Zespół dworski w Świętem - dwór, park z XIX w. i relikty cmentarza

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 13.11.2026

W tym tekście

Zespół dworski w Świętem - dwór, park z XIX wieku i relikty cmentarza

Zespół dworski w Świętem, w gminie Łasin i powiecie grudziądzkim, obejmuje dwór wpisany do rejestru zabytków pod nr 595 dnia 28.03.1990 oraz park z początku XIX wieku z reliktami cmentarza pod nr 527 z 24.04.1987. Obok kościoła św. Barbary wpisanego pod nr A/413 w 1961 r. tworzy najważniejszy zespół zabytków wsi znanej dawniej jako Schwenten.

W Świętem łatwo skupić wzrok na drewnianej świątyni z 1723 r., bo jej gontowy dach i wieżyczka są widocznym znakiem miejscowości. Jednak historia wsi nie kończy się przy murze cmentarza przykościelnego. Zespół dworski przypomina o świeckiej części dawnych dóbr, o parku i o śladach, których nie należy traktować jak zwykłej przestrzeni rekreacyjnej.

Co tworzy zespół dworski w Świętem?

Zespół dworski w Świętem to chroniony układ obejmujący dwór, park z początku XIX wieku oraz relikty cmentarza, charakteryzujący się dwoma odrębnymi wpisami do rejestru zabytków, różnymi datami ochrony i położeniem w tej samej wsi. Dane o numerach wpisów zestawiają wykazy rejestru zabytków dla województwa kujawsko-pomorskiego.

Dwór - co oznacza wpis nr 595 z 28.03.1990?

Dwór w Świętem wpisano do rejestru zabytków jako odrębny obiekt pod numerem 595 dnia 28 marca 1990 r. Sam numer wpisu pozwala odróżnić budynek od parku i od kościoła św. Barbary, który ma własny wpis A/413.

Dostępne materiały nie podają daty budowy dworu, jego stylu, wymiarów ani pierwotnego przeznaczenia poszczególnych części. To ważna granica uczciwego opisu. Sam wpis do rejestru poświadcza znaczenie zabytkowe obiektu, ale nie daje podstawy do dopowiadania historii, której źródła nie przekazują.

• Dwór w Świętem - figuruje pod numerem 595 z datą wpisu 28.03.1990.
• Gmina Łasin - jest jednostką samorządową, na której terenie leży wieś Święte.
• Powiat grudziądzki - wskazuje właściwy kontekst administracyjny dla zabytków wsi.
• Rejestr zabytków - rozróżnia konkretny budynek od ochrony krajobrazu parkowego.
• Numer 595 - jest praktycznym punktem wyjścia do dalszej kwerendy w wykazach zabytków.

Najprostsza zasada przy wiejskich zabytkach brzmi: opisujmy to, co potwierdza dokument, a przekazy bez źródła zostawiajmy poza tekstem. Dzięki temu fotografia, mapa i notatka archiwalna nie zaczynają udawać pewnika.

Park z początku XIX wieku i relikty cmentarza - co obejmuje wpis nr 527?

Park z początku XIX wieku i relikty cmentarza w Świętem objęto wpisem nr 527 dnia 24 kwietnia 1987 r. Jest to inny wpis niż nr 595 dotyczący dworu, a relikty cmentarza nie są tym samym co cmentarz przykościelny przy kościele św. Barbary.

Określenie „relikty cmentarza” mówi o zachowanych pozostałościach dawnego miejsca pochówku. Źródła wykorzystane dla Świętego nie podają jednak, z jakiego czasu pochodził ten cmentarz, kto był tam chowowany ani z jaką wspólnotą był związany. Szacunek dla miejsca wymaga, by nie tworzyć takich odpowiedzi z domysłów.

• Park dworski z XIX wieku - ma ochronę jako element zabytkowego układu przestrzennego.
• Relikty cmentarza - są objęte tym samym wpisem nr 527 co park.
• Data 24.04.1987 - dotyczy wpisu parku i reliktów, nie wpisu dworu.
• Cmentarz przykościelny - leży przy kościele i należy odróżniać go od reliktów w parku.
• Roślinność parkowa - nie jest dekoracją do swobodnego niszczenia, lecz częścią chronionego miejsca.

