Kościół w Świętem w rejestrze zabytków - wpis A/413 z 1961 r.

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 9.11.2026

W tym tekście

Co oznacza wpis A/413?

Kościół w Świętem w rejestrze zabytków figuruje pod numerem A/413 od 5 sierpnia 1961 r. Dotyczy to drewnianego kościoła św. Barbary w Świętem, w gminie Łasin i powiecie grudziądzkim. Wpis jest prawną formą ochrony zabytku, wskazaną w art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r.

Numer A/413 i data 5 sierpnia 1961 r. - co mówią?

Numer A/413 oznacza pozycję kościoła św. Barbary w rejestrze zabytków nieruchomych, a data 5 sierpnia 1961 r. wskazuje dzień wpisu podawany w dostępnych opisach obiektu. Chroniony jest zabytkowy budynek, nie tylko jego nazwa czy parafialna tradycja.

W praktyce taki wpis oznacza, że przy decyzjach dotyczących bryły, konstrukcji, pokrycia dachu i prac konserwatorskich należy stosować zasady ochrony zabytków. Kościół z 1723 r. nie jest zwykłym budynkiem użytkowym, choć nadal pełni funkcję czynnej świątyni.

Czym różni się litera A od litery B?

Litera A odnosi się do rejestru zabytków nieruchomych, czyli między innymi kościołów, dworów, parków i cmentarzy. Litera B dotyczy zabytków ruchomych, takich jak obrazy, rzeźby, księgi, organy lub wyposażenie ołtarzowe wpisane osobno.

Sam numer A/413 nie przesądza, czy każdy element wyposażenia kościoła św. Barbary ma własny wpis do rejestru B. Dostępne źródła opisują barokowe ołtarze, chrzcielnicę i organy, lecz nie podają osobnych numerów ich ewentualnych wpisów.

• A/413 - numer wpisu odnoszony do kościoła św. Barbary jako zabytku nieruchomego.
• 5 sierpnia 1961 r. - data wpisu podawana przy opisie kościoła w Świętem.
• Art. 7 ustawy z 2003 r. - przepis wymienia wpis do rejestru jako formę ochrony zabytków.
• Rejestr A - obejmuje nieruchomości, w tym drewniane świątynie i zespoły dworskie.
• Rejestr B - może obejmować ruchome dzieła sztuki, ale nie należy automatycznie zakładać takiego wpisu dla każdego przedmiotu we wnętrzu.

Wpis do rejestru zabytków jest jedną z ustawowych form ochrony zabytków, wymienioną w art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. - Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, 2003

Najprościej ujmując: A/413 nie jest ozdobnym numerem na liście. To podstawa ochrony drewnianego kościoła św. Barbary i punkt odniesienia dla konserwatora, właściciela oraz osób planujących prace przy obiekcie.

Dlaczego kościół św. Barbary jest zabytkiem?

Kościół św. Barbary w Świętem to drewniany kościół zrębowy z 1723 r., ufundowany przez Wacława Kozłowskiego. O jego wartości świadczą jednocześnie konstrukcja, gontowy dach, XVIII-wieczne wyposażenie i zachowana historia miejsca związanego z gminą Łasin oraz dawnym pograniczem ziemi chełmińskiej.

Jak konstrukcja zrębowa wyróżnia kościół z 1723 r.?

Konstrukcja zrębowa polega na układaniu poziomych belek drewnianych, łączonych w narożach. Kościół w Świętem jest orientowany i jednonawowy, ma prezbiterium węższe od nawy, zamknięte trójbocznie, oraz dwie zakrystie po bokach.

Od zewnątrz rozpoznaje się go po dwukalenicowym dachu krytym gontem i czworobocznej wieżyczce na sygnaturkę, zwieńczonej namiotowym daszkiem. To właśnie takie cechy sprawiają, że budynek należy czytać jako zabytek architektury drewnianej, a nie wyłącznie jako miejsce nabożeństw.

Jakie wyposażenie zachowało się we wnętrzu?

