Monografia ks. Kardasza „Dekanat Łasiński” - główne źródło historii Świętego

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 14.11.2026

W tym tekście

Czym jest monografia „Dekanat Łasiński”?

Dekanat Łasiński Kardasz to tom 12 serii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, wydany w Toruniu w 1997 r. pod redakcją ks. Stanisława Kardasza. Dla historii parafii św. Barbary w Świętem jest punktem wyjścia, ponieważ prowadzi od wzmianki z 1298 r. do losów kuracji przy Zawdzie-Jankowicach po 1945 r.

Kim był redaktor tomu ks. Stanisław Kardasz?

Ks. Stanisław Kardasz występuje w opisie bibliograficznym jako redaktor tomu, a nie jako autor każdej przywoływanej informacji. To ważne przy cytowaniu: należy podać funkcję redaktora i nie przypisywać mu automatycznie autorstwa całej narracji o każdej parafii.

Tom ma charakter regionalnej monografii kościelnej. Łączy historię miejscowości, dzieje parafii, informacje o świątyniach i pamięć o osobach związanych z dekanatem łasińskim. Nie zastępuje dokumentu archiwalnego, ale porządkuje materiał rozproszony między źródłami lokalnymi.

• Tom 12 serii dotyczy dekanatu łasińskiego, czyli jednostki kościelnej związanej dziś z diecezją toruńską.
• Rok wydania 1997 pozwala umieścić książkę pięć lat po utworzeniu diecezji toruńskiej w 1992 r.
• Redakcja ks. Stanisława Kardasza oznacza, że opis bibliograficzny powinien zawierać skrót „red.”.
• Monografia parafii przydaje się przede wszystkim do badania historii, a nie do ustalania współczesnych godzin nabożeństw.

Jak rozumieć „Dekanat Łasiński” jako źródło regionalne?

„Dekanat Łasiński” to źródło regionalne, które zestawia dzieje parafii z historią pogranicza ziemi chełmińskiej i Pomorza. Czytając je, dobrze oddzielać fakty opisujące dawne stulecia od informacji zależnych od sytuacji duszpasterskiej lat 90. XX w.

W dawnych materiałach parafialnych tekst o Świętem streszczał właśnie tę publikację. Dlatego przy historii miejscowości warto zestawić książkę z artykułami naukowymi, katalogiem diecezjalnym oraz zachowanymi opisami zabytku, zamiast powielać jedno zdanie w wielu wersjach.

Parafraza: tom porządkuje historię parafii dekanatu łasińskiego i pomaga odczytać dzieje Świętego w szerszym kontekście regionu. - ks. Stanisław Kardasz, red., „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, 1997

Seria „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość” - jakiej wiedzy szukać?

Seria „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość” to zbiór opracowań regionalnych, charakteryzujący się połączeniem historii instytucji kościelnych, opisów parafii i materiału lokalnego. Tom o dekanacie łasińskim daje kontekst dla Świętego, Łasina, Tymawy oraz sąsiednich wspólnot.

Czy seria opisuje tylko kościoły?

Nie, seria nie ogranicza się do bryły kościoła, ponieważ historia parafii obejmuje także miejscowość, granice, duszpasterzy i przemiany administracyjne. W przypadku Świętego pozwala to połączyć dzieje drewnianej świątyni z pamięcią o mieszkańcach i wydarzeniach wojennych.

Takie podejście chroni przed prostym błędem: data budowy kościoła nie jest datą założenia parafii. Parafia była według nowszych opracowań erygowana około 1300 r., natomiast obecny drewniany kościół datowany jest na XVIII w.

• Historia parafii Święte obejmuje wzmiankę o dobrach Arnolda de Wladow z 1298 r.
• Historia kościoła obejmuje poświadczenie świątyni parafialnej w 1366 r.
• Historia dekanatu łączy miejscowości wokół Łasina, lecz nie jest tożsama z historią gminy Łasin.
• Historia diecezji toruńskiej zaczyna się administracyjnie w 1992 r., gdy teren należał wcześniej do diecezji chełmińskiej.

Jak czytać serię bez mieszania faktów i interpretacji?

Najbezpieczniej najpierw zapisać fakt, potem datę i wreszcie źródło, z którego pochodzi informacja. Gdy publikacja podaje wariant daty albo streszcza tradycję lokalną, nie należy zmieniać tego w bezwarunkową pewność.