Krótka odpowiedź, którą można zapamiętać: park i relikty cmentarza w Świętem chroni wpis nr 527 z 1987 r., niezależnie od wpisu dworu nr 595 z 1990 r.

Czym różni się wpis dworu od wpisu parku?

Wpis dworu i wpis parku w Świętem różnią się przede wszystkim przedmiotem ochrony: nr 595 z 1990 r. dotyczy dworu, a nr 527 z 1987 r. obejmuje park z początku XIX wieku oraz relikty cmentarza. Osobne wpisy pozwalają chronić budynek i historyczne otoczenie niezależnie, choć razem tworzą zespół dworski.

Dlaczego dwór i park mają dwa numery rejestru?

Dwa numery wynikają z tego, że rejestr może obejmować osobno budynek oraz historycznie cenny teren. W Świętem najpierw wpisano park i relikty cmentarza - 24.04.1987 r. - a później sam dwór - 28.03.1990 r.

Nie oznacza to, że jeden z obiektów jest ważniejszy od drugiego. Ochrona parku dotyczy jego historycznego charakteru, zieleni i zachowanych śladów, zaś ochrona dworu odnosi się do budynku. Porównanie porządkuje podstawowe dane:

Obiekt	Numer wpisu	Data wpisu	Datowanie podane w źródłach
Kościół św. Barbary	A/413	5.08.1961	1723 r.
Park i relikty cmentarza	527	24.04.1987	początek XIX wieku - park
Dwór	595	28.03.1990	brak datowania w dostępnych źródłach

Daty i numery wymagają każdorazowego odniesienia do rejestru zabytków, ponieważ to on jest punktem odniesienia dla ochrony konserwatorskiej.

Co znaczy wpis do rejestru zabytków dla właściciela i zwiedzającego?

Wpis do rejestru oznacza, że przy działaniach mogących naruszyć chronioną substancję lub otoczenie stosuje się przepisy ochrony zabytków i kontakt z właściwym konserwatorem. Dla osoby oglądającej obiekt oznacza to prostą zasadę: nie wchodzić bez zgody, nie niszczyć i nie traktować miejsca jak pleneru bez reguł.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wskazuje, że rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator zabytków, a opieka nad zabytkiem obejmuje zabezpieczanie i utrzymywanie go w jak najlepszym stanie. Sejm RP, Ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, 2003

• Wojewódzki konserwator zabytków - prowadzi rejestr zabytków na obszarze województwa.
• Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu - jest właściwym urzędem dla zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.
• Właściciel obiektu - odpowiada za opiekę nad zabytkiem zgodnie z przepisami.
• Osoba odwiedzająca - powinna pozostać na terenie publicznie dostępnym, jeśli nie uzyskała zgody wejścia.
• Relikty cmentarza - wymagają szczególnej powściągliwości, bo mogą kryć materialne ślady pochówków.

Kto był właścicielem dóbr w Świętem?

Historia właścicieli dóbr w Świętem zaczyna się w źródłach od Arnolda de Wladow w 1298 r., gdy miejscowość leżała w granicach komturii radzyńskiej. Później wymieniano Jakusza ze Świętego, Brochockich i Wacława Kozłowskiego, lecz źródła nie łączą tych osób z budową obecnego dworu.

Od rodu de Wladow do Brochockich - jaka jest znana kolejność?

Znana kolejność prowadzi od dóbr Arnolda de Wladow w 1298 r., przez Jakusza ze Świętego wzmiankowanego w 1454 r., do Brochockich posiadających wieś około połowy XVI wieku. Te informacje odnoszą się do własności dóbr, nie stanowią jednak datowania obecnego dworu.

W dawnych dokumentach miejscowość występuje też jako Swenten w 1414 r. i Swyathe w 1495 r., a niemiecka forma brzmi Schwenten. Tę językową drogę szerzej przedstawia tekst nazwa Święte od Swenten do Schwenten.