Wnętrze skupia obiekty z XVIII i XIX wieku: ołtarz główny datowany około 1730 r., dwa ołtarze boczne w stylu regencji z 1753 r., chrzcielnicę z połowy XVIII wieku, ambonę oraz rokokowe ławy kolatorskie i konfesjonały.

Na chórze znajdują się organy z 1888 r., przypisywane Augustowi Terletzkiemu. W opisie świątyni równie istotne są płaskie stropy z fasetą, chór muzyczny wsparty na dwóch słupach i belka tęczowa z krucyfiksem.

• Fundacja Wacława Kozłowskiego - wiąże obecny kościół z budową z 1723 r.
• Ołtarz główny około 1730 r. - jest barokowym elementem wnętrza poświęconego św. Barbarze.
• Ołtarze boczne z 1753 r. - reprezentują styl regencji i należą do najważniejszych elementów wyposażenia.
• Chrzcielnica z XVIII wieku - wyróżnia się dekoracją z motywem pelikana, tradycyjnie odnoszonym do Chrystusa.
• Organy z 1888 r. - są późniejszym, ale nadal historycznym świadectwem muzycznej funkcji świątyni.

Dawna strona parafii określała kościół jako jeden z największych drewnianych kościołów w Polsce. Bez niezależnego porównania wymiarów nie można przedstawiać tej opinii jako ustalonego faktu. Pewne jest natomiast, że to ważny zabytek kujawsko-pomorski o bogatej warstwie architektonicznej i artystycznej.

Osobny opis wyposażenia znajdziesz w tekście Ambona, ławy kolatorskie i konfesjonały w Świętem, a szerszą trasę po wnętrzu prowadzi materiał kościół św. Barbary w Świętem: historia i wnętrze.

Jak sprawdzić wpis w rejestrze zabytków?

Wpis A/413 najlepiej sprawdzać po miejscowości Święte, gminie Łasin i powiecie grudziądzkim, korzystając z aktualnego wykazu dla województwa kujawsko-pomorskiego. Rejestr prowadzi wojewódzki konserwator zabytków na podstawie art. 8 ustawy z 2003 r., a Narodowy Instytut Dziedzictwa publikuje informacje pomocne w wyszukiwaniu.

Kto prowadzi rejestr zabytków dla Świętego?

Rejestr dla województwa kujawsko-pomorskiego prowadzi Kujawsko-Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Toruniu. Narodowy Instytut Dziedzictwa nie zastępuje konserwatora jako organu prowadzącego rejestr, ale jego serwis zabytek.pl pomaga czytelnikom odnaleźć dane i wykazy.

Rejestr zabytków, dla zabytków znajdujących się na terenie województwa, prowadzi wojewódzki konserwator zabytków. - art. 8 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, 2003

Jak wyszukać kościół krok po kroku?

Najpierw wybierz województwo kujawsko-pomorskie, potem powiat grudziądzki, gminę Łasin i miejscowość Święte. Następnie porównaj nazwę obiektu, numer A/413 oraz opis budynku, ponieważ wykazy mogą używać skróconej lub starszej nazwy.

1. Otwórz aktualną wyszukiwarkę lub wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa dla województwa kujawsko-pomorskiego.
2. Wpisz nazwę miejscowości „Święte”, pamiętając, że chodzi o wieś w gminie Łasin, a nie inną miejscowość o tej nazwie.
3. Zawęź wyniki do powiatu grudziądzkiego, co ograniczy ryzyko pomylenia obiektów.
4. Sprawdź numer A/413 oraz datę 5 sierpnia 1961 r. przy opisie kościoła św. Barbary.
5. Jeżeli zapis jest niejednoznaczny, zwróć się do Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z prośbą o informację.

W praktyce warto zachować zrzut wyniku lub datę odczytu wykazu. Bazy internetowe są aktualizowane, a forma prezentacji danych może się zmieniać. Rejestr zabytków nieruchomych pozostaje jednak właściwym punktem odniesienia dla ochrony kościoła w Świętem.

Kto odpowiada za zabytkowy kościół?