Przydatna jest prosta kolejność pracy:

1. Najpierw odnotuj temat, na przykład fundację kościoła przez Wacława Kozłowskiego.
2. Następnie sprawdź, czy informację powtarza nowsze opracowanie lub opis zabytku.
3. Oddziel datę parafii od daty obecnej świątyni, ponieważ dotyczą różnych obiektów historycznych.
4. Przy danych bieżących korzystaj z katalogu diecezjalnego, a nie z książki wydanej w 1997 r.

W historii nazw miejscowych pomocny jest osobny tekst o nazwie Święte w źródłach. Pozwala on zobaczyć, dlaczego zapis Swenten, Swyathe i Schwenten pojawia się obok współczesnej nazwy wsi.

Co monografia mówi o parafii Święte?

Monografia „Dekanat Łasiński” przedstawia historię parafii Święte jako ciąg wydarzeń od wzmianki z 1298 r., przez kościół poświadczony w 1366 r., po kurację przy parafii Zawda-Jankowice w latach 1945-1993. Jej streszczenie na dawnej stronie parafii wskazuje także Wacława Kozłowskiego i ks. Ludwika Dittmara.

Jak wygląda droga od 1298 r. do kuracji przy Zawdzie?

Droga Świętego od 1298 r. do kuracji przy Zawdzie-Jankowicach obejmuje średniowieczne początki, zniszczenia wojny trzynastoletniej i powojenną zmianę statusu duszpasterskiego. Pierwsza wzmianka dotyczy dóbr rycerskich Arnolda de Wladow, a parafię wiąże się z okresem około 1300 r.

W źródłach zachował się ciąg ważnych punktów: kościół parafialny odnotowano w 1366 r., pierwotna świątynia ucierpiała podczas wojny trzynastoletniej, a ruiny wspominano jeszcze pod koniec XVI w. i w wizytacji z 1670 r. Dopiero fundacja Wacława Kozłowskiego dała początek obecnemu drewnianemu kościołowi.

• Wzmianka z 1298 r. łączy Święte z dobrami Arnolda de Wladow w granicach komturii radzyńskiej.
• Rok 1366 poświadcza obecność kościoła parafialnego w źródłach historycznych.
• Wojna trzynastoletnia z lat 1454-1466 przyniosła zniszczenie pierwotnego kościoła i osłabienie parafii.
• Lata 1945-1993 oznaczają funkcjonowanie Świętego jako kuracji przy parafii Zawda-Jankowice.

Ten porządek warto czytać razem z tekstem o Łasinie, historii i zabytkach, bo położenie w gminie Łasin ułatwia zrozumienie lokalnych powiązań komunikacyjnych i administracyjnych.

Co wiadomo o okupacji i losach proboszczów?

Okupacja przyniosła zamknięcie kościoła we wrześniu 1939 r. oraz aresztowanie ks. Leona Gregorkiewicza 27 października 1939 r. Nowsze studium D. Galanciaka opisuje jego los w kontekście męczeństwa duchowieństwa dekanatu łasińskiego.

Ks. Józef Czubek był proboszczem od 30 lipca 1917 r. do przejścia do Jabłonowa w 1928 r. Jego następcą został 3 grudnia 1928 r. ks. Leon Gregorkiewicz, zamordowany w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r. W kruchcie kościoła znajduje się tablica upamiętniająca jego męczeństwo.

Parafraza: artykuł przedstawia ks. Leona Gregorkiewicza jako jednego z kapłanów dekanatu łasińskiego represjonowanych i zamordowanych w czasie II wojny światowej. - D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, 2020

• Ks. Józef Czubek pełnił funkcję proboszcza w Świętem od 1917 r. do 1928 r.
• Ks. Leon Gregorkiewicz został aresztowany 27 października 1939 r. w okresie niemieckiej okupacji.
• Kościół był zamknięty od września 1939 r. i został ponownie otwarty w grudniu 1943 r.
• D. Galanciak opublikował w 2020 r. recenzowane opracowanie w czasopiśmie „Studia Gdańskie”.

Rok budowy kościoła: 1723 czy 1736?

Obecnie jako datę budowy drewnianego kościoła św. Barbary najczęściej przyjmuje się 1723 r., choć dawna strona parafii, streszczająca monografię, podawała wariant „1723 r. lub 1736”. Poświęcenie świątyni nastąpiło 13 lipca 1738 r. i dokonał go ks. Ludwik Dittmar.

Rozbieżność nie powinna być ukrywana, ale też nie przekreśla wartości starszego przekazu. W opisie popularnym najlepiej podać: „kościół datowany na 1723 r., przy czym dawna parafialna narracja przywoływała także rok 1736”. Takie zdanie pokazuje stan źródeł bez tworzenia pozornej pewności.

• Rok 1723 pojawia się w aktualnych opisach kościoła św. Barbary w Świętem.
• Rok 1736 występował w dawnym streszczeniu historii parafii.
• Data 13 lipca 1738 r. odnosi się do poświęcenia kościoła pod wezwaniem św. Barbary.
• Wacław Kozłowski jest wskazywany jako fundator obecnej drewnianej świątyni.

Gdzie znaleźć monografię „Dekanat Łasiński”?

Monografii „Dekanat Łasiński” najlepiej szukać przez katalog NUKAT, katalog Biblioteki Narodowej oraz katalogi bibliotek toruńskich. Dostępność konkretnego egzemplarza zmienia się, dlatego przed wyjazdem trzeba sprawdzić aktualny status książki bezpośrednio w wybranej bibliotece.

Jak wyszukiwać książkę w katalogu NUKAT?

W NUKAT należy wpisać fragment tytułu „Dekanat Łasiński”, nazwisko Kardasz albo nazwę serii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”. Wynik wyszukiwania może wskazać biblioteki posiadające egzemplarz, lecz o wypożyczeniu decyduje regulamin danej placówki.

Nie należy zakładać, że egzemplarz jest dostępny online tylko dlatego, że rekord bibliograficzny widnieje w katalogu. Katalog opisuje zasób biblioteczny, a nie zawsze udostępnia cyfrową treść publikacji.

1. Wpisz w katalogu NUKAT tytuł lub frazę „Dekanat Łasiński”.
2. Porównaj autora redakcji i rok wydania, aby odróżnić właściwy tom od innych publikacji regionalnych.
3. Sprawdź bibliotekę wskazaną przy rekordzie oraz jej bieżący status dostępności.
4. Zapytaj o wypożyczenie międzybiblioteczne, gdy książka znajduje się poza miejscem zamieszkania.

Czy biblioteki w Toruniu są dobrym punktem startu?

Tak, biblioteki w Toruniu są naturalnym miejscem rozpoczęcia poszukiwań, ponieważ książka ukazała się w Toruniu i dotyczy diecezji toruńskiej. Warto sprawdzić katalog Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu oraz bibliotekę Wyższego Seminarium Duchownego w Toruniu.

Antykwariaty mogą oferować egzemplarze, lecz ich zasób i ceny zmieniają się szybko. W przypadku publikacji regionalnej ważniejsza od pośpiechu jest poprawna identyfikacja tomu: tytuł serii, numer 12, redakcja ks. Stanisława Kardasza, Toruń 1997.

• Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu gromadzi literaturę regionalną i naukową związaną z Pomorzem.
• Biblioteka seminarium w Toruniu może posiadać publikacje dotyczące diecezji toruńskiej i jej dekanatów.
• Wypożyczenie międzybiblioteczne pozwala korzystać z książki bez kupowania rzadkiego egzemplarza.
• Antykwariat wymaga każdorazowego sprawdzenia aktualnej oferty, ponieważ książka nie ma stałej dostępności.

Czy monografia z 1997 r. jest nadal aktualna?

Tak, monografia z 1997 r. pozostaje użyteczna dla historii Świętego do końca XX w., ale nie jest źródłem bieżących danych parafialnych. Informacje o erygowaniu parafii, okupacji i drewnianym kościele warto zestawić z badaniem D. Galanciaka z 2020 r. oraz aktualnym katalogiem diecezji toruńskiej.

Kardasz a artykuł Galanciaka z 2020 r. - czym różnią się źródła?

Tom Kardasza porządkuje lokalną historię dekanatu, natomiast artykuł D. Galanciaka z 2020 r. skupia się na kapłanach-męczennikach okresu II wojny światowej. Galanciak precyzuje, że parafię w Świętem erygowano około 1300 r. i opisuje aresztowanie ks. Gregorkiewicza przez Selbstschutz.

Źródła nie konkurują ze sobą. Spełniają inne zadania: pierwsze daje szerokie tło, drugie pogłębia konkretny temat wojennych represji. W tekście o ks. Leonie Gregorkiewiczu właściwszy będzie przypis do „Studiów Gdańskich”, a przy syntezie dziejów dekanatu - do tomu z 1997 r.