• Arnold de Wladow - jest związany z pierwszą wzmianką o dobrach rycerskich Świętego z 1298 r.
• Komturia radzyńska - wyznacza średniowieczny kontekst administracyjny pierwszej wzmianki.
• Jakusz ze Świętego - pojawia się w źródłach jako właściciel w 1454 r.
• Brochoccy - są wymieniani jako właściciele wsi około połowy XVI wieku.
• Schwenten - jest niemiecką formą nazwy Świętego, nie nazwą innej miejscowości.

Historia własności pomaga zrozumieć dzieje wsi, ale nie upoważnia do przypisywania tym rodom konkretnej bryły dworu. Takie połączenie nie ma oparcia w przekazanych źródłach.

Kim był Wacław Kozłowski w dziejach Świętego?

Wacław Kozłowski był właścicielem wsi i fundatorem drewnianego kościoła św. Barbary z 1723 r. Jego rola dotyczy świątyni, natomiast dostępne źródła nie wskazują go jako fundatora ani budowniczego obecnego dworu.

Kościół jest ważnym punktem odniesienia dla historii miejscowości: drewniany, zrębowy, jednonawowy, kryty gontem, z wieżyczką na sygnaturkę. Jego historię, wnętrze i wyposażenie opisuje kościół św. Barbary w Świętem z 1723 r..

• Wacław Kozłowski - był właścicielem Świętego w XVIII wieku według lokalnych przekazów historycznych.
• Rok 1723 - jest datą budowy obecnego drewnianego kościoła św. Barbary.
• Święta Barbara - jest patronką kościoła, którego wezwanie poświęcono 13 lipca 1738 r.
• Dwór - nie ma w dostępnych źródłach przypisanej fundacji Wacława Kozłowskiego.
• Monografia dekanatu łasińskiego - stanowi punkt wyjścia dla opisu dawnych dziejów miejscowości.

Monografia „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, tom 12, zachowuje ciąg lokalnych informacji o dziejach dekanatu łasińskiego i parafii Święte. ks. St. Kardasz, red., „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, 1997

Dwór i kościół św. Barbary - dwa zabytki jednej wsi

Dwór, park i kościół św. Barbary należą do różnych części historii Świętego, ale łączy je ochrona konserwatorska. Najwcześniejszą datę wpisu ma kościół - A/413 z 5.08.1961 r. - natomiast park wpisano w 1987 r., a dwór w 1990 r.

Kościół A/413 z 1961 r. na tle wpisów dworskich

Kościół św. Barbary otrzymał wpis A/413 5 sierpnia 1961 r., czyli 26 lat przed wpisem parku nr 527 i 29 lat przed wpisem dworu nr 595. Różnica dat mówi o kolejności wpisów, nie o wieku wszystkich obiektów.

W świątyni zachowały się między innymi barokowy ołtarz główny z około 1730 r., ołtarze boczne datowane na 1753 r., chrzcielnica z około połowy XVIII wieku i organy z 1888 r. Powiązania z rejestrem objaśnia osobny materiał: wpis kościoła A/413 do rejestru zabytków.

• Kościół A/413 - wpisano do rejestru 5.08.1961 r.
• Park nr 527 - wpisano do rejestru 24.04.1987 r.
• Dwór nr 595 - wpisano do rejestru 28.03.1990 r.
• Gontowy dach kościoła - stanowi charakterystyczny element drewnianej świątyni z 1723 r.
• Zespół dworski - poszerza opowieść o Świętem poza historię parafii.

Czy w Świętem są inne zabytki poza kościołem?

Tak. Poza kościołem św. Barbary w Świętem znajdują się wpisany do rejestru dwór oraz park z początku XIX wieku wraz z reliktami cmentarza. Każdy z tych obiektów ma odrębny numer wpisu i wymaga osobnego opisu.

Najlepiej oglądać tę wieś jako układ kilku miejsc, nie jako pojedynczy punkt na trasie. Przy kościele znajdują się cmentarz przykościelny i dzwonnica, opisane w materiale cmentarz przykościelny i dzwonnica w Świętem. Dwór i park przypominają z kolei o dawnym zapleczu majątkowym miejscowości.

• Dwór - reprezentuje świecką część zabytkowego krajobrazu Świętego.
• Park - wnosi do tego krajobrazu warstwę zieleni i dawnego założenia przestrzennego.
• Relikty cmentarza - są osobnym świadectwem pamięci miejsca.
• Kościół św. Barbary - jest drewnianą świątynią z 1723 r.
• Dzwonnica - stoi na cmentarzu przykościelnym, a nie w parku dworskim.

Jak oglądać zespół dworski z szacunkiem dla miejsca?

Najbezpieczniej oglądać zespół dworski w Świętem z drogi publicznej, bez przekraczania ogrodzeń i bez wchodzenia na teren bez wyraźnej zgody. Źródła nie podają aktualnego właściciela, zasad wejścia ani godzin udostępniania dworu i parku, dlatego przed wizytą należy uzyskać bieżącą informację w wiarygodnym miejscu.

Jak sprawdzić aktualny stan i dostępność obiektu?

Najpierw sprawdź aktualne informacje w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w Toruniu albo u właściwego urzędu gminy, a następnie respektuj wskazane zasady wejścia. Nie zakładaj, że zabytek wpisany do rejestru jest automatycznie dostępny dla zwiedzających.

• Droga publiczna - pozwala obejrzeć obiekt bez naruszania prywatności i prawa własności.
• Ogrodzenie - oznacza granicę, której nie należy przekraczać bez zgody.
• WUOZ w Toruniu - może wskazać właściwy kierunek poszukiwania danych o ochronie obiektu.
• Urząd gminy Łasin - może dysponować lokalną informacją organizacyjną.
• Aktualna data informacji - jest potrzebna przy pytaniach o dostępność i stan miejsca.

Jak zachować się przy parku i reliktach cmentarza?

Przy parku i reliktach cmentarza nie zrywaj roślin, nie przesuwaj kamieni i nie szukaj „pamiątek” w ziemi. To miejsce ma wartość zabytkową oraz pamięciową, nawet gdy jego dawne granice nie są czytelne na pierwszy rzut oka.

Dobrym planem jest spokojny spacer po publicznie dostępnej części wsi, a potem przejście do kościoła św. Barbary. Miłośnikom architektury drewnianej przyda się także porównanie opisane jako drewniane kościoły regionu w porównaniu.

• Rośliny parkowe - należy pozostawić na miejscu, bez zrywania gałęzi i kwiatów.
• Kamienie oraz fragmenty muru - mogą być elementami historycznego układu i nie powinny być przenoszone.
• Relikty cmentarza - wymagają ciszy oraz powstrzymania się od poszukiwań w gruncie.
• Fotografia - powinna powstawać z miejsca, do którego odwiedzający ma legalny dostęp.
• Kościół i park - warto traktować jako dwa różne miejsca o odmiennej funkcji i historii.

Gdzie szukać źródeł o dworze w Świętem?

Źródeł o dworze w Świętem należy szukać przede wszystkim w rejestrze zabytków, wykazach Narodowego Instytutu Dziedzictwa i informacjach Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu. Dla dziejów miejscowości pomocna jest monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r., lecz nie zastępuje ona dokumentacji konserwatorskiej.

Rejestr zabytków NID i wojewódzki konserwator - od czego zacząć?

Zacznij od numeru wpisu: 595 dla dworu albo 527 dla parku i reliktów cmentarza, a potem porównaj dane w rejestrze zabytków nieruchomych. Numer jest pewniejszym kluczem niż sama nazwa „dwór w Świętem”, ponieważ podobne nazwy miejscowości występują w różnych częściach Polski.

• Narodowy Instytut Dziedzictwa - udostępnia materiały pomocne w identyfikacji zabytków.
• Numer 595 - prowadzi do wpisu dotyczącego dworu w Świętem.
• Numer 527 - prowadzi do wpisu parku i reliktów cmentarza.
• Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Toruniu - działa w obszarze ochrony zabytków województwa kujawsko-pomorskiego.
• Święte w gminie Łasin - trzeba odróżniać od innych miejscowości o tej samej nazwie.

Jak wykorzystać monografię dekanatu łasińskiego z 1997 r.?

