Cmentarz przykościelny i dzwonnica w Świętem - co warto zobaczyć wokół kościoła

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 8.11.2026

W tym tekście

Cmentarz przykościelny w Świętem: dzwonnica, groby i pamiątki wokół kościoła

Cmentarz przykościelny w Świętem otacza drewniany kościół św. Barbary z 1723 r. i skupia kilka ważnych pamiątek: wolno stojącą dzwonnicę, grób ks. Roberta Nowakowskiego z lat 1828-1891 oraz ślad pamięci o ks. Leonie Gregorkiewiczu. To przestrzeń sakralna i historyczna zarazem, położona przy kościele wpisanym do rejestru zabytków jako A/413.

Gdy wędruję po wsiach ziemi chełmińskiej, najpierw patrzę na relację między świątynią, drogą i cmentarzem. W Świętem ten układ nadal jest czytelny: drewniana bryła kościoła, gontowy dach, kruchta od frontu oraz teren otaczający świątynię tworzą jedną opowieść o miejscowej wspólnocie.

Czym jest cmentarz przykościelny?

Cmentarz przykościelny to teren pochówków znajdujący się bezpośrednio przy świątyni, charakteryzujący się bliskością kościoła, sakralnym przeznaczeniem i związkiem z historią lokalnej parafii. W Świętem cmentarz otacza kościół św. Barbary, drewnianą świątynię z 1723 r., co potwierdza dokumentacja fotograficzna dawnej strony parafii z 2015 r.

Dlaczego dawniej chowano zmarłych obok kościoła?

Dawne cmentarze przykościelne łączyły pamięć o zmarłych z codziennym życiem wspólnoty, bo wierni przychodzili do kościoła na liturgię, modlitwę i uroczystości roku kościelnego. Sąsiedztwo świątyni nie było przypadkowe: wyrażało wiarę w zmartwychwstanie i więź żywych ze zmarłymi.

W prawie kanonicznym istnieje zasada, że tam, gdzie to możliwe, Kościół powinien mieć własne cmentarze albo wydzielone miejsca przeznaczone dla wiernych zmarłych. Mówi o tym Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r., kan. 1240 §1.

• Cmentarz przykościelny - znajduje się bezpośrednio przy kościele i jest związany z jego historią.
• Kościół św. Barbary w Świętem - stoi w obrębie cmentarza przykościelnego, a jego obecna drewniana bryła pochodzi z 1723 r.
• Przestrzeń pamięci - obejmuje nie tylko groby, lecz także krzyże, dzwonnicę i znaki upamiętniające osoby związane z parafią.
• Charakter religijny - wymaga ciszy, szacunku dla mogił i ostrożności podczas zwiedzania.

„Ciała zmarłych powinny być traktowane z szacunkiem i miłością w wierze i nadziei zmartwychwstania.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2300, wydanie polskie 2002

Czy kościół w Świętem ma cmentarz?

Tak, kościół św. Barbary w Świętem jest otoczony cmentarzem przykościelnym. Nie należy jednak zakładać na tej podstawie liczby grobów, wieku wszystkich nagrobków ani tego, czy obecnie prowadzi się tam pochówki, ponieważ dostępne źródła tego nie określają.

Ten teren dobrze oglądać jako fragment większej całości. Sylwetkę drewnianego kościoła, jego orientowanie i układ otoczenia szerzej opisuje kościół św. Barbary w Świętem.

Co zobaczyć wokół kościoła w Świętem?

Wokół kościoła św. Barbary w Świętem można zobaczyć wolno stojącą dzwonnicę na cmentarzu, grób ks. Roberta Nowakowskiego przy wejściu, krzyż misyjny oraz elementy kruchty. Najważniejszym świadectwem historii XX wieku jest tablica poświęcona ks. Leonowi Gregorkiewiczowi, zamordowanemu w Klamrach w 1939 r.

Zwiedzanie najlepiej zacząć od zewnętrznej bryły. Kościół ma dach dwukalenicowy kryty gontem, czworoboczną wieżyczkę na sygnaturkę z namiotowym daszkiem oraz kruchtę od frontu. Cmentarz pozwala spojrzeć na tę architekturę z kilku stron, bez wchodzenia na mogiły.