Za opiekę nad zabytkowym kościołem odpowiada przede wszystkim jego właściciel lub posiadacz, natomiast państwową ochronę sprawują organy konserwatorskie. W przypadku kościoła św. Barbary znaczenie mają zarówno parafia jako podmiot kościelny, jak i Kujawsko-Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków.

Czy za zabytek odpowiada parafia czy państwo?

Za codzienną opiekę, utrzymanie i zabezpieczenie obiektu odpowiada właściciel lub posiadacz, zgodnie z art. 5 ustawy o ochronie zabytków. Państwo sprawuje ochronę przez przepisy, decyzje administracyjne i działania organów konserwatorskich.

To podział ról, a nie wybór jednej strony. Parafia nie traci odpowiedzialności za budynek dlatego, że jest on wpisany do rejestru, a konserwator nie przejmuje zwykłego zarządzania świątynią.

Kto reprezentuje parafię w sprawach budynku?

Parafia ma osobowość prawną z mocy prawa, co wskazuje kan. 515 § 3 Kodeksu Prawa Kanonicznego. Zgodnie z kan. 532 proboszcz reprezentuje parafię we wszystkich czynnościach prawnych, z zachowaniem prawa powszechnego i partykularnego.

• Parafia - wykonuje bieżącą opiekę nad użytkowanym kościołem jako wspólnota posiadająca osobowość prawną.
• Proboszcz - reprezentuje parafię w czynnościach prawnych według kan. 532 Kodeksu Prawa Kanonicznego.
• Wojewódzki konserwator zabytków - prowadzi rejestr i wydaje decyzje w sprawach objętych ustawą.
• Diecezja toruńska - ma znaczenie w kościelnym porządku zarządu dobrami, ponieważ parafia należy do jej struktur.
• Niezależny przewodnik - opisuje historię i zasady ochrony, lecz nie reprezentuje parafii ani nie rozstrzyga spraw technicznych.

Jeżeli chodzi o dostęp do wnętrza, fotografie, bieżący stan budynku lub planowane prace, właściwą drogą jest kontakt z kancelarią parafii. Dane organizacyjne przybliża także tekst parafia św. Barbary w Świętem: metryka i dekanat.

Jakie prace przy zabytku wymagają pozwolenia?

Prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy kościele wpisanym do rejestru mogą wymagać pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Dotyczy to między innymi ingerencji w drewnianą konstrukcję, dach gontowy, elewację i historyczne elementy wnętrza, zgodnie z art. 36 ustawy z 2003 r.

Czy wymiana gontu wymaga zgody konserwatora?

Tak, wymiana gontu przy zabytkowym kościele powinna być wcześniej uzgodniona z wojewódzkim konserwatorem zabytków, ponieważ dotyczy historycznej bryły i pokrycia dachowego. Zakres decyzji zależy od konkretnej dokumentacji oraz rodzaju planowanych robót.

Podobnie należy traktować impregnację drewna, zmianę kolorystyki, naprawę wieżyczki na sygnaturkę, montaż instalacji i ingerencję w substancję zabytkową. Sam zamiar ochrony budynku przed wilgocią lub szkodnikami nie zwalnia z procedur.

Skąd można uzyskać środki na prace przy zabytku?

Ustawa przewiduje możliwość udzielania dotacji na nakłady konieczne przy zabytku wpisanym do rejestru, między innymi z budżetu państwa i jednostek samorządu terytorialnego. Art. 77-81 określają katalog prac oraz podstawy wsparcia, lecz każda pula środków ma własny regulamin i terminy.

• Wymiana gontu - może ingerować w zabytkowy dach i wymagać pozwolenia konserwatora.
• Impregnacja drewna - wymaga dobrania metody, która nie zaszkodzi historycznej substancji konstrukcji zrębowej.
• Usuwanie kołatka i spuszczela - powinno łączyć ocenę stanu drewna z wymaganiami konserwatorskimi.
• Renowacja ołtarza lub chrzcielnicy - dotyczy historycznego wyposażenia i nie powinna być prowadzona bez właściwych uzgodnień.
• Dotacja na zabytek - może obejmować prace wskazane w ustawie, lecz nie oznacza automatycznego finansowania każdego wniosku.