Monografię redagowaną przez ks. Stanisława Kardasza wykorzystaj do poznania dziejów wsi i parafii, zwłaszcza wątków Arnolda de Wladow, Brochockich i Wacława Kozłowskiego. Nie należy jednak przenosić tych danych automatycznie na historię obecnego dworu.

Rzetelna kwerenda rozdziela trzy porządki: historię własności dóbr, historię parafii oraz ochronę konserwatorską konkretnego budynku lub parku. Taki podział chroni przed częstą pomyłką, czyli przypisaniem fundacji kościoła dziejom dworu bez dokumentu.

• Tom 12 Dekanatu Łasińskiego - przybliża lokalny kontekst historyczny Świętego.
• Rok 1298 - odnosi się do pierwszej wzmianki o dobrach Arnolda de Wladow.
• Połowa XVI wieku - wiąże się z własnością Brochockich.
• Rok 1723 - dotyczy fundacji obecnego kościoła przez Wacława Kozłowskiego.
• Rejestr zabytków - pozostaje podstawą dla numerów wpisów i zakresu ochrony.

Co jeszcze zobaczyć w Świętem?

W Świętem warto zobaczyć drewniany kościół św. Barbary z 1723 r., cmentarz przykościelny z dzwonnicą oraz zespół dworski z parkiem i reliktami cmentarza. Te trzy miejsca pokazują religijną, społeczną i krajobrazową historię wsi w gminie Łasin.

• Kościół św. Barbary - zachował drewnianą konstrukcję zrębową i gontowe pokrycie dachu.
• Ołtarz główny - jest barokowym wyposażeniem datowanym na około 1730 r.
• Chrzcielnica - pochodzi z około połowy XVIII wieku i ma dekorację z pelikanem.
• Cmentarz przykościelny - otacza kościół i różni się od reliktów cmentarza w parku.
• Park dworski - wiąże się z początkiem XIX wieku oraz wpisem nr 527.

Święte nie potrzebuje opowieści przesadnie ozdobionej legendą. Wystarczą daty 1723, 1961, 1987 i 1990, nazwy dawnych właścicieli oraz uważne rozróżnienie między kościołem, dworem, parkiem i dwoma miejscami pamięci.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dwór w Świętem jest zabytkiem?

Tak. Dwór w Świętem figuruje w rejestrze zabytków pod numerem 595 z datą wpisu 28.03.1990. Osobny wpis nr 527 z 24.04.1987 dotyczy parku z początku XIX wieku wraz z reliktami cmentarza.

W jakiej gminie i powiecie leży Święte?

Święte leży w gminie Łasin, w powiecie grudziądzkim, w województwie kujawsko-pomorskim. Wieś występuje w starszych źródłach także jako Swenten, Swyathe i Schwenten.

Jaki numer w rejestrze zabytków ma kościół w Świętem?

Kościół św. Barbary w Świętem ma wpis nr A/413 z 5.08.1961 r. Jest to najwcześniejszy z trzech wskazanych wpisów odnoszących się do ważnych zabytków tej wsi.

Czym są relikty cmentarza w parku dworskim?

Relikty cmentarza to zachowane pozostałości dawnego miejsca pochówku, chronione razem z parkiem pod numerem 527. Dostępne źródła nie określają ani czasu jego funkcjonowania, ani osób, które były tam chowowane.

Jak dawniej nazywało się Święte?

W dokumentach pojawiają się formy Swenten z 1414 r. oraz Swyathe z 1495 r. Niemiecka nazwa miejscowości brzmiała Schwenten.

Czy obecny dwór ma związek z Wacławem Kozłowskim?

Nie ma źródła, które łączyłoby Wacława Kozłowskiego z budową obecnego dworu. Kozłowski jest znany jako właściciel wsi i fundator drewnianego kościoła św. Barbary z 1723 r.

Źródła i literatura

1. Sejm RP - Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
2. Narodowy Instytut Dziedzictwa - portal zabytek.pl i rejestr zabytków nieruchomych.
3. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków - informacje dla województwa kujawsko-pomorskiego.
4. Kardasz, Stanisław, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
5. Święte (powiat grudziądzki) - zestawienie informacji lokalnych.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.