Klamry koło Chełmna - miejsce kaźni z jesieni 1939 r.

Opracowanie: · aktualizacja

W tym tekście

Klamry koło Chełmna - miejsce kaźni z jesieni 1939 r.

Klamry koło Chełmna to miejsce egzekucji Polaków z jesieni 1939 r. na Ziemi Chełmińskiej, związane także z historią parafii św. Barbary w Świętem. W listopadzie 1939 r. zamordowano tam ks. Leona Gregorkiewicza, proboszcza Świętego w latach 1928-1939; Jan Sziling wskazuje datę 20 listopada 1939 r.

Ten fragment historii nie jest jedynie częścią wojennych dziejów regionu. Łączy konkretną wieś, drewniany kościół z 1723 r., los miejscowego duchownego i doświadczenie okupacji, która dotknęła mieszkańców Świętego, Łasina, Chełmna oraz wielu innych miejscowości Pomorza.

  • Klamry - miejscowość w pobliżu Chełmna nad Wisłą, związana z egzekucjami ludności polskiej jesienią 1939 r.
  • Ks. Leon Gregorkiewicz - proboszcz Świętego, aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach.
  • Konstanty Szafra - dawny kierownik szkoły w Świętem, aresztowany tego samego dnia co proboszcz.
  • Selbstschutz - niemiecka formacja uczestnicząca w represjach na Pomorzu.
  • Intelligenzaktion - akcja wymierzona w polskie elity, w tym księży, nauczycieli i działaczy lokalnych.

Klamry a Chełmno nad Nerem - czy to to samo miejsce?

Nie. Klamry koło Chełmna nad Wisłą i Chełmno nad Nerem to dwa różne miejsca, odległe od siebie i związane z innymi etapami niemieckiej polityki zbrodniczej. Klamry na Ziemi Chełmińskiej są miejscem egzekucji z jesieni 1939 r., natomiast Chełmno nad Nerem było lokalizacją niemieckiego obozu zagłady Kulmhof, działającego od końca 1941 r.

To rozróżnienie ma znaczenie dla rodzin ofiar, badaczy i osób odwiedzających miejsca pamięci. Nazwa „Chełmno” pojawia się w obu opowieściach, ale kontekst geograficzny, czasowy i historyczny jest inny.

  • Klamry koło Chełmna - należy łączyć z okupacją Pomorza i egzekucjami z 1939 r.
  • Chełmno nad Wisłą - miasto związane z historią Ziemi Chełmińskiej oraz losami więzionych w regionie.
  • Chełmno nad Nerem - miejscowość w Wielkopolsce, związana z obozem Kulmhof.
  • Jesień 1939 r. - czas pierwszej fali represji wobec polskiej ludności Pomorza.

Dlaczego Klamry są ważnym miejscem pamięci?

Klamry są ważnym miejscem pamięci, ponieważ przypominają o losie mieszkańców regionu zabijanych w pierwszych miesiącach okupacji niemieckiej. Dla Świętego szczególne znaczenie ma śmierć ks. Leona Gregorkiewicza, której ślad pozostał w tablicy pamiątkowej w kruchcie kościoła św. Barbary.

Przy opisywaniu egzekucji w Klamrach trzeba zachować ostrożność wobec liczb ofiar. Różne publikacje i ewidencje mogą przedstawiać odmienny stan badań, dlatego nie należy powtarzać niesprawdzonych danych ani budować na nich sensacyjnej narracji.

Chełmno i gotyckie kościoły Ziemi Chełmińskiej pomagają lepiej zrozumieć krajobraz regionu, w którym wojenne miejsca pamięci sąsiadują z zabytkami średniowiecza i późniejszych epok.

  • Kościół św. Barbary w Świętem - zachowuje lokalne upamiętnienie ks. Gregorkiewicza.
  • Ziemia Chełmińska - region, którego mieszkańcy doświadczyli represji już w pierwszych tygodniach okupacji.
  • Pamięć rodzinna - często prowadzi do archiwów, ksiąg parafialnych i opracowań naukowych.
  • Miejsce pamięci narodowej - wymaga spokojnego, godnego sposobu odwiedzania.