Temat	Źródło podstawowe	Dlaczego
Dzieje parafii i dekanatu do XX w.	Kardasz, 1997	Monografia porządkuje lokalną narrację historyczną.
Erekcja parafii około 1300 r.	Galanciak, 2020	Nowsze opracowanie naukowe podaje tę datację.
Los ks. Leona Gregorkiewicza	Galanciak, 2020	Artykuł omawia męczenników dekanatu łasińskiego.
Obecne dane parafialne	Katalog Diecezji Toruńskiej	Katalog służy do sprawdzania danych współczesnych.

• Kardasz z 1997 r. jest cenny dla historii miejscowej i dawnych struktur parafialnych.
• Galanciak z 2020 r. uzupełnia temat okupacji oraz represji wobec duchowieństwa.
• Katalog Diecezji Toruńskiej jest właściwym miejscem dla danych współczesnych parafii.
• Opis zabytku wymaga porównania z rejestrem zabytków i aktualnymi opracowaniami konserwatorskimi.

Jakich danych nie brać z książki z 1997 r.?

Z książki z 1997 r. nie należy brać aktualnych danych kontaktowych, nazwisk osób pełniących funkcje, godzin Mszy ani informacji o dostępności kościoła. Takie dane mogą zmienić się wielokrotnie i czytelnik powinien sprawdzić je na oficjalnej stronie parafii lub w katalogu Diecezji Toruńskiej.

Dotyczy to również granic duszpasterskich i aktywności grup. W książce pozostają trwałe opisy historii, ale współczesne życie parafii ma własny rytm. Aktualna metryka parafii św. Barbary w Świętem będzie lepszym punktem dla podstawowych danych organizacyjnych.

• Godziny Mszy wymagają aktualnego potwierdzenia w oficjalnych komunikatach parafii.
• Aktualny proboszcz wymaga sprawdzenia w katalogu Diecezji Toruńskiej.
• Dostępność kaplicy w Tymawie może zależeć od bieżącego porządku nabożeństw.
• Informacje o wydarzeniach, odpustach i kancelarii trzeba odczytywać z aktualnych ogłoszeń.

Jak cytować monografię w pracy o Świętem?

Monografię należy cytować jako tom zbiorowy: „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. S. Kardasz, Toruń 1997”. Przy cytacie dosłownym albo szczegółowej informacji konieczne jest dopisanie numeru strony sprawdzonego w używanym egzemplarzu.

Jak zapisać monografię w bibliografii?

W bibliografii należy podać tytuł serii, numer tomu, tytuł „Dekanat Łasiński”, redaktora, miejsce i rok wydania. Nie należy dopisywać wydawcy, liczby stron ani ISBN, jeśli nie zostały odczytane bezpośrednio z egzemplarza lub wiarygodnego rekordu bibliotecznego.

Bezpieczny zapis ma postać:

„Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12: „Dekanat Łasiński”, red. S. Kardasz, Toruń 1997.

• Skrót „red.” wskazuje, że Stanisław Kardasz był redaktorem tomu.
• Numer tomu „12” odróżnia publikację od innych części serii.
• Miejsce wydania „Toruń” i rok „1997” pomagają rozpoznać właściwą edycję.
• Numer strony należy podać dopiero po sprawdzeniu konkretnego egzemplarza książki.

Jak przypisać informację ze starej strony parafii?

Informację ze starej strony parafii należy opisać jako źródło pośrednie, jeśli strona tylko streszczała monografię. Nie wolno wtedy tworzyć przypisu sugerującego, że cytowało się książkę bezpośrednio.

Przykładowo: tekst o dacie „1723 lub 1736” można opisać jako informację przywołaną przez dawną stronę parafialną za monografią. Gdy dostępny jest egzemplarz tomu, warto wrócić do publikacji i sprawdzić, jak dokładnie formułuje tę rozbieżność.

1. Najpierw ustal, czy korzystasz z książki, czy tylko z jej internetowego streszczenia.
2. Przy książce podaj stronę, a przy streszczeniu wyraźnie oznacz pośrednictwo strony.
3. Nie umieszczaj cudzysłowu wokół zdania, którego brzmienia nie widziano w egzemplarzu.
4. Przy spornej dacie pokaż oba warianty zamiast wybierać jeden bez podstawy źródłowej.

Jakie inne źródła uzupełniają Kardasza?

Monografię Kardasza uzupełniają przede wszystkim artykuł D. Galanciaka z 2020 r., katalog parafii Diecezji Toruńskiej oraz dane o ochronie zabytków. Kościół św. Barbary figuruje pod numerem A/413, z wpisem do rejestru zabytków z 5 sierpnia 1961 r., według dostępnych opracowań lokalnych.

Jak wykorzystać rejestr zabytków i katalog diecezji?

Rejestr zabytków służy do ustalania statusu ochrony świątyni, a katalog diecezji do spraw bieżącej organizacji parafii. Te dwa źródła odpowiadają na inne pytania i nie powinny być traktowane zamiennie.

Kościół w Świętem jest drewniany, zrębowy i kryty gontem, lecz opis konstrukcji warto łączyć z materiałem o zabytku. Katalog Diecezji Toruńskiej potwierdza zaś przynależność parafii do dekanatu łasińskiego oraz obecność kaplicy filialnej w Tymawie.

• Numer A/413 odnosi się do wpisu kościoła św. Barbary do rejestru zabytków.
• Data 5 sierpnia 1961 r. odnosi się do wskazywanego wpisu rejestrowego świątyni.
• Katalog Diecezji Toruńskiej pozwala sprawdzać bieżące dane parafialne.
• Monografia z 1997 r. pozostaje narzędziem do historii, nie do aktualnego planu nabożeństw.

Gdzie jeszcze szukać śladów historii Świętego?

Śladów historii Świętego można szukać w bibliografii regionalnej, dawnych publikacjach geograficznych i materiałach dotyczących oświaty wiejskiej. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego może być pomocny po odnalezieniu właściwego hasła, lecz jego dane trzeba czytać jako świadectwo XIX w., nie opis obecnego stanu.

Do pełniejszego obrazu przydadzą się także teksty o parafiach dekanatu łasińskiego oraz o szkole w Świętem. Kościół, wieś, szkoła i lokalne drogi nie funkcjonowały przecież w całkowitym odosobnieniu.

• „Studia Gdańskie” z 2020 r. pogłębiają temat męczeństwa ks. Leona Gregorkiewicza.
• Katalog Diecezji Toruńskiej wyjaśnia współczesne miejsce parafii w strukturze diecezjalnej.
• Słownik geograficzny może uzupełniać obraz XIX-wiecznej miejscowości po sprawdzeniu hasła.
• Kronika parafialna, jeśli jest udostępniona przez właściwą parafię, może zawierać lokalne zapisy wymagające krytycznej lektury.

Najczęściej zadawane pytania

Kto zredagował monografię „Dekanat Łasiński”?

Redaktorem tomu był ks. Stanisław Kardasz. Publikacja ukazała się w Toruniu w 1997 r. jako tom 12 serii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”.

Czy monografia „Dekanat Łasiński” jest dostępna w internecie?

Nie należy zakładać, że istnieje ogólnodostępna wersja cyfrowa książki. Najlepiej rozpocząć od wyszukania rekordu w NUKAT i katalogu Biblioteki Narodowej, a następnie sprawdzić zasób konkretnej biblioteki.

Dlaczego przy kościele w Świętem pojawiają się lata 1723 i 1736?

Dawne streszczenie historii parafii podawało dwie możliwe daty budowy: 1723 lub 1736. Aktualne opracowania lokalne najczęściej przyjmują rok 1723, a poświęcenie kościoła odnotowano 13 lipca 1738 r.

Czy monografia opisuje kaplicę w Tymawie?

Dostępne streszczenia dawnej strony parafialnej nie pozwalają potwierdzić, jak szczegółowo tom opisuje kaplicę w Tymawie. Kwestia wymaga zajrzenia do egzemplarza książki, ponieważ streszczenie internetowe nie musi obejmować całej treści rozdziału.

Jakie parafie obejmował tom o dekanacie łasińskim?

Tom dotyczył parafii dekanatu łasińskiego w układzie właściwym dla lat 90. XX w. Aktualny skład dekanatu i przypisanie parafii należy sprawdzać w katalogu Diecezji Toruńskiej, ponieważ struktury mogą się zmieniać.

Czy książka Kardasza wystarczy do napisania pracy o Świętem?

Nie, książka powinna być podstawą jednego rozdziału źródłowego, ale nie jedynym opracowaniem. Dzieje okupacji warto uzupełnić artykułem D. Galanciaka z 2020 r., a dane o zabytku i parafii zestawić z aktualnymi źródłami instytucjonalnymi.

Źródła i literatura

1. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
2. „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12: „Dekanat Łasiński”, red. S. Kardasz, Toruń 1997.
3. Katalog parafii Diecezji Toruńskiej - Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
4. Kościół św. Barbary w Świętem - zestawienie danych o zabytku.
5. Katalog NUKAT - wyszukiwanie zbiorów bibliotek naukowych.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.