W 2011 r. dawna strona parafii informowała o problemie drewna zaatakowanego przez kołatka domowego i spuszczela oraz o potrzebie naprawy dachu. Brak publicznie dostępnych danych nie pozwala rozstrzygnąć, jaki zakres prac wykonano później.

To materiał informacyjny, nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani konsultacji z konserwatorem zabytków. Przy konkretnym projekcie trzeba ustalić tryb postępowania bezpośrednio z właściwym urzędem.

Jakie inne zabytki ma wieś Święte?

Poza kościołem św. Barbary wieś Święte ma w rejestrze dwór pod numerem 595 z 28 marca 1990 r. oraz park z początku XIX wieku i relikty cmentarza pod numerem 527 z 24 kwietnia 1987 r. Tworzy to ważny kontekst dla poznawania zabytków gminy Łasin i powiatu grudziądzkiego.

Kiedy wpisano dwór w Świętem do rejestru?

Dwór w Świętem wpisano do rejestru pod numerem 595 dnia 28 marca 1990 r. Nie należy jednak łączyć tego zespołu dworskiego bezpośrednio z fundacją kościoła przez Wacława Kozłowskiego, ponieważ dostępne źródła nie dają podstaw do takiego utożsamienia.

Co obejmuje wpis nr 527 z 1987 r.?

Wpis nr 527 z 24 kwietnia 1987 r. obejmuje park z początku XIX wieku oraz relikty cmentarza. Są to odrębne obiekty od kościoła A/413, choć razem pokazują, że Święte ma wielowarstwowy krajobraz historyczny.

Obiekt	Numer wpisu	Data	Opis
Kościół św. Barbary	A/413	5.08.1961	Drewniany kościół zrębowy z 1723 r.
Dwór w Świętem	595	28.03.1990	Element lokalnego zespołu dworskiego.
Park i relikty cmentarza	527	24.04.1987	Park z początku XIX w. wraz z reliktami cmentarza.

• Święte, niem. Schwenten - wieś w gminie Łasin, której dzieje źródła wiążą z dobrami rycerskimi poświadczonymi od 1298 r.
• Około 223 mieszkańców - liczba podawana dla miejscowości według NSP 2011.
• Kościół A/413 - najstarszy z wymienionych wpisów rejestrowych w tym zestawieniu.
• Dwór 595 - wpis z 1990 r., odrębny od zabytkowej świątyni.
• Park i relikty cmentarza 527 - wpis z 1987 r., wskazujący na ochronę także krajobrazu i pozostałości nekropolii.

Spacer po wsi ma sens wtedy, gdy pamięta się o granicach własności i o tym, że nie każdy zabytek jest udostępniony do zwiedzania. Kościół pozostaje miejscem kultu, a teren zespołu dworskiego nie jest automatycznie trasą turystyczną.

Jak wpis A/413 łączy się z historią remontów kościoła?

Wpis A/413 z 1961 r. poprzedza gruntowną renowację kościoła z lat 1962-1966 oraz późniejsze remonty z lat 90. XX wieku, kiedy wymieniano między innymi gonty. Ochrona rejestrowa obejmowała więc świątynię już w chwili ważnych powojennych prac przy jej drewnianej substancji.

Które remonty odbyły się po wpisie do rejestru?

Po wpisie z 1961 r. przeprowadzono gruntowną renowację w latach 1962-1966. Kolejny większy etap prac przypada na lata 90. XX wieku, kiedy źródła wskazują między innymi wymianę gontów.

Wcześniej odnotowano remont w 1918 r. Ta data pokazuje, że troska o budynek nie zaczęła się wraz z wpisem do rejestru, ale od 1961 r. odbywała się już w warunkach ochrony konserwatorskiej.

Gdzie szukać informacji o obecnym stanie budynku?

Informacji o aktualnym stanie kościoła należy szukać w komunikatach parafii, u Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz w dokumentacji ewentualnych programów ochrony zabytków. Dostępne materiały nie opisują publicznie pełnego zakresu prac po apelu z 2011 r.

