Kapłani-męczennicy dekanatu łasińskiego - co ustalili historycy UKSW

Opracowanie: · aktualizacja

W tym tekście

Kapłani-męczennicy dekanatu łasińskiego - kim byli?

Kapłani męczennicy dekanatu łasińskiego to duchowni związani z parafiami ówczesnej diecezji chełmińskiej, którzy zginęli z rąk niemieckiego okupanta podczas II wojny światowej. Ich losy zebrał D. Galanciak w Studiach Gdańskich z 2020 r. Najbliższy Świętemu przykład stanowi ks. Leon Gregorkiewicz, aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach koło Chełmna.

Co oznacza określenie „kapłan-męczennik” w historii?

Kapłan-męczennik to w tym kontekście historyczne określenie księdza, który poniósł śmierć w czasie represji okupacyjnych. Nie zastępuje ono formalnego tytułu kościelnego ani nie przesądza o beatyfikacji. Opisuje los człowieka i wspólnoty, którą próbował zachować w warunkach terroru.

W przypadku dekanatu łasińskiego trzeba pamiętać o realiach 1939 r.: parafie należały wtedy do diecezji chełmińskiej, a po zajęciu Pomorza duchowieństwo znalazło się wśród grup szczególnie narażonych na represje. W badaniu D. Galanciaka punktem wyjścia są konkretne biografie, miejsca uwięzienia oraz porównanie zachowanych przekazów.

  • Dekanat łasiński - był jednostką kościelną skupiającą parafie wokół Łasina, należącą w 1939 r. do diecezji chełmińskiej.
  • Duchowieństwo katolickie - było częścią lokalnej inteligencji, a więc grupą dotkniętą represjami okupacyjnymi na Pomorzu.
  • Ks. Leon Gregorkiewicz - proboszcz Świętego od 1928 r., którego los został opisany w opracowaniu dotyczącym dekanatu.
  • Klamry koło Chełmna - miejsce związane z zabójstwem ks. Gregorkiewicza w listopadzie 1939 r.
  • Pamięć ofiar okupacji - wymaga rozdzielenia ustaleń źródłowych od późniejszych przekazów rodzinnych, lokalnych i religijnych.

Ilu kapłanów opisał autor opracowania?

Pełny wykaz nazwisk, parafii i okoliczności śmierci należy odczytywać bezpośrednio z artykułu D. Galanciaka, ponieważ tylko tam autor zestawia materiał źródłowy dla całego badanego dekanatu. W lokalnej historii Świętego pewnym i dobrze udokumentowanym przykładem pozostaje ks. Leon Gregorkiewicz.

Nie należy automatycznie dopisywać do tej grupy każdej osoby duchownej związanej z parafią. Ks. Józef Czubek, patriota i wcześniejszy proboszcz Świętego, zmarł w 1945 r., lecz dostępne źródła nie pozwalają określić go jako kapłana-męczennika opisanego przez Galanciaka.

Los ks. Leona Gregorkiewicza jest jednym z udokumentowanych przykładów represji wobec duchowieństwa dekanatu łasińskiego w 1939 r. - D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, 2020.

Artykuł w Studiach Gdańskich z 2020 r. - czego dotyczy?

Artykuł D. Galanciaka Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej ukazał się w tomie XLVI Studiów Gdańskich w 2020 r. i ma DOI 10.26142/stgd-2020-010. To opracowanie naukowe poświęcone duchownym dotkniętym okupacyjną przemocą, a nie kronika parafialna ani zbiór swobodnych wspomnień.

Gdzie znaleźć publikację D. Galanciaka?

Publikację można pobrać z serwisu czasopism Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, wyszukując ją po tytule albo numerze DOI 10.26142/stgd-2020-010. Dostępność internetowa dobrze ułatwia samodzielne sprawdzenie przypisów, nazw miejscowości i zastosowanej przez autora terminologii.

