Cmentarz w Łasinie i cmentarz przykościelny w Świętem - groby, które warto znać

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 7.11.2026

W tym tekście

Cmentarz w Łasinie i cmentarz przy kościele w Świętem: najważniejsze w skrócie

Cmentarz w Łasinie i cmentarz przykościelny w Świętem to dwa różne miejsca. Grobu w Łasinie szukasz u zarządcy, który prowadzi ewidencję pochowanych (ustawa o cmentarzach z 1959 r.). W Świętem drewniany kościół św. Barbary z 1723 r. stoi wśród grobów, a przy jego wejściu spoczywa ks. Robert Nowakowski (1828-1891), według artykułu D. Galanciaka w „Studiach Gdańskich” (2020).

Na wiejskich cmentarzach ziemi chełmińskiej bywam od ponad dwudziestu lat. Zwykle wracam z jednym wnioskiem: najwięcej opowiadają nie wielkie pomniki, lecz krzyże przy kruchcie, tablice w przedsionku i dzwonnica stojąca nieco z boku. W Świętem to wszystko mieści się na kilkudziesięciu krokach. Ten tekst porządkuje to, co da się powiedzieć na pewno:

• Łasin - jak ustalić zarządcę cmentarza i dotrzeć do księgi pochowanych, bez zgadywania nazwisk i kwater.
• Święte - czym jest cmentarz przykościelny, co na nim stoi i kto przy kościele spoczywa według źródeł.
• Ks. Leon Gregorkiewicz - gdzie upamiętniono proboszcza zamordowanego w Klamrach w 1939 r.
• Rejestr zabytków - co we wsi Święte ma wpis i co oznaczają „relikty cmentarza” przy dworze.
• Listopad - procesja po sumie, wypominki i odpust za zmarłych od 1 do 8 listopada.

Jak znaleźć grób na cmentarzu w Łasinie?

Grób na cmentarzu w Łasinie znajdziesz w trzech krokach: ustal zarządcę cmentarza, przygotuj imię, nazwisko i przybliżoną datę zgonu, a potem poproś o sprawdzenie w ewidencji. Ustawa z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych oraz przepisy wykonawcze do niej nakładają na zarządcę prowadzenie ewidencji grobów i pochowanych.

Nie podaję tu nazwisk osób pochowanych w Łasinie ani numerów kwater, bo nie mam źródła, które pozwalałoby to zrobić rzetelnie. Mogę za to opisać drogę, która działa na każdym polskim cmentarzu. Jeśli interesuje Cię samo miasto, zajrzyj do tekstu Łasin: historia i zabytki.

Kto zarządza cmentarzem: parafia czy gmina?

To zależy od rodzaju cmentarza: cmentarzem komunalnym zarządza gmina, a cmentarzem wyznaniowym, w tym parafialnym, zarządza parafia. Taki podział wprowadza ustawa o cmentarzach i chowaniu zmarłych z 1959 r. Od tego, kto jest zarządcą, zależy, gdzie leży księga pochowanych i do kogo kierujesz pytanie.

Cecha	Cmentarz komunalny	Cmentarz parafialny (wyznaniowy)
Zarządca	gmina lub jednostka przez nią wskazana	parafia, w praktyce proboszcz i kancelaria
Gdzie pytać o grób	urząd gminy albo administracja cmentarza	kancelaria parafii
Ewidencja grobów	prowadzi zarządca, zgodnie z ustawą z 1959 r.	prowadzi zarządca, zgodnie z ustawą z 1959 r.; parafia ma też księgę zmarłych (KPK kan. 535)
Regulamin i opłaty	ustala gmina	ustala parafia

Aktualną informację o tym, kto zarządza cmentarzem w Łasinie, podaje Urząd Miasta i Gminy Łasin albo kancelaria parafii w Łasinie. Przed wizytą zadzwoń i potwierdź godziny przyjęć.

Księga cmentarna i wyszukiwarki grobów: co zawierają?