• Remont z 1918 r. - jest najwcześniejszym wskazanym w źródłach etapem napraw obecnego kościoła.
• Renowacja 1962-1966 - odbyła się już po wpisie A/413 z 5 sierpnia 1961 r.
• Prace z lat 90. XX wieku - obejmowały między innymi wymianę gontów.
• Apel z 2011 r. - dotyczył zagrożenia drewna przez owady oraz potrzeby naprawy dachu.
• Stan współczesny - wymaga sprawdzenia w aktualnych informacjach parafii lub konserwatora.

Historia ochrony kościoła obejmuje także trudniejsze dzieje świątyni, zamkniętej przez okupanta we wrześniu 1939 r. i ponownie otwartej w grudniu 1943 r. Ten okres opisuje osobny materiał kościół w Świętem w czasie okupacji.

Chroniony zabytek żyje dalej dzięki zwykłym, powtarzalnym działaniom: oględzinom dachu, kontroli drewna, dokumentowaniu zmian i podejmowaniu prac we właściwym trybie. W drewnianej świątyni każdy taki krok ma znaczenie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wpis do rejestru obejmuje wyposażenie kościoła?

Wpis oznaczony literą A dotyczy zabytku nieruchomego, czyli budynku kościoła. Ołtarze, organy lub chrzcielnica mogą mieć osobne wpisy do rejestru zabytków ruchomych oznaczanego literą B. Dostępne opisy kościoła w Świętem nie podają, czy takie indywidualne wpisy istnieją.

Kiedy zbudowano kościół w Świętem?

Wikipedia i przywoływana literatura podają rok 1723 jako datę budowy obecnego kościoła. Dawna strona parafii wymieniała wariant 1723 lub 1736. Kościół poświęcono pod wezwaniem św. Barbary 13 lipca 1738 r.

Czym różni się rejestr zabytków od gminnej ewidencji zabytków?

Rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator zabytków i wiąże się z ustawową ochroną prawną. Gminną ewidencję zabytków prowadzi gmina, a jej rola jest istotna przede wszystkim w planowaniu przestrzennym i decyzjach dotyczących zagospodarowania. Obiekt może być ujęty w ewidencji, nie będąc wpisanym do rejestru.

Czy parafia może dostać dotację na remont zabytku?

Tak, ustawa o ochronie zabytków przewiduje dotacje na nakłady konieczne przy zabytkach wpisanych do rejestru. Źródłem mogą być między innymi budżet państwa albo samorząd, zależnie od aktualnych zasad naboru. Nie ma podstaw, by twierdzić, że kościół w Świętem korzystał z konkretnego programu lub otrzymał określoną kwotę.

Czy zabytkowy kościół w Świętem można zwiedzać?

Kościół jest czynną świątynią parafialną, dlatego najłatwiej zobaczyć wnętrze przy okazji nabożeństw. Przed przyjazdem należy sprawdzić aktualne informacje na stronie parafii lub skontaktować się z kancelarią. Należy uszanować trwającą liturgię i zasady obowiązujące na miejscu.

Gdzie dokładnie stoi kościół św. Barbary?

Kościół stoi we wsi Święte w gminie Łasin, w powiecie grudziądzkim, województwie kujawsko-pomorskim. Współrzędne podawane w opisie obiektu to 53°31'50,1"N, 19°11'12,9"E. Adres parafii wskazywany przez katalog diecezjalny to Święte 16, 86-320 Łasin.

Źródła i literatura

Źródła prawne i instytucjonalne

1. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 5, 7, 8, 36 oraz 77-81.
2. Narodowy Instytut Dziedzictwa - zabytek.pl, wyszukiwarka i informacje o ochronie dziedzictwa.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 § 3 i kan. 532.

Źródła dotyczące Świętego

1. Wikipedia - Kościół św. Barbary w Świętem, opis budynku, wyposażenia i wpisu A/413.
2. Wikipedia - Święte (powiat grudziądzki), informacje o dworze, parku i reliktach cmentarza.
3. Diecezja Toruńska - Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem, dane adresowe i podstawowe informacje o parafii.

Fot. Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons