Wacław Kozłowski - fundator drewnianego kościoła w Świętem

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 15.11.2026

W tym tekście

Kim był Wacław Kozłowski, fundator kościoła w Świętem?

Wacław Kozłowski fundator to XVIII-wieczny właściciel wsi Święte, któremu źródła przypisują fundację obecnego drewnianego kościoła św. Barbary z 1723 r. Świątynia w Świętem, należąca do dekanatu łasińskiego, została poświęcona 13 lipca 1738 r. przez ks. Ludwika Dittmara. Informację o fundatorze podają zarówno monografia dekanatu z 1997 r., jak i artykuł D. Galanciaka z 2020 r.

Czy Wacław Kozłowski był właścicielem wsi Święte?

Tak, Wacław Kozłowski był właścicielem Świętego i z jego fundacji powstał obecny kościół drewniany. To najpewniejsza informacja, którą można o nim dziś powtórzyć bez dopowiadania rodzinnej historii, herbu czy urzędów.

W dawnych zapisach o parafii nazwisko Kozłowskiego pojawia się przede wszystkim przy budowie świątyni. Nie jest to więc postać znana z rozbudowanej biografii, lecz fundator kościoła, którego decyzja pozostawiła po sobie konkretny ślad w krajobrazie Świętego.

Przy opowieści o fundacji łatwo ulec pokusie dopisania rodzinnych powiązań. Źródła nie pozwalają jednak ustalić dat życia Wacława Kozłowskiego, jego herbu, małżeństwa ani potomków. Nie wiadomo też, w jaki sposób wieś przeszła od Brochockich, wskazywanych jako właściciele od połowy XVI wieku, w ręce Kozłowskiego.

• Wacław Kozłowski - źródła określają go jako właściciela Świętego i fundatora kościoła z 1723 r.
• Święte - wieś w obecnej gminie Łasin, związana historycznie z dekanatem łasińskim.
• Brochoccy - rodzina wskazywana jako właściciele wsi około połowy XVI wieku.
• Kozłowo - miejscowość należąca do obszaru parafii, lecz brak źródła łączącego jej nazwę z rodem Kozłowskich.

Fundację obecnego kościoła w Świętem przypisuje Wacławowi Kozłowskiemu zarówno opracowanie „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, jak i D. Galanciak w artykule naukowym o dekanacie łasińskim. - ks. St. Kardasz (red.), 1997; D. Galanciak, 2020

Jak odróżnić fundatora od osoby opisanej tylko przez zbieżność nazwiska?

Najbezpieczniej łączyć nazwisko Wacława Kozłowskiego wyłącznie z XVIII-wiecznym Świętem i fundacją kościoła. Zbieżność z nazwą Kozłowo albo z późniejszymi osobami noszącymi to nazwisko nie stanowi dowodu pokrewieństwa.

W historii małych miejscowości taki porządek jest potrzebny. Jeden pewny fakt bywa cenniejszy niż efektowna, ale nieudokumentowana genealogia. Dla szerszego tła przydatna jest nazwa Święte w dziejach wsi, która pokazuje zmienność miejscowych nazw na przestrzeni stuleci.

Kiedy zbudowano kościół z fundacji Wacława Kozłowskiego?

Kościół św. Barbary w Świętem datuje się na 1723 r., a Wacław Kozłowski jest wskazywany jako jego fundator. Dawna strona parafii, streszczająca monografię dekanatu, zachowała jednak wariant „1723 lub 1736”, dlatego uczciwiej mówić o 1723 r. jako dacie przyjmowanej w aktualnych opracowaniach, z odnotowaniem tej rozbieżności.

1723 czy 1736 - skąd bierze się rozbieżność w źródłach?

Źródła aktualne i artykuł D. Galanciaka podają rok 1723, natomiast dawne parafialne opracowanie dopuszcza także 1736 r. Bez zachowanego dokumentu budowy nie da się rozstrzygnąć tej różnicy samym prawdopodobieństwem.

Rozbieżność nie zmienia najważniejszego obrazu: obecny kościół należy do pierwszej połowy XVIII wieku, a jego fundatorem był właściciel wsi. Ołtarz główny datowany jest około 1730 r., co dobrze wpisuje się w ten okres, ale nie stanowi samodzielnego dowodu na dokładny rok ukończenia bryły.