Przy czytaniu tekstu warto rozdzielić trzy porządki: opis faktu, wskazanie źródła oraz interpretację badacza. To szczególnie ważne, gdy jeden przekaz podaje sam miesiąc śmierci, a drugi przywołuje konkretny dzień.

  • D. Galanciak - autor artykułu zestawia biografie kapłanów z terenu dekanatu łasińskiego w perspektywie wojennej.
  • Studia Gdańskie - tom XLVI z 2020 r. zawiera tekst dotyczący kapłanów-męczenników dekanatu łasińskiego.
  • Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego - udostępnia publikację przez platformę czasopism naukowych.
  • DOI 10.26142/stgd-2020-010 - jest stałym identyfikatorem, który pomaga odnaleźć właściwy tekst bez mylenia go z innymi opracowaniami o Pomorzu.
  • Przypisy naukowe - prowadzą do starszych monografii i prac historycznych potrzebnych do dalszej lektury.

Jak czytać rozbieżności w datach śmierci?

Najpierw trzeba sprawdzić, który autor podaje datę i na jakim źródle ją opiera. W przypadku ks. Gregorkiewicza zachowany przekaz mówi o śmierci w Klamrach w listopadzie 1939 r., a Jan Sziling wskazywał datę 20 listopada 1939 r. Różnicy nie wolno maskować pewnym tonem, jeśli źródła opisują ją inaczej.

Dobrym zwyczajem jest zapisanie obok siebie: nazwiska, parafii, dnia aresztowania, miejsc przetrzymywania, daty śmierci i autora źródła. Taka prosta metoda chroni przed powieleniem błędów, zwłaszcza w artykułach o księżach zamordowanych w 1939 r.

Jak historycy ustalają losy zamordowanych księży?

Historycy ustalają losy zamordowanych księży przez porównanie dokumentów urzędowych, relacji świadków, materiałów diecezjalnych i wcześniejszych opracowań. Dla ks. Leona Gregorkiewicza kluczowe są zgodne elementy przekazów: aresztowanie 27 października 1939 r., więzienia w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie oraz śmierć w Klamrach w listopadzie 1939 r.

Jakie źródła są najważniejsze dla badacza?

Pojedyncza relacja może zawierać skrót, błąd pamięci albo niepełną datę. Dlatego opracowanie naukowe zestawia różne typy świadectw. Szczególną wagę ma zgodność kilku niezależnych źródeł w sprawie podstawowych faktów: osoby, miejsca, czasu oraz drogi uwięzienia.

  1. Archiwa diecezjalne - mogą przechowywać materiały dotyczące parafii, duchowieństwa i wojennych strat wspólnoty.
  2. Dokumenty okupacyjne - pozwalają ustalać mechanizmy represji, choć nie zawsze zawierają pełne dane każdej ofiary.
  3. Relacje świadków - uzupełniają obraz wydarzeń o pamięć lokalną, ale wymagają porównania z innymi przekazami.
  4. Monografie regionalne - porządkują dzieje parafii i miejscowości, często zachowując informacje niedostępne w krótkich notach.
  5. Prace Jana Szilinga - stanowią ważny punkt odniesienia dla badań nad polityką okupanta wobec Kościoła katolickiego w latach 1939-1945.

Jak przekazać rodzinne pamiątki po ofierze okupacji?

Najpierw należy wykonać kopie cyfrowe dokumentów, zdjęć i listów, a potem skontaktować się z archiwum diecezjalnym albo Instytutem Pamięci Narodowej. Oryginał może mieć znaczenie badawcze, lecz skan z opisem pochodzenia pozwala zachować materiał także w rodzinie.

Przydatne są nawet drobne informacje: podpis na odwrocie fotografii, data na kopercie, nazwa wsi, pieczęć parafii czy wzmianka o miejscu pobytu. Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać ich znaczenia. Najważniejsze, aby nie poprawiać dokumentu i nie usuwać pozornie nieistotnych fragmentów.

Dlaczego jesień 1939 r. była tragiczna dla duchowieństwa Pomorza?

Jesień 1939 r. była dla duchowieństwa Pomorza czasem szybkich represji, ponieważ teren wcielono do Rzeszy, a okupant uderzał w polskie elity lokalne, w tym księży. W Świętem kościół zamknięto we wrześniu 1939 r.; według monografii dekanatu został ponownie otwarty dopiero w grudniu 1943 r.

Czym był Selbstschutz?

Selbstschutz był formacją tworzoną przez miejscowych Niemców, uczestniczącą w represjach wobec ludności polskiej na zajętych ziemiach. Według opracowania D. Galanciaka to właśnie Selbstschutz aresztował ks. Leona Gregorkiewicza 27 października 1939 r.

Nazwa formacji nie powinna zasłaniać konkretnego ludzkiego wymiaru wydarzeń. Aresztowanie proboszcza oznaczało dla niewielkiej parafii nagłą utratę duszpasterza, świadka lokalnej historii i osoby znanej mieszkańcom przez wiele lat.

  • Pomorze Gdańskie - po kampanii 1939 r. zostało objęte brutalną polityką okupacyjną wymierzoną w polskie środowiska społeczne.
  • Selbstschutz - wiąże się w źródłach z lokalnymi aresztowaniami, w tym zatrzymaniem ks. Gregorkiewicza.
  • Kościół św. Barbary w Świętem - pozostawał zamknięty od września 1939 r. do grudnia 1943 r. według monografii dekanatu.
  • Łasin i Grudziądz - pojawiają się w relacjach jako miejsca przetrzymywania aresztowanych z okolicy.
  • Zbrodnia pomorska 1939 - jest nazwą szerokiego kontekstu terroru okupacyjnego, którego lokalne biografie pokazują konkretny wymiar.

Jak zamknięcie kościoła zmieniło życie Świętego?

Zamknięcie kościoła odcięło mieszkańców od zwyczajnego rytmu Mszy, pogrzebów, świąt i spotkań wokół świątyni. W drewnianym kościele św. Barbary przetrwały później materialne ślady pamięci, między innymi tablica dotycząca ks. Gregorkiewicza w kruchcie.

Nie trzeba dopowiadać emocji, których źródła nie zapisały. Sam fakt kilkuletniego zamknięcia świątyni, aresztowania proboszcza i wojennej niepewności mówi o skali zerwania lokalnej ciągłości.

Represje wobec duchowieństwa na Pomorzu należy czytać jako część okupacyjnej polityki wobec Kościoła i polskich elit lokalnych. - Jan Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945, 1970.

Szerszy opis miejsca śmierci proboszcza zawiera artykuł Klamry koło Chełmna: miejsce kaźni z 1939 r..

Ks. Leon Gregorkiewicz ze Świętego - co wiadomo o jego losie?

Ks. Leon Gregorkiewicz był proboszczem Świętego od 3 grudnia 1928 r. Został aresztowany 27 października 1939 r., był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie, a następnie zamordowany w Klamrach w listopadzie 1939 r. Te podstawowe fakty przywołuje D. Galanciak oraz lokalna tradycja zachowana przy kościele.

Jak wyglądał szlak uwięzień ks. Gregorkiewicza?

Szlak uwięzień prowadził przez Łasin, Grudziądz i Chełmno, zanim zakończył się w Klamrach. Kolejność tych miejsc pokazuje, że nie była to pojedyncza lokalna akcja, lecz fragment systemu represji działającego na okupowanym Pomorzu.

Osobne rozwinięcie biografii znajduje się w tekście ks. Leon Gregorkiewicz, proboszcz Świętego. Tutaj najważniejsza jest ostrożność: nie wolno zastępować źródeł dopowiedzeniami o ostatnich godzinach życia, których dostępne źródła nie opisują.

  1. 3 grudnia 1928 r. - ks. Leon Gregorkiewicz objął urząd proboszcza w Świętem.
  2. 27 października 1939 r. - nastąpiło jego aresztowanie przypisywane w opracowaniu formacji Selbstschutz.
  3. Łasin - był pierwszym z wymienianych miejsc uwięzienia proboszcza ze Świętego.
  4. Grudziądz i Chełmno - pojawiają się w przekazie jako kolejne miejsca przetrzymywania.
  5. Klamry - są miejscem, w którym ks. Gregorkiewicz został zamordowany w listopadzie 1939 r.

Kim był Konstanty Szafra?

Konstanty Szafra nie był duchownym, lecz dawnym kierownikiem szkoły w Świętem. Został aresztowany tego samego dnia co ks. Gregorkiewicz, 27 października 1939 r., i zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu.

Ta równoległa biografia pokazuje, że represje dotykały nie tylko proboszcza. W małej miejscowości ksiądz, nauczyciel i inni rozpoznawalni mieszkańcy tworzyli sieć osób ważnych dla miejscowej pamięci, edukacji oraz życia społecznego.

  • Tablica w kruchcie kościoła - upamiętnia męczeństwo ks. Leona Gregorkiewicza w Świętem.
  • Konstanty Szafra - był dawnym kierownikiem szkoły, a nie księdzem ani członkiem duchowieństwa.
  • 28 lutego 1940 r. - to data śmierci Konstantego Szafry w Grudziądzu podana w źródłach, z których korzystamy.
  • Święte - zachowuje pamięć o obu osobach przez lokalną historię okresu okupacji.

Czy kapłani-męczennicy są beatyfikowani?

Nie można uznać każdego kapłana-męczennika w sensie historycznym za błogosławionego. Tytuł w artykule D. Galanciaka opisuje śmierć duchownych w represjach wojennych, natomiast kult publiczny w Kościele dotyczy osób oficjalnie ogłoszonych świętymi albo błogosławionymi, zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego, kan. 1187.

Czym różni się męczennik historyczny od błogosławionego?

Męczennik historyczny to określenie używane przez badacza dla osoby zabitej z powodu wiary, funkcji lub przynależności do prześladowanej wspólnoty. Błogosławiony to tytuł nadawany przez Kościół po postępowaniu kanonicznym. Te dwa porządki mogą się spotkać, ale nie są tym samym.

Katechizm Kościoła Katolickiego ujmuje męczeństwo jako najwyższe świadectwo złożone prawdzie wiary (KKK 2473). Nie oznacza to jednak, że lokalna tablica pamiątkowa albo pamięć rodzinna są równoznaczne z rozpoczętym procesem beatyfikacyjnym.

  • KPK kan. 1187 - ogranicza kult publiczny do sług Bożych, którzy zostali wpisani przez władzę Kościoła do katalogu świętych lub błogosławionych.
  • KKK 2473 - opisuje męczeństwo jako świadectwo prawdzie wiary aż do śmierci.
  • 108 męczenników II wojny światowej - to grupa beatyfikowana przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 r. w Warszawie.
  • Pamięć lokalna - może obejmować modlitwę za zmarłych, troskę o groby i tablice historyczne bez nadawania tytułów kanonicznych.
  • Ks. Leon Gregorkiewicz - nie powinien być przedstawiany jako błogosławiony bez urzędowego źródła potwierdzającego taki status.

Jak uczcić pamięć ofiar bez nadawania im tytułów?

Najuczciwiej nazwać osobę po imieniu, podać znane fakty, odwiedzić miejsce pamięci i modlić się za zmarłych. W Świętem takim znakiem pozostaje tablica w kruchcie kościoła św. Barbary, przypominająca o losie ks. Gregorkiewicza.

Można też czytać źródła razem z młodzieżą, oznaczać miejsca na lokalnej mapie pamięci albo przekazać rodzinne archiwalia instytucji, która potrafi je zabezpieczyć. Pamięć nie potrzebuje ozdobników. Potrzebuje wierności faktom.

Monografia ks. Kardasza i artykuł UKSW - czym się różnią?

