Łasin historia - od osady krzyżackiej do miasta na Ziemi Chełmińskiej

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 8.11.2026

W tym tekście

Łasin historia zaczyna się na średniowiecznej Ziemi Chełmińskiej. Od XIII w. rządził nią zakon krzyżacki, a miasta i wsie lokowano tu na prawie chełmińskim z 1233 r. Po II pokoju toruńskim (1466) region wszedł do Prus Królewskich, w 1772 r. trafił pod zabór pruski, a do Polski wrócił w 1920 r. Dziś Łasin jest siedzibą dekanatu w Diecezji Toruńskiej.

Do Łasina trafiłam tropem drewnianego kościoła w sąsiednim Świętem: każda notatka o tej wsi prowadziła do „dziekana łasińskiego”. Dlatego tę historię opowiadam od strony okolicznych parafii.

Ile lat ma Łasin?

Wiek Łasina liczy się od lokacji miasta na prawie chełmińskim w okresie krzyżackim, gdy Ziemia Chełmińska należała do zakonu. Pierwsza wzmianka w dokumentach i akt nadania praw miejskich to dwie różne daty. Rok lokacji najlepiej sprawdzić w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego (t. V, 1884) albo w BIP Urzędu Miasta i Gminy Łasin, a nie w przypadkowych zestawieniach.

Czym lokacja miasta różni się od pierwszej wzmianki?

Lokacja to akt prawny, który nadaje osadzie ustrój miejski, czyli samorząd, sąd, granice gruntów i obowiązki mieszkańców. Pierwsza wzmianka bywa przypadkowa: nazwa pojawia się w dokumencie granicznym albo w liście świadków. Dobrze to widać na przykładzie wsi z tej samej okolicy:

• Święte pojawia się w źródłach w 1298 r. jako dobra rycerskie Arnolda de Wladow, według monografii dekanatu pod redakcją ks. St. Kardasza (1997).
• Nazwa wsi zmienia się w dokumentach: 1414 Swenten, 1495 Swyathe, po niemiecku Schwenten.
• Kościół parafialny w Świętem źródła poświadczają w 1366 r., czyli kilkadziesiąt lat po pierwszej wzmiance o samych dobrach.
• Nadanie na prawie chełmińskim części dóbr w Świętem nastąpiło dopiero w latach 1422-1441, za wielkiego mistrza Pawła Russdorfa.
• Wniosek dla Łasina jest prosty: „ile lat ma miasto” zależy od tego, którą z tych dat przyjmiemy za początek.

Prawo chełmińskie: na jakich zasadach lokowano miasta regionu

Prawo chełmińskie to zbiór zasad ustrojowych i majątkowych, który zakon krzyżacki nadał w przywileju z 1233 r. Chełmnu i Toruniowi. Później stał się on wzorem dla setek lokacji w Prusach i na Mazowszu. Najważniejsze cechy tego prawa były trzy:

• dziedziczny charakter posiadania gruntu przez mieszczan i chłopów,
• równy podział spadku między dzieci obojga płci, czym prawo chełmińskie wyróżniało się na tle prawa magdeburskiego,
• stały, z góry określony czynsz zamiast dowolnych świadczeń na rzecz pana.

Gdzie samodzielnie sprawdzić rok lokacji?

Najpierw w haśle „Łasin” w cyfrowej wersji Słownika geograficznego, potem w BIP gminy. Gdy daty się różnią, zwykle chodzi o spór: wzmianka czy przywilej.

Łasin w państwie zakonu krzyżackiego

Okolice Łasina należały w średniowieczu do państwa zakonu krzyżackiego, a dobra sąsiedniego Świętego leżały w granicach komturii radzyńskiej. Zakon zakładał tu parafie, w Świętem około 1300 r., i nadawał ziemię na prawie chełmińskim. Według monografii dekanatu z 1997 r. wielki mistrz Paweł Russdorf w latach 1422-1441 przyznał plebanowi w Świętem 4 łany ziemi.

Ziemia Chełmińska, kraina między Wisłą, Drwęcą i Osą, była pierwszym terytorium zakonu w Prusach. Szerzej opisuję to w tekście historia Ziemi Chełmińskiej, a tu zostaję przy tym, co źródła mówią o samej okolicy Łasina.

Kto założył Łasin?

Łasin, jak prawie wszystkie miasta Ziemi Chełmińskiej, lokowano z woli zakonu krzyżackiego jako pana tej ziemi. Zasadźcy ani daty nie podaję: moje źródła opisują dzieje parafii, nie miasta. Te szczegóły przynosi Słownik geograficzny.

Komturia radzyńska i dobra rycerskie w okolicy

Komturia radzyńska to okręg administracyjny zakonu z siedzibą w zamku w Radzyniu Chełmińskim, zarządzany przez komtura, odpowiedzialnego za podatki, sądownictwo i obronę. Przykład Świętego:

1. W 1298 r. dobra rycerskie trzyma Arnold de Wladow, a jego ród zachowuje je przez niemal dwa wieki.
2. Na przełomie XIV i XV w. osada otrzymuje nazwę Święte, a z jej gruntów wydzielono dobra Władówko.
3. W 1414 r., w czasie wojny polsko-krzyżackiej, w Świętem spłonął dwór Kuzna z Władówka.
4. W latach 1422-1441 Paweł Russdorf nadaje część dóbr na prawie chełmińskim, m.in. Cintzemu von Clement z Plemiąt i Hansowi Schoffowi.
5. Pleban, czyli proboszcz, dostaje 4 łany (włóki) ziemi na utrzymanie parafii.
6. W 1454 r. źródła wymieniają właściciela Jakusza ze Świętego.

Jak zakon zakładał parafie wokół Łasina?

Zakon tworzył sieć parafii razem z siecią wsi: kościół z uposażeniem w ziemi był częścią planu osadniczego. Parafię w Świętem założyli Krzyżacy około 1300 r., co podają D. Galanciak w „Studiach Gdańskich” (2020) i hasło w Wikipedii. Dawna strona parafii pisała ostrożniej o „przełomie XIII i XIV w.”.

Wojna trzynastoletnia i Prusy Królewskie

Wojna trzynastoletnia (1454-1466) zakończyła krzyżackie panowanie nad Ziemią Chełmińską: na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 r. region wszedł do Prus Królewskich w granicach Korony. Okolica Łasina zapłaciła za to wysoką cenę. Według monografii dekanatu z 1997 r. wojna zniszczyła pierwotny kościół w Świętem, a parafia na długo podupadła.

Jak wojna trzynastoletnia wpłynęła na okolice Łasina?

Wojna oznaczała przemarsze wojsk, palenie dworów i ucieczkę ludności; najlepiej udokumentowane są jej skutki dla parafii. Więcej przykładów zebrałam w tekście wojna trzynastoletnia na Ziemi Chełmińskiej.

Zniszczone kościoły okolicy: przykład Świętego

Historia kościoła w Świętem pokazuje, jak długo trwała odbudowa po wojnie. Kolejne etapy wyglądają tak:

• 1454-1466 - wojna niszczy pierwotny kościół, parafia podupada.
• połowa XVI w. - wieś przechodzi w ręce Brochockich.
• koniec XVI w. - wizytacje odnotowują ruiny kościoła.
• 1670 - ruiny wciąż widzi wizytacja diakona Strzesza.
• 1723 - Wacław Kozłowski, właściciel wsi, funduje obecny drewniany kościół (Wikipedia, Galanciak 2020).
• 13 lipca 1738 - kościół otrzymuje wezwanie św. Barbary.

Między zniszczeniem a nową świątynią minęło więc ponad 250 lat.

Od kiedy Łasin był siedzibą dekanatu?

Najpóźniej od pierwszej połowy XVIII w.: 13 lipca 1738 r. kościół w Świętem poświęcił dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, co podaje monografia ks. Kardasza. Ta jedna wzmianka pokazuje, że Łasin był wtedy ośrodkiem, z którego dziekan nadzorował okoliczne parafie. Starszy rodowód dekanatu trzeba sprawdzać w dokumentach wizytacyjnych diecezji chełmińskiej.

Pod zaborem pruskim i powrót do Polski w 1920 r.

Zabór pruski objął Ziemię Chełmińską po I rozbiorze w 1772 r. i trwał niemal półtora wieku. Do Polski okolice Łasina wróciły w 1920 r., na mocy traktatu wersalskiego. Nowa granica przecięła jednak parafie: według monografii dekanatu z 1997 r. Mała Tymawa i Wałdowo, należące do parafii w Świętem, zostały po stronie niemieckiej.

Kiedy Łasin wrócił do Polski?

W 1920 r., gdy postanowienia traktatu wersalskiego z 1919 r. weszły w życie i wojsko polskie przejęło Pomorze.

Ks. Józef Czubek: proboszcz i poseł z dekanatu

Ks. Józef Czubek (1883-1945) według dawnej strony parafii w Świętem:

• 30 lipca 1917 r. zostaje proboszczem w Świętem, jeszcze w państwie pruskim.
• Działa w Radzie Ludowej, czyli polskiej reprezentacji ziem zaboru pruskiego.
• W grudniu 1918 r. jest posłem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu.
• 25 września 1928 r. przechodzi do parafii w Jabłonowie.
• Jego następcą w Świętem zostaje 3 grudnia 1928 r. ks. Leon Gregorkiewicz.

Nowa granica i podzielone parafie

Granica z 1920 r. nie liczyła się z mapą parafii. Od Świętego odcięto Małą Tymawę, Wałdowo i osadę Niemca z Krzywki, a Łasin stał się miastem przygranicznym II Rzeczypospolitej.

Łasin w czasie II wojny światowej

Dekanat łasiński w 1939 r. stracił część duchowieństwa w pierwszej fali terroru okupanta. Losy kapłanów opisał D. Galanciak w artykule „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej” („Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020). W Świętem okupant zamknął kościół we wrześniu 1939 r., a proboszcza aresztował Selbstschutz, niemiecka formacja paramilitarna.

Co działo się w dekanacie łasińskim w 1939 r.?

Jesienią 1939 r. aresztowania objęły duchownych, nauczycieli i działaczy. Przykłady ze Świętego:

• wrzesień 1939 - okupant zamyka kościół św. Barbary,
• 27 października 1939 - aresztowanie proboszcza ks. Leona Gregorkiewicza,
• tego samego dnia - aresztowanie Konstantego Szafry, dawnego kierownika szkoły w Świętem,
• 28 lutego 1940 - Konstanty Szafra umiera w Grudziądzu po pobiciu.

Kapłani dekanatu łasińskiego zamordowani w 1939 r.

Ks. Leon Gregorkiewicz (1872-1939), proboszcz w Świętem od 1928 r., był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie. W listopadzie 1939 r. zamordowano go w Klamrach koło Chełmna. Za J. Szilingiem dawna strona parafii podaje datę 20 listopada 1939 r.

Ks. Leon Gregorkiewicz został aresztowany przez Selbstschutz 27 października 1939 r. i zginął w Klamrach koło Chełmna; o jego męczeństwie przypomina tablica w kruchcie kościoła w Świętem. (parafraza) - D. Galanciak, „Studia Gdańskie” t. XLVI, 2020

Jak wróciło życie parafialne w 1943 r.?

W grudniu 1943 r. kościół w Świętem otwarto ponownie. Wikary z Łasina ks. Alfons Strzyżewicz zastał zniszczoną monstrancję, trzy kielichy i puszkę. Do końca wojny posługiwał tu ks. Józef Koszałka, który obsługiwał sześć parafii, a sporadycznie przyjeżdżali księża z Łasina, Kisielic i Lipinek.

Z czego słynie Łasin?

Łasin jest przede wszystkim ośrodkiem: siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w powiecie grudziądzkim i dekanatu łasińskiego w Diecezji Toruńskiej. Do gminy należy wieś Święte z drewnianym kościołem św. Barbary z 1723 r., wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A/413 (5 sierpnia 1961 r.).

Kościół św. Katarzyny i układ dawnego miasta

W centrum stoi kościół parafii św. Katarzyny w Łasinie. Dat jego budowy nie podaję, bo nie mam ich z pewnego źródła. Więcej o samym mieście, jego zabytkach i układzie ulic piszę w tekście Łasin: miasto, w którego gminie leży Święte. Osobny tekst poświęciłam siostrom: karmelitanki w Łasinie łączą się z kultem szkaplerza, który żyje też w Świętem przy ołtarzu Matki Bożej z Góry Karmel.

Jakie zabytki są w okolicy Łasina?

Wybór z gminy na jednodniową wędrówkę:

• drewniany kościół św. Barbary w Świętem (1723), zrębowy, kryty gontem, z wieżyczką na sygnaturkę,
• ołtarz główny z ok. 1730 r. i dwa ołtarze boczne w stylu regencji z 1753 r. (Wikipedia),
• organy z 1888 r., dzieło Augusta Terletzkiego,
• chrzcielnica z ok. połowy XVIII w. z pelikanem karmiącym pisklęta na pokrywie,
• zespół dworski w Świętem: dwór (rejestr nr 595) i park z początku XIX w. (nr 527),
• cmentarz przykościelny w Świętem z grobem ks. Roberta Nowakowskiego (1828-1891).

O grobach w obu miejscach piszę w tekście cmentarz w Łasinie i cmentarz przykościelny w Świętem.

Dożynki i imprezy GOK: skąd wziąć terminy?

Z kalendarza Urzędu Miasta i Gminy Łasin oraz gminnego ośrodka kultury (GOK Łasin). Dożynki i festyny odbywają się co roku, ale terminy i programy się zmieniają, więc przed przyjazdem sprawdź aktualne ogłoszenia na stronie gminy.

Ile mieszkańców jest w Łasinie?

Liczbę mieszkańców Łasina podaje GUS w Banku Danych Lokalnych (bdl.stat.gov.pl), osobno dla miasta i dla całej gminy miejsko-wiejskiej, z rokiem stanu danych. Nie przepisuję jej tutaj, bo zmienia się co roku. Dla porównania skali: wieś Święte miała około 223 mieszkańców według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r.

Czym różni się liczba mieszkańców miasta i gminy?

Gmina obejmuje miasto i okoliczne wsie, więc ma wyraźnie więcej mieszkańców. W BDL zwróć uwagę na:

• poziom jednostki: „miasto” albo „gmina miejsko-wiejska”,
• rok stanu danych, zwykle 31 grudnia,
• źródło: spis powszechny albo bieżący bilans ludności,
• kategorię: ludność ogółem albo według miejsca zameldowania.

Ilu wiernych liczyła dawniej parafia w Świętem?

W 1867 r. parafia św. Barbary w Świętem liczyła 1150 wiernych, według monografii dekanatu z 1997 r.

Łasin a Święte: wspólna historia dekanatu

Łasin i Święte łączy od stuleci dekanat łasiński: w 1738 r. dziekan łasiński poświęcił kościół w Świętem, a w 1939 r. proboszcz ze Świętego trafił do więzienia w Łasinie. Od 25 marca 1992 r. obie parafie należą do Diecezji Toruńskiej, utworzonej bullą Totus Tuus Poloniae Populus. Wcześniej teren należał do diecezji chełmińskiej (Galanciak 2020).

Diecezja chełmińska i toruńska: co zmienił rok 1992?

W 1992 r. z dawnej diecezji chełmińskiej wydzielono diecezję toruńską. Dekanat łasiński wszedł w jej skład w rejonie grudziądzkim. Patronką diecezji jest Matka Boża Nieustającej Pomocy, do której nowennę odprawia się też w Świętem.

Czym różniła się droga Łasina i Świętego po 1945 r.?

Po wojnie Święte przez prawie pół wieku nie było samodzielną parafią. W latach 1945-1993 funkcjonowało jako kuracja przy parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim. Do 1953 r. obsługiwał je m.in. ks. Boniecki z Szynwałdu. Status kuracji zakończył się w 1993 r. Porównanie obu miejscowości:

Cecha	Łasin	Święte
Status	miasto, siedziba gminy	wieś w gminie Łasin
Parafia	św. Katarzyny	św. Barbary
Rola w dekanacie	siedziba dekanatu łasińskiego	parafia dekanatu łasińskiego
Najstarsza data w opracowaniach	w Słowniku geograficznym, t. V	1298 (dobra Arnolda de Wladow)
Po 1945 r.	ośrodek dekanalny	kuracja przy Zawdzie, w dekanacie grudziądzkim, do 1993 r.
Zabytek w rejestrze	informacje w BIP gminy	kościół św. Barbary, A/413 (1961)

Gdzie sprawdzać dane o parafiach dekanatu:

• Katalog diecezji podaje parafie, adresy i miejscowości należące do każdej z nich.
• Monografia ks. Kardasza z 1997 r. opisuje stan dekanatu sprzed ponad ćwierć wieku.
• Wikipedia zbiera dane z przypisami, ale nie zawsze aktualne.

Gdzie szukać źródeł do historii Łasina?

Źródła do historii Łasina można podzielić na trzy grupy: opracowania naukowe (monografia dekanatu ks. Kardasza z 1997 r., artykuł Galanciaka z 2020 r.), kompendia historyczne (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V, 1884) i dane urzędowe (GUS BDL, BIP gminy). Każda grupa odpowiada na inne pytania, więc najlepiej czytać je razem.

Jakie opracowania naukowe opisują dekanat łasiński?

Kolejność, w jakiej sama do nich sięgam:

1. „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997, czyli podstawowa monografia parafii dekanatu.
2. Artykuł D. Galanciaka w „Studiach Gdańskich” (2020), z bibliografią do losów duchowieństwa w czasie wojny.
3. Hasło „Łasin” w Słowniku geograficznym, które przynosi XIX-wieczny stan wiedzy o mieście.
4. Prace J. Szilinga o martyrologii duchowieństwa, przywoływane przy datach śmierci.
5. Hasła Wikipedii jako punkt wyjścia do przypisów.

Monografia opisuje parafie dekanatu od średniowiecznych wzmianek po stan z lat 90. XX w., łącznie z wizytacjami i nadaniami krzyżackimi. (parafraza) - ks. St. Kardasz (red.), Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12, 1997

Biblioteki cyfrowe i archiwa

Słownik geograficzny ma wersję cyfrową, a „Studia Gdańskie” są w otwartym repozytorium UKSW. Akta parafialne przechowują archiwa diecezjalne.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie leży Łasin?

Łasin leży w powiecie grudziądzkim w województwie kujawsko-pomorskim, przy północno-wschodniej granicy województwa. Historycznie należy do Ziemi Chełmińskiej. Do gminy Łasin należy m.in. wieś Święte z drewnianym kościołem św. Barbary.

Do jakiej krainy historycznej należy Łasin?

Do Ziemi Chełmińskiej, krainy między Wisłą, Drwęcą i Osą. W średniowieczu była ona terytorium zakonu krzyżackiego, a po 1466 r. weszła w skład Prus Królewskich. Prawo chełmińskie z 1233 r. było wzorem dla lokacji miast i wsi regionu.

Do jakiej diecezji należy Łasin?

Łasin jest siedzibą dekanatu łasińskiego w Diecezji Toruńskiej, utworzonej 25 marca 1992 r. Wcześniej teren należał do diecezji chełmińskiej. Aktualne dane parafii podaje katalog diecezji.

Jakie parafie należą do dekanatu łasińskiego?

Do dekanatu należą m.in. parafia św. Katarzyny w Łasinie i parafia św. Barbary w Świętem. Pełną i aktualną listę podaje katalog Diecezji Toruńskiej. Tam też znajdziesz miejscowości należące do każdej parafii.

Kto jest burmistrzem Łasina?

Aktualne imię i nazwisko burmistrza podaje Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta i Gminy Łasin. Nie wpisuję go tutaj, bo zmienia się po wyborach samorządowych.

Gdzie sprawdzić aktualne informacje urzędowe o Łasinie?

Komunikaty, przetargi i godziny pracy urzędu publikuje BIP Urzędu Miasta i Gminy Łasin. Wydarzenia kulturalne ogłasza gminny ośrodek kultury. Przed wizytą w urzędzie zadzwoń i potwierdź godziny.

Źródła i literatura

1. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, „Studia Gdańskie” t. XLVI (2020), DOI 10.26142/stgd-2020-010.
2. ks. St. Kardasz (red.), Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12 - Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, hasło „Łasin”.
4. GUS, Bank Danych Lokalnych, dane o ludności miasta i gminy Łasin (dostęp: październik 2026).
5. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem (dostęp: 27.10.2026).
6. Wikipedia: Kościół św. Barbary w Świętem (dostęp: 27.10.2026).
7. Wikipedia: Parafia św. Barbary w Świętem (dostęp: 27.10.2026).
8. Wikipedia: Święte (powiat grudziądzki) (dostęp: 27.10.2026).