Data	Co opisuje	Źródło lub charakter informacji
1723	Budowa obecnego kościoła z fundacji Wacława Kozłowskiego	Opracowania współczesne, w tym Galanciak 2020
1736	Alternatywna data pojawiająca się w dawnym opisie parafii	Archiwalne streszczenie monografii dekanatu
około 1730	Datowanie ołtarza głównego	Opis wyposażenia kościoła
13 lipca 1738	Poświęcenie świątyni pod wezwaniem św. Barbary	Monografia dekanatu

Kto poświęcił kościół św. Barbary 13 lipca 1738 r.?

Kościół poświęcił 13 lipca 1738 r. dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, nadając świątyni wezwanie św. Barbary. Data i osoba celebransa pochodzą z opracowania historii parafii opartego na monografii „Dekanat Łasiński” z 1997 r.

To ważna granica w opowieści o budowli. Samo wzniesienie kościoła i jego poświęcenie nie musiały przypadać na ten sam rok. W przypadku Świętego między przyjmowaną datą budowy a poświęceniem upłynęło 15 lat.

Kto był pierwszym instytuowanym proboszczem nowej świątyni?

Pierwszym instytuowanym proboszczem po fundacji był ks. Adempski. Zachowane opracowania nie podają jego imienia ani czasu posługi, dlatego nie należy uzupełniać tej noty domysłami.

• 1723 r. - to data najczęściej przyjmowana dla budowy obecnego kościoła w Świętem.
• 13 lipca 1738 r. - tego dnia ks. Ludwik Dittmar poświęcił kościół pod wezwaniem św. Barbary.
• Św. Barbara - patronka obecnego wezwania świątyni od poświęcenia w 1738 r.
• Ks. Adempski - źródła wskazują go jako pierwszego instytuowanego proboszcza.

Kościół na ruinach - dlaczego potrzebna była nowa fundacja?

Fundacja Wacława Kozłowskiego powstała po długim okresie osłabienia parafii: pierwotny kościół miał zostać zniszczony podczas wojny trzynastoletniej w latach 1454-1466, a pod koniec XVI wieku i podczas wizytacji z 1670 r. odnotowywano jego ruiny. Nowa świątynia z 1723 r. oznaczała więc powrót trwałego miejsca kultu do Świętego.

Co stało się z wcześniejszym kościołem w Świętem?

Wcześniejszy kościół został zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej, a późniejsze przekazy mówią o ruinach. Nie znamy jego wezwania, wyglądu ani wyposażenia, dlatego nie można utożsamiać go automatycznie z dzisiejszym kościołem św. Barbary.

Parafia miała znacznie starsze korzenie niż obecna budowla. Jej erekcję wiąże się z okresem około 1300 r. i działalnością Krzyżaków, natomiast kościół parafialny poświadczono w źródłach w 1366 r.

Czy św. Barbara była patronką wcześniejszej świątyni?

Nie wiadomo, czy wcześniejszy kościół nosił wezwanie św. Barbary, ponieważ źródła nie podają jego patrona. Pewne jest natomiast, że obecna świątynia otrzymała tytuł św. Barbary przy poświęceniu 13 lipca 1738 r.

• Około 1300 r. - z tym okresem wiąże się założenie parafii w Świętem.
• 1366 r. - źródła poświadczają istnienie kościoła parafialnego.
• 1454-1466 - wojna trzynastoletnia miała przynieść zniszczenie pierwotnej świątyni.
• Koniec XVI wieku - przekazy mówią o ruinach kościoła.
• 1670 r. - wizytacja także odnotowała ruiny, co pokazuje długotrwałość kryzysu.

Kościół z fundacji Kozłowskiego nie był więc wyłącznie nową inwestycją właściciela wsi. Był odpowiedzią na miejsce, gdzie pamięć o parafii przetrwała dłużej niż sprawna budowla.

Co oznaczała fundacja kościoła w XVIII wieku?

Fundacja kościoła w XVIII wieku oznaczała sfinansowanie lub umożliwienie budowy świątyni przez świeckiego właściciela dóbr, połączone z honorowym miejscem fundatora w życiu lokalnej wspólnoty. W przypadku Wacława Kozłowskiego pewna jest fundacja budowli w Świętem, lecz zakres jego późniejszych praw i obowiązków nie został opisany w dostępnych źródłach.

Czym był kolator i czym są ławy kolatorskie?

Kolator to dawny patron kościoła, zwykle związany z jego fundacją lub uposażeniem, a ławy kolatorskie to uprzywilejowane miejsca przeznaczone dla patronów i ich domu. W Świętem zachowały się dwie rokokowe ławy kolatorskie z drugiej połowy XVIII wieku.

Nie wolno jednak twierdzić, że ławy wykonano dla Wacława Kozłowskiego. Powstały później niż przyjmowana data budowy kościoła, a dostępne przekazy nie opisują ich fundatora ani pierwszych użytkowników.

Jakie granice ma dziś opowieść o dawnym patronacie?

Dawne prawo patronatu nie jest tym samym co współczesne zarządzanie parafią. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. nie przewiduje tworzenia nowych praw patronatu, dlatego przy zwiedzaniu lepiej traktować ławy jako świadectwo dawnej kultury fundacyjnej, a nie aktualnego przywileju.

Dawne ławy kolatorskie w Świętem są materialnym śladem społecznego porządku epoki, ale ich późniejsze datowanie nie pozwala przypisać ich bezpośrednio Wacławowi Kozłowskiemu. - Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983; opis zabytku

• Fundator kościoła - finansował lub umożliwiał powstanie budowli sakralnej.
• Kolator - dawny patron związany z kościołem i jego uposażeniem.
• Ławy kolatorskie - dwie rokokowe ławy z drugiej połowy XVIII wieku zachowane w świątyni.
• Ks. Adempski - pierwszy instytuowany proboszcz nowej świątyni, wymieniany przy historii fundacji.

Czy Wacław Kozłowski ufundował też ołtarze boczne?

Nie, dostępne źródła nie pozwalają przypisać Wacławowi Kozłowskiemu fundacji ołtarzy bocznych. Dwa ołtarze boczne datuje się na 1753 r. i opisuje jako regencyjne, a dawna strona parafii wiązała herby na ich kartuszach z bp. Stanisławem Leskim.

Co mówią kartusze herbowe na ołtarzach bocznych?

Kartusze na obu ołtarzach bocznych mają według dawnego opisu nosić herb bp. Stanisława Leskiego. To wskazówka, że wyposażenie kościoła mogło powstawać dzięki odrębnej fundacji biskupiej, nie zaś w ramach pierwotnej fundacji budowli.

Jak rozdzielić fundację kościoła od fundacji wyposażenia?

Fundację budowli należy łączyć z Wacławem Kozłowskim i datą 1723 r., natomiast ołtarze boczne trzeba opisywać osobno jako wyposażenie z 1753 r. Takie rozróżnienie chroni historię świątyni przed uproszczeniem, że jeden fundator stworzył wszystko, co widzimy we wnętrzu.

• Ołtarz główny - datowany około 1730 r. i poświęcony św. Barbarze.
• Ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa - jeden z dwóch ołtarzy bocznych w stylu regencji.
• Ołtarz Matki Bożej z Góry Karmel - drugi ołtarz boczny, związany z tradycją szkaplerzną.
• 1753 r. - data przypisywana obu ołtarzom bocznym.
• Bp Stanisław Leski - osoba łączona przez dawny opis z herbami na kartuszach.

Ten wielowarstwowy obraz wnętrza dobrze pokazuje barok na Pomorzu: budowla, ołtarze i późniejsze sprzęty nie musiały powstać jednocześnie ani dzięki temu samemu darczyńcy.

Co z fundacji Wacława Kozłowskiego zobaczysz dziś w kościele?

Z fundacji Wacława Kozłowskiego zobaczysz przede wszystkim drewnianą, jednonawową bryłę kościoła: konstrukcję zrębową, węższe trójbocznie zamknięte prezbiterium, dwukalenicowy dach kryty gontem oraz wieżyczkę na sygnaturkę. Kościół figuruje pod numerem A/413 w rejestrze zabytków, z datą wpisu 5 sierpnia 1961 r.

Jak rozpoznać konstrukcję zrębową i dach gontowy?

Najpierw obejrzyj ściany i układ zwartej bryły, a potem dach oraz niewielką wieżyczkę na sygnaturkę. Konstrukcja zrębowa polega na układaniu poziomych belek łączonych w narożach, a gontowe pokrycie nadaje kościołowi charakterystyczną, warstwową fakturę.

Temat techniki budowy rozwija tekst o tym, jak wygląda konstrukcja zrębowa kościoła. Przy oglądaniu warto zwrócić uwagę, że orientowanie świątyni oznacza tradycyjne skierowanie prezbiterium ku wschodowi.

Czy kościół zachował pierwotny wygląd?

Nie da się potwierdzić, że kościół zachował całkowicie pierwotny wygląd, ponieważ przechodził remonty w 1918 r., w latach 1962-1966 oraz w latach 90. XX wieku, gdy wymieniano między innymi gonty. Źródła nie rozstrzygają, które elementy bryły pozostają oryginalne z XVIII wieku.