Monografia Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, redagowana przez ks. St. Kardasza w 1997 r., przedstawia szerokie dzieje parafii i miejscowości. Artykuł D. Galanciaka z 2020 r. ma węższy temat: bada los kapłanów-męczenników oraz dokumentuje go aparatem naukowym i przypisami.

Które źródło wybrać do historii Świętego?

Do poznania długich dziejów Świętego lepiej zacząć od monografii dekanatu, a do losów duchowieństwa podczas okupacji sięgnąć po artykuł UKSW. Te publikacje nie konkurują ze sobą. Odpowiadają na inne pytania i mają inną skalę opisu.

Cecha Monografia ks. Kardasza Artykuł D. Galanciaka
Rok publikacji 1997 2020
Zakres Historia parafii i dekanatu w szerokiej perspektywie Kapłani-męczennicy dekanatu łasińskiego w czasie wojny
Przydatność Kontekst Świętego, kościoła i lokalnych dziejów Biografie, represje, przypisy i porównanie źródeł
Forma Monografia regionalna Artykuł naukowy z DOI
  • Monografia Kardasza - pomaga odtworzyć historię parafii od średniowiecza po czasy współczesne autorom publikacji.
  • Artykuł Galanciaka - skupia uwagę na kapłanach zamordowanych podczas II wojny światowej.
  • Przypisy - pozwalają sprawdzić, skąd pochodzi konkretna data lub opis wydarzenia.
  • Święte - wymaga czytania historii wojennej razem z dziejami kościoła i mieszkańców.

Jakie inne wątki prowadzą od historii dekanatu?

Historia dekanatu łączy się także z dziejami sąsiednich parafii, drewnianych kościołów i lokalnych tradycji religijnych. Przy wątkach związanych z kultem Matki Bożej Szkaplerznej pomocny może być tekst o karmelitankach w Łasinie i kulcie szkaplerza.

Do pogłębienia historii źródłowej prowadzi też monografia ks. Kardasza „Dekanat Łasiński”.

Dekanat łasiński wtedy i dziś - do jakiej diecezji należy?

Dekanat łasiński należał w 1939 r. do diecezji chełmińskiej, a od 25 marca 1992 r. znajduje się w diecezji toruńskiej, utworzonej bullą Totus Tuus Poloniae Populus. Święte miało też własną drogę administracyjną: w latach 1945-1993 funkcjonowało jako kuracja przy parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim.

Dlaczego przynależność diecezjalna ma znaczenie dla historii 1939 r.?

Przynależność diecezjalna wskazuje, gdzie szukać kontekstu archiwalnego i dlaczego starsze źródła mówią o diecezji chełmińskiej, a współczesne o toruńskiej. Nie jest to sprzeczność. To skutek zmian administracji kościelnej po 1992 r.

  • Diecezja chełmińska - obejmowała dekanat łasiński w okresie okupacji niemieckiej w 1939 r.
  • 25 marca 1992 r. - to data utworzenia diecezji toruńskiej bullą Totus Tuus Poloniae Populus.
  • Diecezja toruńska - obejmuje dziś parafię pw. Świętej Barbary w Świętem.
  • Zawda-Jankowice - była parafią, przy której Święte pozostawało jako kuracja w latach 1945-1993.
  • Dekanat grudziądzki - pojawia się w opisie powojennego statusu Świętego.

Gdzie poznać parafie i kościoły w sąsiedztwie Świętego?

Najlepiej zacząć od opisu parafii i kościołów dekanatu łasińskiego, a potem zestawić go z katalogiem Diecezji Toruńskiej. Przy planowaniu wizyty trzeba samodzielnie sprawdzić aktualne godziny nabożeństw oraz dostępność świątyń na oficjalnej stronie parafii lub diecezji.

Drewniany kościół św. Barbary w Świętem jest zabytkiem wpisanym do rejestru pod numerem A/413, z wpisem z 5 sierpnia 1961 r. Jego historia nie kończy się na architekturze z 1723 r. Obejmuje także pamięć o mieszkańcach i duchownych, których wojna wyrwała z lokalnej wspólnoty.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie przeczytać artykuł o kapłanach-męczennikach dekanatu łasińskiego?