Księga cmentarna to rejestr pochowanych prowadzony przez zarządcę, z nazwiskiem zmarłego, datą pochówku i oznaczeniem miejsca grobu. Obok niej parafia prowadzi księgę zmarłych, którą Kodeks Prawa Kanonicznego wymienia wśród ksiąg parafialnych (kan. 535 §1). Część zarządców publikuje dane w internetowych wyszukiwarkach grobów.

Wyszukiwarka online jest wygodna, ale nie zawsze pełna. Starsze pochówki, sprzed cyfryzacji, często istnieją tylko w papierowej księdze.

Jak szukać grobu krok po kroku?

1. Zbierz dane: imię i nazwisko zmarłego, nazwisko rodowe kobiety, przybliżony rok zgonu i ostatnie miejsce zamieszkania.
2. Ustal zarządcę cmentarza: urząd gminy dla cmentarza komunalnego, kancelaria parafii dla cmentarza parafialnego.
3. Sprawdź, czy zarządca udostępnia internetową wyszukiwarkę grobów, i wpisz nazwisko w kilku wariantach pisowni.
4. Gdy wyszukiwarka milczy, zapytaj zarządcę o wpis w księdze pochowanych: podaj dane z punktu 1.
5. Poproś o oznaczenie kwatery, rzędu i numeru grobu, najlepiej na planie cmentarza.
6. Przy pochówkach sprzed wielu dekad zapytaj w kancelarii o księgę zmarłych lub o to, gdzie przekazano dawne księgi.

Najczęstsza pułapka? Szukanie po nazwisku z aktu urodzenia, choć zmarła nosiła nazwisko po mężu. Druga: mylenie cmentarza w mieście z cmentarzem w jednej z okolicznych wsi gminy Łasin. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje informacji zarządcy cmentarza.

Czym jest cmentarz przykościelny w Świętem?

Cmentarz przykościelny w Świętem to dawne miejsce pochówku otaczające drewniany kościół św. Barbary z 1723 r., charakteryzujące się bliskością grobów i świątyni, dzwonnicą stojącą na terenie cmentarza oraz grobem duchownego przy samym wejściu. Opis dzwonnicy pochodzi z galerii dawnej strony parafii (stan z 2015 r.), grobu przy wejściu z artykułu D. Galanciaka (2020).

Kościół w Świętem ufundował Wacław Kozłowski, właściciel wsi. To budowla zrębowa, orientowana, kryta gontem, z czworoboczną wieżyczką na sygnaturkę (Wikipedia, hasło o kościele). Groby wokół niej przypominają o czasach, gdy wieś chowała zmarłych tuż przy świątyni. Więcej o otoczeniu kościoła piszę w tekście cmentarz przykościelny i dzwonnica w Świętem.

Czy przy kościele w Świętem jest dzwonnica?

Tak, dzwonnica stoi na cmentarzu przykościelnym w Świętem, osobno od bryły kościoła. Tak pokazywała ją galeria dawnej strony parafii według stanu z 2015 r. Na dachu samego kościoła jest jeszcze wieżyczka na sygnaturkę z namiotowym, gontowym daszkiem, więc łatwo pomylić te dwa elementy na zdjęciach z daleka.

Krzyż misyjny i kropielnica w kruchcie

Do kościoła wchodzi się przez kruchtę od frontu. Galeria dawnej strony parafii (2015 r.) dokumentowała przy kościele krzyż misyjny, a w kruchcie kropielnicę. Wikipedia wymienia też kamienną kropielnicę z XVIII w. Spacer po terenie warto zacząć właśnie od kruchty, bo przy niej skupiają się miejsca pamięci:

• Grób ks. Roberta Nowakowskiego - przy wejściu do kościoła, z metalowym krzyżem (Galanciak 2020).
• Tablica ks. Leona Gregorkiewicza - w kruchcie, upamiętnia jego męczeństwo (Galanciak 2020).
• Kropielnica - w kruchcie, według galerii dawnej strony parafii z 2015 r.
• Krzyż misyjny - przy kościele, według tej samej galerii.
• Dzwonnica - na terenie cmentarza, poza bryłą kościoła.