Przed wizytą najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie parafii aktualne możliwości wejścia do świątyni i zasady zwiedzania. Nie należy zakładać, że kościół pozostaje otwarty poza nabożeństwami.

• Jedna nawa - wnętrze kościoła tworzy pojedyncza przestrzeń nawowa.
• Prezbitrium - jest węższe od nawy i zamknięte trójbocznie.
• Dwie zakrystie - znajdują się po bokach prezbiterium.
• Stropy płaskie z fasetą - wspierają się na słupach we wnętrzu świątyni.
• Chór muzyczny - opiera się na dwóch słupach i mieści organy datowane na 1888 r.
• Rejestr zabytków A/413 - wpis wskazuje formalną ochronę obiektu od 5 sierpnia 1961 r.

O wnętrzu nie trzeba pisać przesadnie. Stare parafialne opisy wspominały zapach drewna przesiąkniętego kadzidłem, a architektura rzeczywiście prowadzi wzrok od prostej drewnianej nawy ku bogatszemu ołtarzowi. Pełniejszy opis daje kościół św. Barbary z 1723 r..

Czego o fundatorze Wacławie Kozłowskim nie wiemy?

Nie znamy dat urodzenia i śmierci Wacława Kozłowskiego, jego herbu, rodziny, urzędów ani drogi, którą wszedł w posiadanie Świętego. Brak tych danych nie osłabia pewnego faktu fundacji, lecz wyznacza granicę rzetelnej opowieści o właścicielu wsi z XVIII wieku.

Czy znany jest herb Wacława Kozłowskiego?

Nie, dostępne źródła nie podają herbu Wacława Kozłowskiego. Herby widoczne na kartuszach ołtarzy bocznych wiąże się w dawnym opisie z bp. Stanisławem Leskim, a nie z fundatorem kościoła.

Dlaczego brak danych także jest ważnym faktem?

Brak danych chroni przed tworzeniem pozornej historii. Można powiedzieć, że Kozłowski ufundował kościół jako właściciel Świętego, ale nie można przypisywać mu pochodzenia, krewnych, majątku poza wsią ani patronatu nad późniejszym wyposażeniem.

• Daty życia fundatora - nie zostały podane w dostępnych źródłach.
• Herb Wacława Kozłowskiego - nie jest znany na podstawie materiałów o Świętem.
• Rodzina fundatora - nie została opisana w cytowanych opracowaniach.
• Kozłowo - zbieżność nazwy miejscowości nie dowodzi związku z Kozłowskim.

Historia Świętego nadal ma wiele otwartych miejsc. Właśnie dlatego dobrze czytać ją przez to, co da się sprawdzić: drewnianą świątynię, datę poświęcenia, późniejsze wyposażenie i kolejne remonty kościoła w Świętem. Dla szerszego tła architektonicznego przyda się też porównanie z innymi drewnianymi kościołami regionu.

Najczęściej zadawane pytania

Kto ufundował kościół w Świętem?

Obecny drewniany kościół w Świętem ufundował Wacław Kozłowski, właściciel wsi. Fundację przypisują mu monografia „Dekanat Łasiński” z 1997 r. oraz artykuł D. Galanciaka z 2020 r.

Kiedy poświęcono kościół w Świętem?

Kościół poświęcono 13 lipca 1738 r. Dokonał tego dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, a świątynia otrzymała wezwanie św. Barbary.

Czy kościół św. Barbary w Świętem jest zabytkiem?

Tak, kościół figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/413. Data wpisu podawana w dostępnych zestawieniach to 5 sierpnia 1961 r.

Jakie elementy wnętrza pochodzą z XVIII wieku?

Z XVIII wieku pochodzą między innymi ołtarz główny datowany około 1730 r., ołtarze boczne z 1753 r., chrzcielnica oraz ambona. Przy każdym elemencie trzeba jednak odróżniać wiek powstania wyposażenia od daty budowy całego kościoła.

Gdzie sprawdzić godziny nabożeństw przed wizytą w Świętem?

Aktualne godziny Mszy, nabożeństw i dostępność kościoła należy sprawdzać na oficjalnej stronie parafii prowadzonej na platformie Diecezji Toruńskiej. Rozkład może się zmieniać zależnie od okresu liturgicznego, świąt i bieżących ogłoszeń.

Źródła i literatura

1. ks. St. Kardasz (red.), Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
2. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020.
3. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem, dostęp sprawdzony w październiku 2026 r.
4. Kościół św. Barbary w Świętem, zestawienie informacji o architekturze i wyposażeniu.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.