże się ze śmiercią ks. Leona Gregorkiewicza w Klamrach.
  4. Grudzień 1943 r. przyniósł ponowne otwarcie kościoła w Świętem.
  5. Tablica w kruchcie zachowuje pamięć o męczeństwie proboszcza dla kolejnych pokoleń.

W dziejach Świętego wcześniejsze wojny także niszczyły wieś i kościół. Inną epokę przedstawia wojna trzynastoletnia na Ziemi Chełmińskiej.

Kiedy rozwiązano Selbstschutz i czy sprawców osądzono?

Selbstschutz rozwiązano na przełomie 1939 i 1940 r., a część jego członków skierowano do innych struktur okupacyjnych. Rozwiązanie formacji nie oznaczało końca represji ani automatycznego rozliczenia sprawców. Ludolf von Alvensleben po wojnie uniknął odpowiedzialności karnej i zbiegł do Ameryki Południowej, co opisuje literatura poświęcona formacji.

Kiedy zakończyła działalność formacja Selbstschutz?

Formacja Selbstschutz zakończyła działalność na przełomie 1939 i 1940 r., po pierwszej fali terroru na okupowanych ziemiach polskich. Jej likwidacja była zmianą organizacyjną, nie nagłym zaniechaniem nazistowskiej polityki represji.

  • Przełom 1939 i 1940 r. - okres rozwiązania Volksdeutscher Selbstschutz.
  • Członkowie formacji - część z nich trafiła do innych instytucji okupacyjnych.
  • Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie - obszar, w którym terror miał charakter systemowy.
  • Zmiana nazwy lub przydziału - nie usuwa odpowiedzialności za wcześniejsze czyny.
  • Źródła archiwalne - pozwalają odróżnić decyzje organizacyjne od osobistych losów konkretnych sprawców.

To istotne dla języka pamięci: nie wolno mówić, że przemoc skończyła się tylko dlatego, że zniknęła jedna nazwa formacji.

Czy każdy sprawca zbrodni pomorskiej został ukarany?

Nie, tylko część sprawców zbrodni pomorskiej została osądzona po wojnie, a część uniknęła odpowiedzialności. Postępowania toczyły się w Polsce i w Niemczech, lecz upływ czasu, brak dokumentów, śmierć podejrzanych oraz ucieczki ograniczały możliwość pełnego rozliczenia.

Przypadek Ludolfa von Alvenslebena pokazuje tę bolesną granicę. Wiedza historyczna o sprawcy i wyrok sądowy to dwie różne sprawy, choć obie mają znaczenie dla pamięci ofiar.

  1. Śledztwo wymaga dokumentów, zeznań i ustalenia indywidualnej roli podejrzanego.
  2. Proces sądowy może objąć tylko osobę pozostającą w zasięgu wymiaru sprawiedliwości.
  3. Źródła IPN pomagają ustalić stan badań i prowadzonych postępowań.
  4. Monografie naukowe wyjaśniają strukturę zbrodni nawet wtedy, gdy nie doszło do procesu.
  5. Pamięć lokalna nie zastępuje dowodu sądowego, ale może wskazać archiwalne tropy.

Jak pamięć o zbrodniach przetrwała w parafiach i gdzie szukać źródeł?

Pamięć o ks. Leonie Gregorkiewiczu przetrwała w Świętem między innymi dzięki tablicy w kruchcie kościoła św. Barbary oraz opracowaniom o dekanacie łasińskim. Rzetelne badanie historii rodzinnej powinno łączyć pamięć parafialną z archiwum IPN, archiwami państwowymi, księgami metrykalnymi i publikacjami naukowymi.

Jak tablica w kruchcie kościoła w Świętem mówi o ks. Gregorkiewiczu?

Tablica w kruchcie kościoła w Świętem upamiętnia męczeństwo ks. Leona Gregorkiewicza. Umieszczona przy wejściu, przypomina, że historia okupacji dotknęła nie abstrakcyjnego regionu, lecz konkretnej parafii i konkretnego człowieka.

Takie znaki pamięci mają prostą siłę. Nie zastępują archiwów, ale prowadzą od codziennego doświadczenia miejsca ku pytaniom o nazwiska, daty, drogi więzienne i los rodzin.

  • Kruchta kościoła św. Barbary - miejsce, w którym znajduje się tablica poświęcona ks. Gregorkiewiczowi.
  • Ks. Leon Gregorkiewicz - proboszcz Świętego zamordowany w Klamrach w listopadzie 1939 r.
  • Dekanat łasiński - kontekst regionalny opisany przez D. Galanciaka w 2020 r.
  • Parafialna pamięć - zachowuje lokalne nazwiska, których nie powinno się oddzielać od źródeł historycznych.
  • Miejsca pamięci narodowej - pomagają połączyć los jednej parafii z historią Pomorza.

Jak sprawdzić losy krewnego z czasu okupacji?

Losy krewnego z czasu okupacji najlepiej sprawdzać w czterech krokach: zebrać rodzinne dokumenty, zapytać archiwum IPN, przeszukać archiwum państwowe i porównać wyniki z księgami parafialnymi. Każdą informację należy zapisać wraz z jej źródłem, datą i sygnaturą.

  1. Zbierz domowe pamiątki - fotografie, listy, odpisy aktów i zapiski mogą zawierać datę lub nazwę miejscowości.
  2. Złóż zapytanie do IPN - podaj pełne imię, nazwisko, przybliżoną datę urodzenia i miejscowość związaną z osobą.
  3. Skorzystaj z archiwum państwowego - szukaj materiałów administracyjnych, meldunkowych oraz dokumentów lokalnych.
  4. Sprawdź księgi parafialne i USC - akt zgonu lub adnotacja w księdze może skorygować rodzinną relację.
  5. Porównaj ustalenia z literaturą - prace Bojarskiej, Szilinga, Jansena i Weckbeckera oraz Galanciaka pomagają umieścić los osoby w kontekście.

Nie każda luka da się wypełnić, ale nawet pojedynczy dokument porządkuje opowieść rodzinną. Szczególnie przydatne są data zatrzymania, miejsce ostatniego pobytu i parafia pochodzenia.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest zbrodnia pomorska 1939?

Zbrodnia pomorska 1939 to określenie masowych represji i mordów na Polakach na Pomorzu po niemieckiej agresji na Polskę. Ofiarami byli między innymi duchowni, nauczyciele, urzędnicy, ziemianie i działacze społeczni.

W działaniach uczestniczyły różne struktury okupacyjne, w tym Volksdeutscher Selbstschutz. Szczegóły należy badać osobno dla każdego miejsca oraz każdej grupy ofiar.

Czy Selbstschutz tworzyli miejscowi Niemcy?

Tak, Volksdeutscher Selbstschutz tworzyli przedstawiciele niemieckiej mniejszości mieszkający przed wojną w Polsce. Lokalna znajomość ludzi i miejsc mogła pomagać sprawcom w rozpoznawaniu osób przeznaczonych do aresztowania.

Nie pozwala to obciążać winą całej mniejszości niemieckiej. Odpowiedzialność dotyczy konkretnych sprawców, organizatorów i współpracowników zbrodni.

Ile osób zamordował Selbstschutz?

Nie ma jednej liczby, którą można uczciwie podać bez określenia obszaru, czasu i publikacji. Szacunki dotyczące ofiar Selbstschutzu oraz całej zbrodni pomorskiej różnią się w literaturze.

Przy cytowaniu liczby trzeba zawsze wskazać autora, rok wydania oraz zakres badań. Bez takiego kontekstu liczba może wprowadzać w błąd.

Gdzie szukać dokumentów o osobie aresztowanej w 1939 r.?

Dokumentów należy szukać przede wszystkim w Instytucie Pamięci Narodowej, właściwym archiwum państwowym, urzędzie stanu cywilnego oraz archiwum parafialnym. Pomocne bywają także regionalne publikacje naukowe i wykazy ofiar.

W zapytaniu podaj imię, nazwisko, miejscowość, przybliżony rok urodzenia i możliwą datę aresztowania. Nawet niepełne dane mogą umożliwić archiwiście wskazanie właściwego zespołu akt.

Dlaczego nauczyciele byli prześladowani w 1939 r.?

Nauczyciele byli prześladowani jako część polskiej inteligencji, ponieważ odpowiadali za edukację, język i lokalne życie społeczne. Niemiecka polityka okupacyjna dążyła do osłabienia środowisk zdolnych organizować wspólnotę.

W małych miejscowościach nauczyciel był zwykle postacią powszechnie znaną. To zwiększało jego widoczność, ale także narażało na represje.

Jak upamiętnić ofiarę zbrodni pomorskiej w rodzinie?

Najpierw warto ustalić fakty w dokumentach, a potem opisać je prostym, precyzyjnym językiem: imię, nazwisko, data aresztowania, znane miejsca i źródło informacji. Rodzinna karta pamięci może zawierać kopie dokumentów oraz bibliografię.

Nie należy dopisywać dramatycznych szczegółów bez potwierdzenia. Rzetelność jest formą szacunku wobec ofiary i jej bliskich.

Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat odwiedza wsie Ziemi Chełmińskiej i Pomorza, szukając historii zachowanej w drewnianych kościołach, cmentarzach oraz lokalnych źródłach.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Ch. Jansen, A. Weckbecker, Der Volksdeutsche Selbstschutz in Polen 1939/40, Oldenbourg, München, 1992.
  2. B. Bojarska, Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim (wrzesień-grudzień 1939), Instytut Zachodni, Poznań, 1972.
  3. D. Galanciak, Kapłani-męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
  4. J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945, Instytut Zachodni, Poznań, 1970.
  5. Instytut Pamięci Narodowej, materiały edukacyjne i badawcze dotyczące zbrodni pomorskiej 1939.
Halina Borowska, autorka serwisu Kościół w Świętem
Halina Borowska

Halina Borowska od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza w poszukiwaniu drewnianych kościołów, które przetrwały wojny, pożary i kolejne remonty. Nie jest historyczką sztuki, przewodniczką z uprawnieniami ani osobą duchowną. Pisze jako miłośniczka lokalnej historii, która lubi wracać do źródeł: monografii dekanatu łasińskiego, katalogu parafii Diecezji Toruńskiej, artykułów naukowych o duchowieństwie regionu i dawnych zapisów parafii. Każdą datę i nazwisko sprawdza w co najmniej jednym z nich, a gdy źródła się różnią, pisze o tym wprost albo pomija niepewny szczegół. W serwisie opracowuje przewodnik po kościele św. Barbary, historię parafii i praktyczne informacje dla parafian i gości.

Articles: 137