Co mówi prawo kanoniczne o cmentarzach?

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. poświęca cmentarzom cztery kanony, 1240-1243. W skrócie, w mojej parafrazie:

• Kan. 1240 - Kościół powinien mieć własne cmentarze tam, gdzie to możliwe, a przynajmniej pobłogosławione części cmentarzy świeckich.
• Kan. 1241 - parafie i instytuty zakonne mogą mieć własny cmentarz.
• Kan. 1242 - nie grzebie się zmarłych w kościołach, z wyjątkami dla papieża, kardynałów i biskupów diecezjalnych.
• Kan. 1243 - prawo partykularne ustala normy porządku na cmentarzach, by chronić i podkreślać ich sakralny charakter.

Według kan. 1243 KPK (1983) porządek na cmentarzu kościelnym określa prawo partykularne, a nie przypadkowy zwyczaj. Zdjęć z dawnej strony parafii nie wolno używać bez zgody autorki, dlatego w moich materiałach pojawiają się tylko fotografie własne.

Kto jest pochowany przy kościele w Świętem?

Przy wejściu do drewnianego kościoła św. Barbary w Świętem znajduje się grób ks. Roberta Nowakowskiego (1828-1891) z metalowym krzyżem i napisem w języku niemieckim. Grób opisuje D. Galanciak w artykule o kapłanach męczennikach dekanatu łasińskiego („Studia Gdańskie” t. XLVI, 2020). Innych nazwisk pochowanych dostępne źródła nie podają.

Grób ks. Roberta Nowakowskiego z niemieckim napisem

Grób ma metalowy krzyż i inskrypcję po niemiecku. Nie podaję tłumaczenia, bo wymaga ono odczytania oryginału na miejscu, litera po literze, a pomyłka w jednym słowie zmienia sens. Więcej o tym miejscu w tekście ks. Robert Nowakowski i jego grób. Co można stwierdzić na pewno:

• Lata życia - 1828-1891, według Galanciaka (2020).
• Położenie - przy wejściu do kościoła św. Barbary.
• Znak nagrobny - metalowy krzyż.
• Język napisu - niemiecki.

Z wędrówek po regionie wiem, że groby dawnych duchownych przy kruchcie to częsty układ na wiejskich cmentarzach przykościelnych. Wierni mijali je przy każdym wejściu na Mszę.

Dlaczego napis po niemiecku: parafia pod zaborem pruskim

Napis jest po niemiecku, bo w chwili śmierci ks. Nowakowskiego w 1891 r. Święte, po niemiecku Schwenten, leżało w państwie pruskim. Ziemia chełmińska weszła w skład Prus w pierwszym rozbiorze w 1772 r. i wróciła do Polski po traktacie wersalskim, w 1920 r. Wtedy granica przecięła parafię: Mała Tymawa i Wałdowo zostały po stronie niemieckiej (dawna strona parafii, za monografią pod redakcją ks. Kardasza z 1997 r.).

Gdzie upamiętniono ks. Leona Gregorkiewicza?

Ks. Leona Gregorkiewicza upamiętnia tablica w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Proboszcz od 3 grudnia 1928 r. został aresztowany 27 października 1939 r., więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie, a w listopadzie 1939 r. zamordowany w Klamrach koło Chełmna (D. Galanciak, „Studia Gdańskie”, 2020). Źródła nie podają, gdzie spoczywa.

Parafraza: w kruchcie kościoła w Świętem znajduje się tablica upamiętniająca męczeństwo ks. Leona Gregorkiewicza, a przy wejściu grób ks. Roberta Nowakowskiego. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, „Studia Gdańskie” t. XLVI, 2020

Jak wyglądała droga ks. Gregorkiewicza jesienią 1939 r.?

Od aresztowania do śmierci minęły około trzy tygodnie. Kolejne etapy, według dawnej strony parafii i artykułu Galanciaka:

1. Wrzesień 1939 - okupant zamyka kościół w Świętem.
2. 27 października 1939 - aresztowanie ks. Gregorkiewicza; Galanciak wskazuje na Selbstschutz.
3. Więzienie kolejno w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie.
4. Listopad 1939 - śmierć w Klamrach koło Chełmna; J. Sziling podaje datę 20 listopada 1939 r.
5. Grudzień 1943 - ponowne otwarcie kościoła; ks. Alfons Strzyżewicz zastaje zniszczoną monstrancję.

Tego samego dnia co proboszcza aresztowano Konstantego Szafrę, dawnego kierownika szkoły w Świętem. Zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu.

Klamry 1939: męczeństwo kapłanów dekanatu łasińskiego

Klamry to wieś koło Chełmna, w której jesienią 1939 r. dokonywano egzekucji. Artykuł D. Galanciaka z 2020 r. omawia kapłanów dekanatu łasińskiego, którzy zginęli w czasie II wojny światowej, i jest najlepiej udokumentowanym źródłem o losie proboszcza ze Świętego. Teren należał wtedy do diecezji chełmińskiej; diecezja toruńska powstała dopiero 25 marca 1992 r. Ks. Leon Gregorkiewicz (1872-1939) zginął w wieku 67 lat. Krótko o tym, co łączy tę historię:

• Miejsce śmierci - Klamry koło Chełmna, jesień 1939 r.
• Sprawcy aresztowania - według Galanciaka formacja Selbstschutz.
• Dekanat - łasiński, wtedy w diecezji chełmińskiej, dziś w toruńskiej.
• Pamięć w Świętem - tablica w kruchcie kościoła św. Barbary.

Czy cmentarz przy dworze w Świętem jest zabytkiem?

Tak, relikty cmentarza w zespole dworskim w Świętem figurują w rejestrze zabytków razem z parkiem z początku XIX w., pod numerem 527 z 24 kwietnia 1987 r. Podaje to hasło Wikipedii o wsi Święte (stan z października 2026 r.). Kościół św. Barbary ma osobny wpis, A/413 z 5 sierpnia 1961 r.

Ten cmentarz to coś innego niż cmentarz przykościelny. Leży w obrębie zespołu dworskiego, o którym piszę w tekście zespół dworski w Świętem i relikty cmentarza.

Co jest wpisane do rejestru zabytków w Świętem?

Obiekt	Numer wpisu	Data wpisu	Źródło
Kościół św. Barbary	A/413	5.08.1961	Wikipedia: kościół i wieś
Park z pocz. XIX w. i relikty cmentarza	527	24.04.1987	Wikipedia: Święte
Dwór	595	28.03.1990	Wikipedia: Święte

Osobnego wpisu dla cmentarza przykościelnego dostępne mi źródła nie wymieniają.

Jak sprawdzić status zabytku w rejestrze NID?

Najpierw wejdź na zabytek.pl, portal Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Dalej:

• Wyszukiwanie - wpisz miejscowość „Święte” i gminę Łasin, bo w Polsce jest kilka wsi o tej nazwie.
• Numer rejestru - porównaj z numerami z tabeli powyżej.
• Brak wyniku - zapytaj Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu, który prowadzi rejestr dla województwa kujawsko-pomorskiego.
• Prace przy obiekcie - ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wymaga pozwolenia konserwatora na prace przy zabytku wpisanym do rejestru.

Jak zachować się na cmentarzu przykościelnym?

Na cmentarzu przykościelnym zachowuj się jak w miejscu modlitwy: mów cicho, chodź ścieżkami, nie siadaj na nagrobkach i nie fotografuj osób w żałobie. Katechizm Kościoła Katolickiego (1992, nr 2300) uczy, że ciała zmarłych należy traktować z szacunkiem i miłością, w wierze i nadziei zmartwychwstania.