• Dzwonnica na cmentarzu - jest odrębną konstrukcją stojącą obok drewnianego kościoła.
• Grób ks. Roberta Nowakowskiego - znajduje się przy wejściu do świątyni i ma metalowy krzyż z niemieckim napisem.
• Tablica pamiątkowa - w kruchcie przypomina ks. Leona Gregorkiewicza, ofiarę niemieckiej okupacji.
• Krzyż misyjny - należy do elementów utrwalonych na zdjęciach dawnej galerii parafialnej.
• Kropielnica w kruchcie - przypomina o przejściu z przestrzeni zewnętrznej do wnętrza świątyni.

Jak rozpoznać dzwonnicę na cmentarzu?

Dzwonnicę rozpoznaje się po tym, że stoi osobno na terenie cmentarza, a nie na dachu kościoła. W Świętem dawna galeria parafialna z 2015 r. wskazuje właśnie taką lokalizację dzwonnicy, odrębną od wieżyczki na sygnaturkę.

Nie zachowały się w przywołanych źródłach dane o liczbie dzwonów, ich wieku ani nazwach. To dobry przykład, dlaczego przy zabytkach trzeba oddzielać to, co widoczne i potwierdzone, od atrakcyjnych, lecz nieudokumentowanych opowieści.

Kto jest pochowany przy wejściu do kościoła?

Przy wejściu do kościoła w Świętem pochowano ks. Roberta Nowakowskiego, żyjącego w latach 1828-1891. Jego grób wyróżnia metalowy krzyż oraz napis w języku niemieckim, co opisuje D. Galanciak w artykule naukowym z 2020 r.

Sam nagrobek jest ważny nie dlatego, że tworzy turystyczną sensację, lecz dlatego, że pokazuje wielowarstwową historię tej części Pomorza. Zmieniały się granice, języki używane w inskrypcjach i losy mieszkańców, a cmentarz zachował materialny ślad tej przeszłości.

Gdzie upamiętniono ks. Leona Gregorkiewicza?

Ks. Leon Gregorkiewicz jest upamiętniony tablicą w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Został aresztowany 27 października 1939 r., a następnie zamordowany w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r., co omawia D. Galanciak w „Studiach Gdańskich” z 2020 r.

Tablica nie jest zwykłym detalem wyposażenia. Łączy historię niewielkiej parafii z represjami wobec duchowieństwa na Pomorzu w czasie II wojny światowej. W kruchcie należy zachować szczególną dyskrecję, zwłaszcza gdy trwa nabożeństwo albo ktoś modli się przy wejściu.

„W kruchcie tablica upamiętniająca męczeństwo ks. Leona Gregorkiewicza” - D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, 2020

Jak oglądać krzyż misyjny i kropielnicę w kruchcie?

Krzyż misyjny i kropielnicę najlepiej oglądać spokojnie, nie blokując przejścia do kościoła i nie dotykając zabytkowych elementów bez potrzeby. Zdjęcia dawnej galerii parafialnej dokumentowały oba obiekty, ale fotografie archiwalne mają odrębne prawa autorskie.

Do publikacji lub materiału turystycznego należy używać własnych zdjęć albo fotografii udostępnionych na właściwej licencji. W przypadku tego miejsca nie warto udawać, że fotografia daje prawo do wejścia wszędzie. Cmentarz i kruchta są przede wszystkim przestrzenią modlitwy.

Dlaczego dzwonnica stoi osobno?

Dzwonnica stoi osobno, ponieważ w wielu drewnianych kościołach większe dzwony umieszczano w wolno stojącej konstrukcji, a na dachu pozostawiano mniejszą wieżyczkę na sygnaturkę. W Świętem obok cmentarnej dzwonnicy widoczna jest czworoboczna wieżyczka na dachu kościoła, pokryta gontowym daszkiem.

Czym różni się sygnaturka od dzwonnicy?