Artykuł D. Galanciaka jest dostępny bezpłatnie w serwisie czasopism UKSW jako tekst w Studiach Gdańskich, tom XLVI z 2020 r. Najłatwiej odnaleźć go po DOI 10.26142/stgd-2020-010.

Numer DOI prowadzi do konkretnej publikacji niezależnie od zmian układu strony internetowej. W tekście warto przejrzeć również przypisy, ponieważ pokazują dalszą literaturę o Pomorzu i dekanacie łasińskim.

Kim był Jan Sziling?

Jan Sziling był historykiem zajmującym się polityką niemieckiego okupanta wobec Kościoła katolickiego w latach 1939-1945. Jego ustalenia są przywoływane w badaniach dotyczących losów duchowieństwa na Pomorzu.

W sprawie ks. Leona Gregorkiewicza Sziling wskazywał datę 20 listopada 1939 r. jako dzień śmierci. Datę tę trzeba czytać razem z informacją o śmierci w Klamrach podawaną w lokalnych źródłach.

Czy Konstanty Szafra był duchownym?

Nie, Konstanty Szafra nie był duchownym. Był dawnym kierownikiem szkoły w Świętem i został aresztowany 27 października 1939 r., tego samego dnia co ks. Leon Gregorkiewicz.

Zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu. Jego los pokazuje, że okupacyjne represje obejmowały także świeckich przedstawicieli lokalnej inteligencji.

Czy ks. Józef Czubek był kapłanem-męczennikiem?

Nie należy tak go nazywać bez wyraźnego potwierdzenia w opracowaniu naukowym. Ks. Józef Czubek był proboszczem Świętego od 1917 r. i zmarł w 1945 r., lecz dostępne źródła nie zaliczają go do opisanych kapłanów-męczenników.

Był patriotą, członkiem Rady Ludowej i posłem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w grudniu 1918 r. To ważna postać lokalnej historii, ale nie każdy zasłużony duchowny z czasu wojny jest męczennikiem w znaczeniu użytym przez D. Galanciaka.

Gdzie w kościele w Świętem upamiętniono ks. Gregorkiewicza?

Tablica upamiętniająca męczeństwo ks. Leona Gregorkiewicza znajduje się w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Jest lokalnym znakiem pamięci o proboszczu zamordowanym w 1939 r.

Przed wizytą należy potwierdzić możliwość wejścia do świątyni na oficjalnej stronie parafii albo w kancelarii. Serwis niezależny nie publikuje bieżących godzin otwarcia ani nie występuje w imieniu parafii.

Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza, szukając drewnianych kościołów, które przetrwały wojny, pożary i remonty.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020, DOI: 10.26142/stgd-2020-010.
  2. Ks. St. Kardasz, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
  3. Jan Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945, Poznań 1970.
  4. Diecezja Toruńska - Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem, dostęp sprawdzony w październiku 2026 r.
  5. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1187, 1983; Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473.
Halina Borowska, autorka serwisu Kościół w Świętem
Halina Borowska

Halina Borowska od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza w poszukiwaniu drewnianych kościołów, które przetrwały wojny, pożary i kolejne remonty. Nie jest historyczką sztuki, przewodniczką z uprawnieniami ani osobą duchowną. Pisze jako miłośniczka lokalnej historii, która lubi wracać do źródeł: monografii dekanatu łasińskiego, katalogu parafii Diecezji Toruńskiej, artykułów naukowych o duchowieństwie regionu i dawnych zapisów parafii. Każdą datę i nazwisko sprawdza w co najmniej jednym z nich, a gdy źródła się różnią, pisze o tym wprost albo pomija niepewny szczegół. W serwisie opracowuje przewodnik po kościele św. Barbary, historię parafii i praktyczne informacje dla parafian i gości.

Articles: 142