Czy można fotografować groby?

Tak, groby i architekturę można zwykle fotografować, o ile zarządca cmentarza tego nie zakazuje i nie uchwycisz w kadrze osób modlących się. Ja robię zdjęcia poza porą Mszy i pogrzebów. Kilka zasad, których się trzymam:

• Pogrzeb - w czasie pochówku aparat zostaje w torbie.
• Ludzie - nie fotografuję żałobników ani dzieci bez zgody rodziców.
• Napisy - nie publikuję zdjęć świeżych grobów z pełnymi danymi zmarłych.
• Cudze zdjęcia - fotografie z dawnej strony parafii mają zastrzeżone prawa i nie wolno ich kopiować bez zgody autorki.
• Wnętrze kościoła - o zdjęcia w środku pytam w kancelarii.

Znicze, kwiaty i porządek przy grobach

Wypalone znicze i zwiędłe kwiaty wyrzucaj do pojemników wskazanych przez zarządcę. Szkło, plastik i odpady zielone często trafiają do osobnych kontenerów, a zasady segregacji ustala regulamin danego cmentarza. Dawna strona parafii w Świętem ogłaszała imienne dyżury parafian przy sprzątaniu kościoła i kaplicy (2012 r.), co pokazuje, jak w takiej wsi dba się o wspólną przestrzeń.

Jak modlić się przy grobie?

Wystarczy chwila ciszy, „Wieczny odpoczynek” albo dziesiątek różańca. Katechizm (nr 1032) poleca modlitwę za zmarłych, zwłaszcza ofiarę eucharystyczną, a także jałmużnę, odpusty i dzieła pokutne. Odwołuje się przy tym do Drugiej Księgi Machabejskiej:

„Dlatego właśnie sprawił, że złożono ofiarę przebłagalną za zmarłych, aby zostali uwolnieni od grzechu”. 2 Mch 12,46, Biblia Tysiąclecia

To nauczanie Kościoła. Zapalanie zniczy i listopadowe porządki to już zwyczaj i pobożność ludowa, piękne, ale nie obowiązkowe.

Wszystkich Świętych w Świętem: procesja po sumie

Według ogłoszeń parafii św. Barbary w Świętem z 25 października 2026 r. 1 listopada po sumie wyrusza procesja na cmentarz. Godzinę sumy i ewentualne zmiany podaje aktualna strona parafii na platformie Diecezji Toruńskiej (swiete.diecezja-torun.pl), dlatego sprawdź ją tuż przed uroczystością.

Jak wyglądają wypominki w parafii w Świętem?

Wypominki roczne w Świętem odczytuje się w niedziele kwadrans przed Mszą, a w kaplicy w Tymawie w łączności z Mszą (strona parafii, stan z 25.10.2026). Wypominki to polski zwyczaj odczytywania imion zmarłych polecanych modlitwie wspólnoty. Kartkę z imionami składa się zwykle w kancelarii, a ofiara jest dobrowolna. Szczegóły ustal w kancelarii swojej parafii.

Odpust za zmarłych od 1 do 8 listopada

Od 1 do 8 listopada wierny może codziennie uzyskać odpust zupełny dla zmarłych, nawiedzając cmentarz i modląc się za nich, zgodnie z „Enchiridion Indulgentiarum” (wyd. IV, 1999). Odpust ofiaruje się wyłącznie za zmarłych. Do nawiedzenia cmentarza dochodzą zwykłe warunki:

1. Sakramentalna spowiedź, w czasie bliskim nawiedzenia cmentarza.
2. Komunia święta, najlepiej w dniu nawiedzenia.
3. Modlitwa w intencjach Ojca Świętego, na przykład „Ojcze nasz” i „Zdrowaś Maryjo”.
4. Wykluczenie przywiązania do jakiegokolwiek grzechu, także powszedniego.
5. Pobożne nawiedzenie cmentarza połączone z modlitwą za zmarłych.

Gdy któregoś warunku brakuje, odpust jest cząstkowy. Spowiedź w Świętem jest w dni powszednie 20 minut przed Mszą, w niedziele i uroczystości nakazane jej nie ma (strona parafii, 25.10.2026).

Gdzie sprawdzić aktualny porządek nabożeństw?

Dawna strona parafii prowadziła galerię Wszystkich Świętych z dopiskiem „zobacz koniecznie!” (stan z 2015 r.). Dziś aktualne informacje są gdzie indziej:

• Strona parafii - swiete.diecezja-torun.pl, cotygodniowe ogłoszenia i intencje.
• Katalog Diecezji Toruńskiej - podstawowe dane parafii w Świętem.
• Kancelaria - w dni powszednie bezpośrednio po Mszy, według strony parafii.
• Gmina - Urząd Miasta i Gminy Łasin w sprawach cmentarza komunalnego.

Kto chce zobaczyć Święte w szerszym tle, niech sięgnie po tekst historia Łasina od osady krzyżackiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy na cmentarzu przykościelnym w Świętem odbywają się jeszcze pochówki?

Dostępne źródła tego nie podają. O możliwości pochówku decyduje zarządca cmentarza, czyli w przypadku cmentarza przy kościele parafia. Zapytaj w kancelarii parafii w Świętem.

Czy można zwiedzać cmentarz przy kościele w Świętem?

Tak. Cmentarz przykościelny jest miejscem modlitwy, więc odwiedzasz go spokojnie i z szacunkiem. Najlepiej zaplanować wizytę przed Mszą lub po niej, gdy łatwiej też zajrzeć do kościoła.

Kiedy zmarł ks. Robert Nowakowski?

Ks. Robert Nowakowski zmarł w 1891 r.; urodził się w 1828 r. Jego grób z metalowym krzyżem i napisem po niemiecku znajduje się przy wejściu do kościoła św. Barbary (Galanciak 2020).

Gdzie zginął ks. Leon Gregorkiewicz?

Ks. Leon Gregorkiewicz zginął w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r. Historyk J. Sziling podaje datę 20 listopada 1939 r. Wcześniej był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie.

Czy ks. Gregorkiewicz jest pochowany w Świętem?

Dostępne źródła nie podają miejsca jego pochówku. W Świętem upamiętnia go tablica w kruchcie kościoła, a nie grób. Jeśli trafisz na inną informację, sprawdź, na jakie źródło się powołuje.

Czy modlitwa za zmarłych ma sens?

Kościół naucza, że modlitwa za zmarłych, zwłaszcza Eucharystia, jest dla nich pomocą (KKK 1032). To praktyka obecna od starożytności, o której mówi już 2 Mch 12,46. Kościół nie łączy jej z obietnicą konkretnego skutku, lecz z nadzieją i zaufaniem Bogu.

Gdzie leży wieś Święte?

Święte leży w gminie Łasin, w powiecie grudziądzkim, przy północno-wschodniej granicy województwa kujawsko-pomorskiego. Adres kościoła to Święte 16, 86-320 Łasin (katalog Diecezji Toruńskiej). Wieś liczyła około 223 mieszkańców według spisu z 2011 r.

Źródła i literatura

1. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, „Studia Gdańskie” t. XLVI (2020), DOI 10.26142/stgd-2020-010
2. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, tekst jednolity w ISAP
3. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, tekst jednolity w ISAP
4. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 535 i 1240-1243.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego (1992), nr 1032 i 2300.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, 2 Mch 12,46.
7. Penitencjaria Apostolska, Enchiridion Indulgentiarum, wyd. IV (1999).
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa, portal zabytek.pl
9. Parafia św. Barbary w Świętem, strona na platformie Diecezji Toruńskiej (ogłoszenia z 25.10.2026)
10. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem
11. Wikipedia: Kościół św. Barbary w Świętem
12. Wikipedia: Święte (powiat grudziądzki)
13. Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997.
14. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.