Sygnaturka to mały dzwon umieszczony w wieżyczce na dachu kościoła, a dzwonnica to osobna konstrukcja przeznaczona dla dzwonów. W Świętem oba elementy należy rozróżniać, bo mają inne położenie i inne zadanie w tradycyjnym krajobrazie sakralnym.

Element	Miejsce	Funkcja	Co wiadomo w Świętem?
Wieżyczka na sygnaturkę	Na dachu kościoła	Sygnalizowanie wybranych momentów liturgii	Jest czworoboczna i ma namiotowy, gontowy daszek.
Dzwonnica	Na cmentarzu przykościelnym	Osobne miejsce dla dzwonów	Jej obecność dokumentuje galeria dawnej strony parafii z 2015 r.

Jaką rolę mają dzwony w obrzędach Kościoła?

Dzwony służą przede wszystkim zwoływaniu wiernych i zaznaczaniu ważnych chwil liturgii, lecz nie są talizmanem ani gwarancją określonego skutku duchowego. Kościół przewiduje ich błogosławieństwo w księdze „Obrzędy błogosławieństw”, ale konkretnego obrzędu czy historii miejscowych dzwonów nie należy dopowiadać bez źródła.

• Sygnaturka - jest małym dzwonem związanym z wieżyczką na dachu świątyni.
• Dzwonnica drewniana - stanowi osobny element krajobrazu wokół kościoła.
• Gontowy dach - wizualnie łączy bryłę kościoła z jego tradycyjną konstrukcją drewnianą.
• Obrzęd błogosławieństwa - dotyczy przeznaczenia dzwonów do użytku liturgicznego, nie ich rzekomej mocy samoczynnej.

Na tle regionu kościół warto oglądać także przez pryzmat zachowanych elementów drewnianej architektury. Pomocne jest porównanie z drewnianymi kościołami regionu, zwłaszcza gdy interesuje nas różnica między wolno stojącą dzwonnicą a wieżą wbudowaną w bryłę świątyni.

Czy cmentarz przykościelny to to samo co relikty cmentarza przy dworze?

Nie, cmentarz przykościelny i relikty cmentarza przy dworze to dwa różne obiekty w Świętem. Pierwszy otacza kościół św. Barbary, natomiast drugi znajduje się w obrębie zespołu dworsko-parkowego. Kościół ma wpis A/413 z 5 sierpnia 1961 r., a park z reliktami cmentarza wpis nr 527 z 24 kwietnia 1987 r.

Co obejmuje zespół dworski w Świętem?

Zespół dworski w Świętem obejmuje dwór, park z początku XIX wieku oraz relikty cmentarza. Dwór został wpisany do rejestru zabytków pod numerem 595 dnia 28 marca 1990 r., natomiast park i relikty cmentarza mają odrębny wpis nr 527.

Nie należy przypisywać temu dawnemu cmentarzowi określonego wyznania, listy pochowanych osób ani szczegółowej funkcji, jeśli brak na to źródeł. Sam fakt istnienia reliktów nie oznacza, że są one częścią cmentarza przy kościele.

• Kościół św. Barbary - ma wpis A/413 z 5 sierpnia 1961 r.
• Park i relikty cmentarza - mają wpis nr 527 z 24 kwietnia 1987 r.
• Dwór w Świętem - ma wpis nr 595 z 28 marca 1990 r.
• Dwa miejsca pamięci - mają inne położenie oraz odrębną historię w obrębie miejscowości.

Jak nie pomylić dwóch cmentarzy w Świętem?

Najprościej rozpoznać cmentarz przykościelny po bezpośrednim sąsiedztwie kościoła św. Barbary, natomiast reliktów należy szukać przy zespole dworsko-parkowym. Oba obiekty warto opisywać osobno, aby nie mieszać historii parafii z historią dawnego majątku.

Więcej o drugiej lokalizacji wyjaśnia tekst zespół dworski w Świętem. Status samej świątyni rozwija natomiast materiał o wpisie A/413 w rejestrze zabytków.

Jak wygląda 1 listopada w Świętem?

1 listopada w Świętem po sumie odbywa się procesja na cmentarzu, zgodnie z informacją opublikowaną na stronie parafii w październiku 2026 r. Uroczystość Wszystkich Świętych łączy liturgię w kościele, modlitwę za zmarłych i odwiedzanie grobów, dlatego przed przyjazdem trzeba sprawdzić bieżące ogłoszenia parafialne.