Kto zaatakował Polskę we wrześniu 1939 roku?

Polskę zaatakowała III Rzesza 1 września 1939 r., a 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Pomorze i Ziemia Chełmińska znalazły się pod niemiecką okupacją już w pierwszych dniach wojny, a następnie zostały włączone do Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Jak wyglądał początek okupacji na Ziemi Chełmińskiej?

Po zajęciu regionu niemieckie władze rozpoczęły aresztowania, represje i eliminowanie osób uznawanych za ważne dla polskiej wspólnoty. Na celowniku znaleźli się między innymi duchowni, nauczyciele, urzędnicy, ziemianie oraz działacze społeczni.

W tej perspektywie historia Klamer nie jest osobnym epizodem. Stanowi część szerzej rozumianej zbrodni pomorskiej 1939 r., której mechanizmy opisywała Barbara Bojarska w pracy o eksterminacji inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim.

Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu była elementem niemieckiej polityki okupacyjnej wymierzonej w osoby tworzące lokalne życie społeczne, oświatowe i religijne. - Barbara Bojarska, Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim, 1972

  • 1 września 1939 r. - III Rzesza rozpoczęła napaść na Polskę.
  • 17 września 1939 r. - Armia Czerwona wkroczyła na ziemie wschodnie II Rzeczypospolitej.
  • Pomorze - zostało szybko objęte niemieckim aparatem okupacyjnym.
  • Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie - obejmował ziemie wcielone bezpośrednio do III Rzeszy.

Ile broniła się Polska w 1939 roku?

Polska broniła się militarnie od 1 września do początku października 1939 r.; ostatnia regularna bitwa kampanii, pod Kockiem, zakończyła się 6 października. Po klęsce państwo polskie nie przestało jednak istnieć w sensie prawnym, a opór kontynuowały struktury podziemne i siły zbrojne poza krajem.

Dla mieszkańców Świętego i okolic najważniejszą konsekwencją było szybkie wejście okupacyjnych reguł w codzienne życie. Aresztowanie proboszcza w październiku 1939 r. nastąpiło więc zaledwie kilka tygodni po rozpoczęciu wojny.

  • Kampania polska 1939 r. - trwała od 1 września do 6 października.
  • Bitwa pod Kockiem - zakończyła działania regularnych oddziałów Wojska Polskiego.
  • Okupacja niemiecka - na Pomorzu szybko przybrała formę terroru wobec ludności cywilnej.
  • Jesień 1939 r. - była czasem szczególnie intensywnych aresztowań i egzekucji.

Kto dokonywał egzekucji w Klamrach?

Za terror okupacyjny na Pomorzu odpowiadał niemiecki aparat państwowy, obejmujący między innymi SS, policję oraz Selbstschutz. W przypadku aresztowania ks. Leona Gregorkiewicza D. Galanciak wskazuje Selbstschutz jako formację odpowiedzialną za zatrzymanie go 27 października 1939 r.

Czym był Selbstschutz na Ziemi Chełmińskiej?

Selbstschutz był niemiecką formacją paramilitarną tworzoną przede wszystkim przez przedstawicieli niemieckiej mniejszości na terenach zajętych przez III Rzeszę. Na Pomorzu formacja uczestniczyła w represjach, aresztowaniach i zbrodniach wobec polskiej ludności.

Nie należy używać tej nazwy jako skrótu dla wszystkich sprawców wojennych zbrodni. Selbstschutz działał obok struktur SS, policji i administracji okupacyjnej, dlatego konkretne wydarzenia trzeba opisywać zgodnie z ustaleniami źródeł.

Szersze tło wyjaśnia tekst Selbstschutz na Ziemi Chełmińskiej 1939, poświęcony represjom wobec księży i nauczycieli.

  • Selbstschutz - niemiecka formacja paramilitarna aktywna na okupowanych ziemiach polskich.
  • SS i policja - stanowiły inne filary niemieckiego aparatu przemocy.
  • Łasin - był jednym z miejsc związanych z pierwszym etapem uwięzienia ks. Gregorkiewicza.
  • Grudziądz - pojawia się w źródłach jako kolejne miejsce jego więzienia.

Czym była Intelligenzaktion?

Intelligenzaktion to niemiecka akcja eksterminacyjna z lat 1939-1940, wymierzona w polskie elity społeczne. Jej ofiarami byli między innymi księża, nauczyciele, urzędnicy, działacze lokalni i osoby cieszące się autorytetem w swoich miejscowościach.

W małych parafiach rola proboszcza często wykraczała poza sprawowanie liturgii. Ksiądz znał mieszkańców, prowadził księgi, uczestniczył w życiu społecznym i bywał ważnym punktem odniesienia dla lokalnej wspólnoty. To pomaga zrozumieć, dlaczego duchowni znaleźli się wśród grup szczególnie narażonych.

Los kapłanów dekanatu łasińskiego pokazuje, że represje okupanta dotykały ludzi zakorzenionych w konkretnych parafiach i wsiach, a nie anonimowej grupy. - D. Galanciak, Kapłani-męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, 2020

  • Duchowni - byli jedną z grup objętych represjami niemieckiego okupanta.
  • Nauczyciele - podobnie jak Konstanty Szafra, stanowili ważną część lokalnego życia.
  • Intelligenzaktion - miała osłabić polskie społeczeństwo przez uderzenie w jego liderów.
  • Zbrodnia pomorska 1939 - jest nazwą używaną dla szerokiej fali terroru na Pomorzu.

Kto zginął w Klamrach?

W Klamrach koło Chełmna zginął w listopadzie 1939 r. ks. Leon Gregorkiewicz, urodzony w 1872 r. proboszcz parafii św. Barbary w Świętem. Aresztowano go 27 października 1939 r., a Jan Sziling podaje datę jego śmierci jako 20 listopada 1939 r.

Kim był ks. Leon Gregorkiewicz?

Ks. Leon Gregorkiewicz był proboszczem Świętego od 3 grudnia 1928 r. do swojej śmierci w 1939 r. Jego los jest najbliżej udokumentowanym związkiem między parafią św. Barbary w Świętem a miejscem kaźni w Klamrach.

W kościele zachowała się pamięć o nim w postaci tablicy w kruchcie. Nie jest to abstrakcyjna postać z podręcznika - jego nazwisko należy do historii konkretnej wspólnoty, która po jego aresztowaniu została bez własnego proboszcza.

  • Leon Gregorkiewicz - urodził się w 1872 r. i zginął w 1939 r.
  • 3 grudnia 1928 r. - tego dnia objął urząd proboszcza w Świętem.
  • 27 października 1939 r. - data jego aresztowania wskazywana przez D. Galanciaka.
  • 20 listopada 1939 r. - data śmierci podawana przez Jana Szilinga.

Jak wyglądała droga ks. Gregorkiewicza z aresztu do Klamer?

Źródła wskazują trzy etapy uwięzienia: Łasin, Grudziądz i Chełmno, po których nastąpiła śmierć ks. Leona Gregorkiewicza w Klamrach. Taka rekonstrukcja pozwala zobaczyć, że zbrodnia nie była nagłym, odosobnionym aktem, lecz końcem ciągu aresztowania, więzienia i transportów.

Nie należy dopowiadać szczegółów, których nie potwierdzają publikacje. Rzetelna pamięć oznacza również zgodę na to, że nie wszystkie okoliczności ostatnich dni ofiar zostały zachowane w dokumentach.

  1. Aresztowanie w Świętem - ks. Gregorkiewicz został zatrzymany 27 października 1939 r.
  2. Więzienie w Łasinie - stanowiło pierwszy odnotowany etap represji.
  3. Pobyt w Grudziądzu - był kolejnym miejscem wskazywanym w przekazach historycznych.
  4. Więzienie w Chełmnie - poprzedzało śmierć w Klamrach.
  5. Egzekucja w listopadzie 1939 r. - zakończyła drogę proboszcza Świętego.

Co wiadomo o Konstantym Szafrze i duchownych dekanatu łasińskiego?

Konstanty Szafra, dawny kierownik szkoły w Świętem, został aresztowany tego samego dnia co ks. Gregorkiewicz, 27 października 1939 r. Zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu, dlatego nie wolno zaliczać go do ofiar Klamer.

Artykuł D. Galanciaka z 2020 r. opisuje męczenników dekanatu łasińskiego i porządkuje losy duchownych. Losy świeckich mieszkańców bywają trudniejsze do odtworzenia, ponieważ dokumentacja mogła nie przetrwać albo pozostaje rozproszona w archiwach.

Historię najbliższego miasta rozwija artykuł Łasin: historia miasta na Ziemi Chełmińskiej.

  • Konstanty Szafra - dawny kierownik szkoły w Świętem, zmarły w Grudziądzu 28 lutego 1940 r.
  • Dekanat łasiński - obejmował parafie, których duchowni stali się ofiarami represji.
  • Studia Gdańskie 2020 - publikują opracowanie D. Galanciaka o kapłanach-męczennikach.
  • Archiwa i księgi parafialne - mogą pomagać w odtwarzaniu rodzinnych historii.

Kościół w Świętem po aresztowaniu proboszcza

Po aresztowaniu proboszcza drewniany kościół św. Barbary w Świętem pozostawał zamknięty od września 1939 r. do grudnia 1943 r. Po ponownym otwarciu ks. Alfons Strzyżewicz zastał zniszczoną monstrancję, trzy kielichy i puszkę, jak podaje monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r.

Kiedy kościół św. Barbary został ponownie otwarty?

Kościół św. Barbary został ponownie otwarty w grudniu 1943 r., po około czterech latach zamknięcia przez okupanta. Sam fakt otwarcia nie oznaczał powrotu do normalności: wnętrze i wyposażenie nosiły ślady wojennej dewastacji.

Opis zniszczonych naczyń liturgicznych ma znaczenie nie tylko dla dziejów parafii. Pokazuje materialny wymiar okupacji: niszczono przedmioty służące wspólnocie, a wraz z nimi ciągłość jej codziennych praktyk.

  • Wrzesień 1939 r. - okupant zamknął kościół w Świętem.
  • Grudzień 1943 r. - nastąpiło ponowne otwarcie świątyni.
  • Monstrancja - była jednym z odnotowanych zniszczonych przedmiotów liturgicznych.
  • Trzy kielichy i puszka - również zostały zastane jako zniszczone.

Kto posługiwał w Świętem podczas okupacji?

Po ponownym otwarciu świątyni ks. Alfons Strzyżewicz, wikary z Łasina, zastał zniszczone wyposażenie kościoła. Do końca wojny posługiwał także ks. Józef Koszałka, który obsługiwał sześć parafii, a pomoc przychodziła sporadycznie z Łasina, Kisielic i Lipinek.

Ta historia pokazuje, jak kruche było wtedy lokalne życie religijne. Jedna parafia nie mogła liczyć wyłącznie na stałą obecność własnego duszpasterza, a dojazd kapłana z sąsiedniej miejscowości miał znaczenie dla całej wspólnoty.

  • Ks. Alfons Strzyżewicz - wikary z Łasina obecny po otwarciu kościoła w 1943 r.
  • Ks. Józef Koszałka - obsługiwał sześć parafii do końca wojny.
  • Łasin, Kisielice i Lipinki - miejscowości, z których sporadycznie przybywali księża.
  • Kościół św. Barbary - pozostawał dla mieszkańców punktem ciągłości mimo wojennego zniszczenia.

Jak upamiętniono ofiary z Klamer?

Najbliższym parafii Święte upamiętnieniem ofiar Klamer jest tablica w kruchcie kościoła św. Barbary, poświęcona męczeństwu ks. Leona Gregorkiewicza. Jej obecność potwierdza D. Galanciak w artykule opublikowanym w 2020 r. w „Studiach Gdańskich”.

Gdzie znajduje się tablica pamiątkowa ks. Gregorkiewicza?

Tablica pamiątkowa ks. Leona Gregorkiewicza znajduje się w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Przy wejściu do świątyni spotykają się więc dwie warstwy lokalnej historii: pamięć o drewnianym zabytku i pamięć o proboszczu zamordowanym podczas okupacji.

Tablica nie zastępuje wiedzy o zbrodni, lecz daje jej lokalny adres. Osoba odwiedzająca kościół może połączyć nazwisko z miejscem, w którym kapłan pracował przez ponad dekadę.

  • Kruchta kościoła - mieści tablicę upamiętniającą ks. Gregorkiewicza.
  • Kościół św. Barbary - jest parafialnym miejscem zachowania pamięci o proboszczu.
  • Leon Gregorkiewicz - był proboszczem Świętego od 1928 r. do 1939 r.
  • Studia Gdańskie - potwierdzają istnienie tego upamiętnienia w artykule z 2020 r.

Czy w Klamrach jest pomnik lub mogiła?

Informację o aktualnej formie upamiętnienia w samych Klamrach najlepiej sprawdzić przed wizytą w ewidencji Instytutu Pamięci Narodowej lub w lokalnych instytucjach opiekujących się miejscami pamięci. Stan pomnika, dostępność terenu oraz oznakowanie mogą się zmieniać.

Nie należy opisywać szczegółów miejsca wyłącznie z relacji internetowych albo dawnych fotografii. W przypadku grobów wojennych i miejsc egzekucji aktualna informacja ma znaczenie zarówno dla bezpieczeństwa, jak i dla właściwego zachowania wobec ofiar.

  • Instytut Pamięci Narodowej - prowadzi badania i działania dotyczące upamiętnień zbrodni niemieckich.
  • Ewidencja miejsc pamięci - pomaga ustalić aktualny status obiektu.
  • Lokalny urząd lub muzeum - może wskazać zasady dojścia albo odwiedzania terenu.
  • Aktualna mapa - pozwala wybrać właściwy dojazd bez opierania się na nieaktualnych opisach.

Jak odwiedzić miejsce pamięci w Klamrach z szacunkiem?

Odwiedziny w Klamrach warto zaplanować spokojnie: trasę sprawdzić na aktualnej mapie, nie wchodzić na teren prywatny i zachować ciszę przy miejscu związanym z egzekucjami z 1939 r. Kwiaty, znicz lub krótka modlitwa za zmarłych są prostymi, odpowiednimi gestami.

Jak przygotować wizytę w Klamrach?

Najpierw sprawdź aktualne położenie miejsca pamięci w wiarygodnym źródle, a następnie zaplanuj dojazd tak, by nie utrudniać ruchu mieszkańcom ani prac gospodarskich. Nie podawaj dalej niezweryfikowanych wskazówek terenowych, zwłaszcza gdy dotyczą lasów, pól lub dróg lokalnych.

Po odwiedzeniu Klamer można zajrzeć do Świętego i zobaczyć tablicę w kruchcie kościoła. Takie zestawienie miejsc pomaga dostrzec drogę pamięci: od miejsca śmierci do parafii, w której ks. Gregorkiewicz pełnił posługę.

  1. Sprawdź mapę i dostęp - korzystaj z aktualnych danych, ponieważ drogi lokalne i oznakowanie mogą się zmieniać.
  2. Uszanuj granice terenu - nie przechodź przez prywatne pola, ogrodzenia ani miejsca objęte zakazem wejścia.
  3. Zachowaj ciszę - Klamry są miejscem związanym z tragiczną śmiercią ludzi.
  4. Przynieś skromny znak pamięci - znicz albo kwiaty nie powinny zasłaniać istniejących tablic czy znaków.
  5. Odwiedź Święte - tablica w kruchcie kościoła daje lokalny kontekst losowi proboszcza.

Jaką modlitwę można odmówić za ofiary?

Można odmówić krótką modlitwę za zmarłych, na przykład „Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie”. W katolickiej tradycji jest to modlitwa wstawiennicza za zmarłych, a nie obietnica dotycząca ich losu.

Warto odróżniać pamięć religijną od historycznego komentarza. Modlitwa może być osobistym gestem, natomiast fakty o zbrodni powinny opierać się na dokumentach, relacjach i badaniach historyków.

  • Modlitwa za zmarłych - wyraża pamięć i prośbę o miłosierdzie dla zmarłych.
  • Znicz lub kwiaty - są świeckim i religijnie neutralnym znakiem pamięci.
  • Cisza - chroni powagę miejsca kaźni.
  • Źródła historyczne - pomagają uniknąć powielania błędów i legend.

Gdzie szukać źródeł o zbrodni w Klamrach?

Źródeł o zbrodni w Klamrach należy szukać przede wszystkim w opracowaniach naukowych, publikacjach Instytutu Pamięci Narodowej, archiwach oraz monografii dekanatu łasińskiego. Dla losów ks. Leona Gregorkiewicza najważniejszy jest artykuł D. Galanciaka z 2020 r., oparty na badaniach dotyczących duchownych regionu.

Od których publikacji zacząć badanie historii rodzinnej?

Zacznij od nazwiska, miejscowości i przybliżonej daty, a następnie porównaj je z publikacjami naukowymi oraz dokumentami archiwalnymi. W przypadku krewnych związanych ze Świętem pomocne mogą być księgi parafialne, urząd stanu cywilnego i zasoby właściwego oddziału IPN.

Warto prowadzić prostą listę znalezionych informacji: nazwisko, wariant pisowni, data, miejsce, sygnatura archiwalna i nazwa źródła. Dzięki temu łatwiej odróżnić dokument od rodzinnego przekazu.

  • Artykuł D. Galanciaka - opisuje kapłanów-męczenników dekanatu łasińskiego.
  • Monografia ks. St. Kardasza - zawiera dzieje dekanatu oraz informacje o parafii w Świętem.
  • Praca Barbary Bojarskiej - daje szerokie tło eksterminacji inteligencji na Pomorzu.
  • Archiwa IPN - mogą zawierać dokumentację represji i kartoteki osób.
  • Księgi parafialne - bywają pomocne przy ustalaniu więzi rodzinnych i miejsc zamieszkania.

Dlaczego należy porównywać kilka źródeł?

Porównywanie kilku źródeł pomaga odróżnić ustalenie naukowe od skróconej notatki, rodzinnej opowieści lub błędu powielonego w internecie. W historii okupacji różnice mogą dotyczyć daty, miejsca więzienia, pisowni nazwiska albo opisu ostatniej drogi ofiary.

Dobrym punktem odniesienia dla regionalnego tła jest także Ziemia Chełmińska między Wisłą, Drwęcą i Osą. Historia wojny nie unieważnia starszych dziejów regionu, lecz staje się ich dramatyczną częścią.

  • Źródło naukowe - powinno wskazywać autora, wydawcę, rok i podstawę ustaleń.
  • Dokument archiwalny - może potwierdzić datę lub miejsce, ale wymaga interpretacji w kontekście.
  • Relacja rodzinna - jest cenna, lecz dobrze ją zestawić z dokumentami.
  • Strona internetowa - powinna podawać autorów i źródła, a nie jedynie powielać gotowe hasła.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Klamry koło Chełmna to to samo co Chełmno nad Nerem?

Nie. Klamry leżą w pobliżu Chełmna nad Wisłą na Ziemi Chełmińskiej i są związane z egzekucjami Polaków jesienią 1939 r. Chełmno nad Nerem znajduje się w Wielkopolsce i jest miejscem niemieckiego obozu zagłady Kulmhof, działającego od końca 1941 r.

Kiedy zginął ks. Leon Gregorkiewicz?

Ks. Leon Gregorkiewicz zginął w Klamrach w listopadzie 1939 r. Jan Sziling podaje datę 20 listopada 1939 r.; wcześniej kapłan był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie.

Kto jeszcze ze Świętego został aresztowany 27 października 1939 r.?

Tego samego dnia aresztowano Konstantego Szafrę, dawnego kierownika szkoły w Świętem. Zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu, więc nie należy przedstawiać go jako ofiary Klamer.

Co wydarzyło się 18 września 1939 roku?

18 września 1939 r. trwała niemiecka okupacja zachodniej i północnej części Polski, rozpoczęta po ataku III Rzeszy 1 września. Po agresji Armii Czerwonej 17 września sytuacja militarna i humanitarna państwa polskiego stała się jeszcze trudniejsza.

Dlaczego Rosja zaatakowała Polskę w 1939 roku?

Związek Sowiecki zaatakował Polskę 17 września 1939 r., realizując własne cele terytorialne i polityczne w warunkach trwającej wojny niemiecko-polskiej. Dla historii Klamer podstawowy pozostaje jednak niemiecki terror okupacyjny na Pomorzu.

Jak sprawdzić, czy krewny zginął w Klamrach?

Najlepiej zacząć od oddziałowego archiwum IPN, ksiąg zgonów oraz dokumentów parafialnych i urzędowych związanych z miejscem zamieszkania rodziny. Pomocne są także opracowania naukowe z wykazami ofiar, ale każde nazwisko dobrze zestawić z dokumentem źródłowym.

Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza, szukając śladów drewnianych kościołów oraz lokalnych historii.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

Publikacje o dekanacie łasińskim i ks. Gregorkiewiczu

  1. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
  2. Ks. St. Kardasz, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń, 1997.
  3. J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945, Instytut Zachodni, Poznań, 1970.
  4. B. Bojarska, Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim (wrzesień-grudzień 1939), Instytut Zachodni, Poznań, 1972.
  5. Instytut Pamięci Narodowej - materiały dotyczące zbrodni niemieckich i miejsc pamięci.

Źródła lokalne i kontekst parafii Święte

  • Kościół św. Barbary w Świętem - tablica w kruchcie upamiętniająca ks. Leona Gregorkiewicza.
  • Monografia dekanatu łasińskiego - opisuje zamknięcie kościoła we wrześniu 1939 r. i jego ponowne otwarcie w grudniu 1943 r.
  • Materiały o historii Ziemi Chełmińskiej - pozwalają widzieć los parafii Świętego w szerszym krajobrazie regionalnym.
  • Archiwa rodzinne - mogą uzupełniać dokumenty o pamięć przekazywaną przez kolejne pokolenia.
Halina Borowska, autorka serwisu Kościół w Świętem
Halina Borowska

Halina Borowska od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza w poszukiwaniu drewnianych kościołów, które przetrwały wojny, pożary i kolejne remonty. Nie jest historyczką sztuki, przewodniczką z uprawnieniami ani osobą duchowną. Pisze jako miłośniczka lokalnej historii, która lubi wracać do źródeł: monografii dekanatu łasińskiego, katalogu parafii Diecezji Toruńskiej, artykułów naukowych o duchowieństwie regionu i dawnych zapisów parafii. Każdą datę i nazwisko sprawdza w co najmniej jednym z nich, a gdy źródła się różnią, pisze o tym wprost albo pomija niepewny szczegół. W serwisie opracowuje przewodnik po kościele św. Barbary, historię parafii i praktyczne informacje dla parafian i gości.

Articles: 137