Kiedy odbywa się procesja na cmentarzu?

Procesja na cmentarzu w Świętem odbywa się 1 listopada po sumie, według aktualnej informacji ze strony parafii z 25 października 2026 r. Godziny Mszy i przebieg obchodów mogą się zmienić, więc czytelnik powinien sprawdzić najnowsze ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii.

Dawna galeria Wszystkich Świętych była szczególnie wyróżniana w serwisie parafialnym. Dokumentowała uroczystość, lecz nie daje podstawy, by opisywać szczegóły oprawy z każdego roku.

Kiedy odczytywane są wypominki roczne?

Wypominki roczne w Świętem są odczytywane w niedziele 15 minut przed Mszą, a w kaplicy w Tymawie w łączności z Mszą, według strony parafii sprawdzonej 25 października 2026 r. Ten zwyczaj ma charakter modlitwy za zmarłych, a nie rejestru historycznego osób pochowanych na cmentarzu.

• Uroczystość Wszystkich Świętych - przypada 1 listopada i ma własny porządek liturgiczny.
• Procesja na cmentarzu - według ogłoszeń parafialnych odbywa się po sumie.
• Wypominki - są formą modlitwy wspólnoty za zmarłych.
• Aktualne ogłoszenia - są właściwym źródłem godzin nabożeństw i porządku konkretnego dnia.

Co mówi Kościół o modlitwie za zmarłych?

Kościół zachęca do modlitwy za zmarłych, odwołując się do 2 Mch 12,46 i do wiary w zmartwychwstanie. Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 1032 przypomina o modlitwie wstawienniczej, a w nr 958 mówi o duchowej więzi Kościoła pielgrzymującego z tymi, którzy odeszli.

Dlaczego katolicy modlą się za zmarłych?

Katolicy modlą się za zmarłych, ponieważ wierzą, że więź miłości i modlitwy nie kończy się wraz ze śmiercią. Katechizm odwołuje się tu do biblijnego świadectwa z 2 Mch 12,46, które mówi o modlitwie za zmarłych, aby zostali uwolnieni od grzechów.

„Kościół od początku czcił pamięć zmarłych i ofiarował za nich modlitwy wstawiennicze, a w szczególności Ofiarę eucharystyczną.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1032, wydanie polskie 2002

Modlitwa za zmarłych należy do nauki i praktyki Kościoła. Znicz, kwiaty czy uporządkowanie grobu są natomiast wartościowymi zwyczajami pamięci, lecz same w sobie nie zastępują modlitwy.

Jak rozumieć odpust za zmarłych w listopadzie?

Odpust za zmarłych wiąże się z praktyką modlitwy, sakramentów i nawiedzenia cmentarza w dniach wskazywanych przez Kościół. Szczegółowe warunki należy co roku sprawdzić w aktualnych komunikatach diecezji albo Konferencji Episkopatu Polski, ponieważ nie wolno traktować odpustu jak automatycznej obietnicy skutku.

• Modlitwa za zmarłych - ma oparcie w 2 Mch 12,46 oraz w Katechizmie Kościoła Katolickiego nr 1032.
• Komunia świętych - KKK nr 958 opisuje więź wiernych żyjących ze zmarłymi.
• Msza święta - pozostaje centralną formą modlitwy Kościoła za zmarłych.
• Znicze i kwiaty - są zwyczajem pamięci, a nie doktrynalnym warunkiem modlitwy.

Jak zachować się na cmentarzu przykościelnym?

Na cmentarzu przykościelnym trzeba poruszać się cicho, korzystać z alejek i nie wchodzić na mogiły. W Świętem dotyczy to zarówno terenu przy kościele św. Barbary, jak i kruchty z tablicą poświęconą ks. Leonowi Gregorkiewiczowi oraz grobu ks. Roberta Nowakowskiego przy wejściu.

Jak robić zdjęcia na cmentarzu przy kościele?

Zdjęcia należy wykonywać dyskretnie, z poszanowaniem osób modlących się i uczestników pogrzebu. Najbezpieczniej fotografować architekturę, dzwonnicę, gontowy dach oraz ogólny widok kościoła z własnej perspektywy, bez publikowania wizerunku żałobników.

Gdzie załatwia się sprawy grobu i pochówku?

Sprawy dotyczące grobów, pochówków i organizacji cmentarza załatwia się bezpośrednio w kancelarii parafii, a nie przez niezależny serwis przewodnikowy. Według strony parafii biuro działa w dni powszednie bezpośrednio po Mszy, lecz przed wizytą należy sprawdzić aktualne ogłoszenia.

• Cisza - pozwala uszanować modlitwę, żałobę i religijny charakter miejsca.
• Alejki - chronią mogiły oraz porządek terenu wokół kościoła.
• Fotografowanie - powinno ograniczać się do dyskretnych ujęć architektury i własnych zdjęć.
• Znicze i kwiaty - należy zostawiać zgodnie z miejscowymi zasadami porządkowymi.
• Kancelaria parafialna - jest właściwym miejscem dla pytań o groby i pochówki.

Po obejrzeniu terenu wokół świątyni można zajrzeć także do tekstu o wyposażeniu kościoła w Świętem: ambonie, ławach i konfesjonałach. Dzięki temu łatwiej połączyć historię cmentarza z wnętrzem XVIII-wiecznej świątyni.

Najczęściej zadawane pytania

Czy przy kościele w Świętem znajduje się dzwonnica?

Tak, dawna galeria parafialna z 2015 r. dokumentuje dzwonnicę stojącą na cmentarzu przykościelnym. Trzeba ją odróżnić od małej wieżyczki na sygnaturkę, która znajduje się na dachu kościoła.

Jaki napis ma grób ks. Roberta Nowakowskiego?

Przy grobie ks. Roberta Nowakowskiego znajduje się metalowy krzyż i napis w języku niemieckim. Źródło naukowe potwierdza ten opis, ale nie ma potrzeby przepisywać inskrypcji bez oględzin i rzetelnej dokumentacji.

Gdzie znajduje się tablica poświęcona ks. Gregorkiewiczowi?

Tablica upamiętniająca ks. Leona Gregorkiewicza znajduje się w kruchcie kościoła św. Barbary w Świętem. Przypomina o jego aresztowaniu w 1939 r. i męczeńskiej śmierci w Klamrach koło Chełmna.

Czy relikty cmentarza przy dworze należą do parafii?

Nie należy tego zakładać. Relikty cmentarza przy parku tworzą część zespołu dworsko-parkowego, a cmentarz przykościelny leży bezpośrednio przy kościele św. Barbary.

Czy można wejść do kruchty, aby zobaczyć tablicę pamiątkową?

To zależy od tego, czy kościół jest otwarty i czy nie trwa liturgia albo inna uroczystość. Wchodząc, trzeba zachować ciszę, nie przeszkadzać osobom modlącym się i stosować się do zasad obowiązujących na miejscu.

Czy znicze i kwiaty są obowiązkowe podczas modlitwy za zmarłych?

Nie, znicze i kwiaty są zwyczajem pamięci, a nie obowiązkiem religijnym. Kościół zachęca przede wszystkim do modlitwy za zmarłych i ofiarowania za nich Mszy świętej.

Źródła i literatura

Jakie źródła opisują historię miejsca?

Informacje o grobie ks. Roberta Nowakowskiego i tablicy ks. Leona Gregorkiewicza pochodzą z artykułu naukowego D. Galanciaka. Dane o bieżących nabożeństwach i procesji należy odczytywać z aktualnych ogłoszeń parafialnych.

1. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
2. Parafia pw. św. Barbary w Świętem, strona parafialna Diecezji Toruńskiej.
3. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
4. Święte w powiecie grudziądzkim - zestawienie informacji o wpisach do rejestru zabytków.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 958, 1032, 2300, Pallottinum, wydanie polskie 2002; Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1240 §1, 1983; Biblia Tysiąclecia, 2 Mch 12,46, wydanie V, 2000.

Fot. Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons