Święty Mateusz apostoł - celnik i ewangelista

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 27.10.2026

W tym tekście

Kim był święty Mateusz?

Święty Mateusz apostoł był celnikiem, którego Jezus powołał słowami „Pójdź za Mną!” (Mt 9,9). Należał do Dwunastu, a na liście apostołów nazwano go wprost „celnikiem” (Mt 10,3). Tradycja Kościoła przypisuje mu pierwszą Ewangelię. Marek i Łukasz nazywają tego samego człowieka Lewim. Święto Mateusza przypada 21 września, a w sztuce jego symbolem jest człowiek albo anioł.

Tyle mówią źródła. Reszta to opowieść o kimś, kto liczył cudze pieniądze, aż ktoś przyszedł policzyć się z nim. Od ponad dwudziestu lat zwiedzam drewniane kościoły na Pomorzu i w ziemi chełmińskiej. Na ambonach i w zwieńczeniach ołtarzy często widuję czterech ewangelistów, a Mateusza rozpoznaję po skrzydlatej postaci człowieka, która stoi obok niego. W tym tekście zebrałam to, co można o nim powiedzieć na podstawie Pisma Świętego w przekładzie Biblii Tysiąclecia, nauczania Kościoła i dawnych świadectw. Przekazy legendarne opisuję osobno i nazywam je legendą.

Co oznacza imię Mateusz w Biblii?

Imię Mateusz to grecka forma hebrajskiego imienia Mattitjahu, które tłumaczy się jako „dar Jahwe” albo „dar Boga”. Dla czytelnika Ewangelii brzmi to jak komentarz do całej historii: człowiek, który zawodowo zabierał ludziom pieniądze, nosił imię mówiące o darze.

• Forma hebrajska: Mattitjahu, czyli imię złożone z rdzenia „dawać” i skrótu imienia Bożego.
• Forma grecka w Nowym Testamencie: Matthaios, w łacinie Matthaeus.
• Polska forma Mateusz utrwaliła się w przekładach Biblii i w kalendarzu imienin.
• Imienia Mateusz nie należy mylić z imieniem Maciej (gr. Matthias), choć oba mają podobne źródło.

Mateusz czy Lewi: jedno powołanie w trzech Ewangeliach

Według tradycji Kościoła Mateusz i Lewi to ta sama osoba. Wszystkie trzy Ewangelie synoptyczne opisują tę samą scenę: celnik siedzi w komorze celnej, Jezus go woła, a potem odbywa się uczta. Różni się tylko imię.

Fragment (Biblia Tysiąclecia)	Imię powołanego	Miejsce	Reakcja
Mt 9,9	Mateusz	komora celna	wstał i poszedł za Jezusem
Mk 2,14	Lewi, syn Alfeusza	komora celna	wstał i poszedł za Jezusem
Łk 5,27-29	celnik Lewi	komora celna	zostawił wszystko i wydał wielkie przyjęcie

Na listach apostołów (Mt 10,3; Mk 3,18; Łk 6,15; Dz 1,13) pojawia się już tylko imię Mateusz. Bibliści tłumaczą to na dwa sposoby. Jedni sądzą, że celnik nosił dwa imiona, co w tamtym świecie zdarzało się często. Inni uważają, że imię Mateusz otrzymał albo przyjął po powołaniu.

Co wiemy o losach Mateusza po Zesłaniu Ducha Świętego?

Pismo Święte nie podaje nic o losach Mateusza po Zesłaniu Ducha Świętego. Ostatni raz wymienia go w Wieczerniku (Dz 1,13). O dalszym życiu mówią dopiero późniejsze tradycje, które przeczą sobie nawzajem.

• Jedna z tradycji mówi o misji w Etiopii i o męczeńskiej śmierci w tamtym kraju.
• Inne przekazy umieszczają jego działalność w Persji albo wśród ludów na wschód od Morza Kaspijskiego.
• Część dawnych autorów nie wspomina o męczeństwie wcale.
• Ikonografia, która przedstawia Mateusza z mieczem lub halabardą, nawiązuje do legendy o męczeństwie, nie do relacji biblijnej.

Powołanie celnika przy komorze celnej (Mt 9,9-13)

Powołanie Mateusza to scena z Mt 9,9-13, w której Jezus widzi człowieka „siedzącego na komorze celnej”, mówi do niego „Pójdź za Mną!”, a ten wstaje i idzie. Zaraz potem w domu powołanego odbywa się uczta z celnikami i grzesznikami. Faryzeusze się oburzają, a Jezus odpowiada im słowami proroka Ozeasza (Oz 6,6).

Opis jest uderzająco krótki. Ewangelista nie podaje ani jednego zdania rozmowy, ani wahania, ani pożegnania. Jest jedno wezwanie i jedno wstanie.

Kim byli celnicy w Palestynie I wieku?

Celnicy w Palestynie I wieku pobierali opłaty od towarów i przejazdów na rzecz władzy, czyli Rzymu albo zależnych od niego władców, takich jak Herod Antypas w Galilei. Pobożni Żydzi mieli o nich złą opinię z kilku powodów:

• współpracowali z obcą władzą, więc uchodzili za kolaborantów okupanta;
• w powszechnym przekonaniu pobierali więcej, niż wynosiła należność, i tę nadwyżkę zatrzymywali dla siebie (por. Łk 3,12-13; Łk 19,8);
• stale stykali się z poganami i ich pieniędzmi, dlatego uważano ich za nieczystych rytualnie;
• w Ewangeliach słowo „celnik” często stoi obok słowa „grzesznik” (Mt 9,10-11; Mt 11,19).

Komora celna Mateusza stała najpewniej w okolicach Kafarnaum, przy drodze handlowej nad Jeziorem Galilejskim, na co wskazuje kontekst Mk 2,13-14.

Co powiedział Jezus do Mateusza?

Jezus powiedział do Mateusza tylko dwa słowa: „Pójdź za Mną!” (Mt 9,9). Nie dodał żadnego warunku ani obietnicy. Mateusz „wstał i poszedł za Nim”. Łukasz dopowiada, że celnik „zostawił wszystko” (Łk 5,28), a dla człowieka z dochodowym stanowiskiem było to bardzo wiele. Piotr i Andrzej mogli w razie czego wrócić do sieci. Celnik, który porzucił komorę, takiej możliwości nie miał.

Uczta z celnikami i grzesznikami: „Nie przyszedłem powołać sprawiedliwych”

Po powołaniu Mateusz przyjmuje Jezusa u siebie i zaprasza do stołu kolegów po fachu (Łk 5,29). Faryzeusze pytają uczniów, dlaczego Nauczyciel jada z celnikami i grzesznikami. Jezus odpowiada w trzech krokach:

1. Obraz: „Nie potrzebują lekarza zdrowi, lecz ci, którzy się źle mają” (Mt 9,12).
2. Słowo Pisma: „Chcę raczej miłosierdzia niż ofiary” (Mt 9,13), czyli cytat z proroka Ozeasza (Oz 6,6).
3. Wniosek: „Bo nie przyszedłem, aby powołać sprawiedliwych, ale grzeszników” (Mt 9,13).

„Chcę raczej miłosierdzia niż ofiary” - Mt 9,13, za: Oz 6,6, Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 1999

Ten werset jest kluczem do całej sceny. Mateusz jako jedyny z ewangelistów przytacza w tym miejscu Ozeasza, a potem powtarza ten sam cytat w Mt 12,7. Wygląda to tak, jakby powołany celnik szczególnie dobrze zapamiętał słowa, które padły przy jego własnym stole.

Kiedy św. Mateusz napisał Ewangelię?

Ostateczną grecką redakcję Ewangelii według św. Mateusza współcześni bibliści datują zwykle na lata 70-90 I wieku. Najstarsze świadectwo, Papiasza z Hierapolis, mówi, że Mateusz spisał słowa Pańskie w języku hebrajskim. Kościół naucza, że Ewangelie są natchnione i mają pochodzenie apostolskie, natomiast datowanie tekstu jest hipotezą naukową, a nie nauką Kościoła.

Kościół zawsze i wszędzie utrzymywał, że cztery Ewangelie mają pochodzenie apostolskie, ponieważ to, co apostołowie głosili z polecenia Chrystusa, przekazali potem na piśmie wraz z mężami apostolskimi (parafraza) - Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum, nr 18, 1965

Co mówi świadectwo Papiasza z Hierapolis?

Papiasz, biskup Hierapolis we Frygii z pierwszej połowy II wieku, przekazał, że Mateusz zebrał mowy (lub wypowiedzi) Pana w języku hebrajskim, a każdy tłumaczył je, jak potrafił. Tę wiadomość znamy tylko dzięki Euzebiuszowi.

• Źródło: Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. III, rozdz. 39 (ok. 325 r.).
• „Język hebrajski” może oznaczać hebrajski albo aramejski, którym mówiono wtedy w Palestynie.
• Kanoniczna Ewangelia według św. Mateusza, którą czytamy w Biblii, zachowała się po grecku.
• Bibliści dyskutują, jaki tekst Papiasz miał na myśli i jak ma się on do greckiej Ewangelii.
• Katechizm Kościoła Katolickiego opisuje powstanie Ewangelii jako proces w trzech etapach: życie Jezusa, przepowiadanie apostołów i spisanie tekstu (KKK 126).

Ewangelia według św. Mateusza: adresaci i pięć mów Jezusa

Ewangelia według św. Mateusza to pierwsza księga Nowego Testamentu. Wyróżniają ją adresaci wywodzący się z judaizmu, bardzo liczne cytaty ze Starego Testamentu (stała formuła „aby się wypełniło słowo”) oraz pięć wielkich mów Jezusa:

1. Kazanie na Górze z błogosławieństwami i modlitwą „Ojcze nasz” (Mt 5-7).
2. Mowa misyjna przy rozesłaniu Dwunastu (Mt 10).
3. Mowa w przypowieściach o królestwie niebieskim (Mt 13).
4. Mowa o życiu wspólnoty uczniów i przebaczaniu (Mt 18).
5. Mowa eschatologiczna o czasach ostatecznych i sądzie (Mt 24-25).

Wielu komentatorów porównuje te pięć mów z pięcioma księgami Mojżesza. Takie odczytanie dobrze pasuje do Ewangelii, która przedstawia Jezusa jako nowego Prawodawcę na górze.

Dlaczego symbolem Mateusza jest człowiek?

Symbolem Mateusza jest człowiek (często przedstawiany jako skrzydlaty anioł), ponieważ jego Ewangelia zaczyna się od ludzkiego rodowodu Jezusa (Mt 1,1-17). Cztery symbole ewangelistów pochodzą z wizji czterech istot u Ezechiela (Ez 1,10) i w Apokalipsie (Ap 4,7). Przyporządkowanie, które znamy dzisiaj, utrwalił św. Hieronim.

• Mateusz - człowiek lub anioł, bo zaczyna od rodowodu.
• Marek - lew, bo zaczyna od głosu wołającego na pustyni.
• Łukasz - wół, bo zaczyna od ofiary Zachariasza w świątyni.
• Jan - orzeł, bo jego prolog wznosi się najwyżej.

Święty Mateusz jest patronem czego?

Święty Mateusz jest patronem celników, poborców podatkowych, urzędników skarbowych, księgowych i bankierów, ponieważ przed powołaniem zbierał cła (Mt 9,9). Jest też patronem Salerno, gdzie przechowuje się jego relikwie.

Dlaczego Mateusz jest patronem księgowych i bankierów?

Celnik musiał liczyć, ważyć towar, prowadzić zapisy i rozliczać się z tym, kto wydzierżawił mu pobór. Ludzie pracujący przy pieniądzach i rachunkach rozpoznali w nim swojego człowieka.

• Celnicy i pracownicy służby celnej - bezpośrednio z Mt 9,9.
• Poborcy podatkowi i urzędnicy skarbowi - przez podobieństwo zadań.
• Księgowi i rachmistrze - przez pracę z liczbami i rozliczeniami.
• Bankierzy i kasjerzy - przez obrót pieniędzmi.
• Miasto Salerno - jako miejsce kultu relikwii.

Skąd się biorą patronaty zawodowe?

Patronaty zawodowe powstają oddolnie: cechy, bractwa i środowiska zawodowe wybierały świętego, którego życie wiązało się z ich pracą. Tak było ze świętą Barbarą i górnikami. W drewnianych kościołach Pomorza słyszałam niejedną strofę tradycyjnej pieśni „Barbaro święta, perło Jezusowa”, która dobrze pokazuje, jak pobożność ludowa wiąże świętego z codziennym życiem. Większość takich patronatów nie pochodzi z osobnego dekretu Stolicy Apostolskiej i należy do tradycji, a nie do nauki wiary.

Czy Mateusz jest patronem alkoholików?

Święty Mateusz nie jest patronem alkoholików. Takiego patronatu nie potwierdzają ani księgi liturgiczne, ani klasyczne źródła hagiograficzne, a informacja krąży w internecie bez żadnego źródła. Tradycja wiąże Mateusza z zawodami, w których ma się do czynienia z pieniędzmi i podatkami.

Kiedy jest święto św. Mateusza?

Święto św. Mateusza, apostoła i ewangelisty, przypada 21 września. Kalendarz rzymski i Mszał rzymski dla diecezji polskich (wyd. I, 1986, Własne o świętych) podają je w randze święta. Godziny Mszy ustala każda parafia, więc aktualny porządek nabożeństw znajdziesz na stronie swojej parafii albo w ogłoszeniach parafialnych.

21 września w liturgii i imieniny Mateusza

Jeżeli 21 września wypada w dzień powszedni, w kościołach odprawia się Mszę o świętym apostole. Imieniny Mateusza obchodzi się zwyczajowo tego samego dnia.

• Data: 21 września, co roku ta sama.
• Ranga: święto (łac. festum), czyli wyżej niż wspomnienie, a niżej niż uroczystość.
• Kolor szat liturgicznych: czerwony, jak w święta apostołów.
• W liturgii odmawia się hymn „Ciebie, Boga, wysławiamy” (Te Deum), właściwy dla rangi święta.

Jakie czytania słyszymy 21 września?

W lekcjonarzu na święto św. Mateusza jako Ewangelię przewidziano opis powołania celnika (Mt 9,9-13), czyli tekst omówiony wyżej. W Liturgii godzin tego dnia czyta się homilię św. Bedy Czcigodnego o powołaniu Mateusza. Czytania na konkretny rok sprawdzisz w lekcjonarzu albo w kalendarzu liturgicznym swojej diecezji.

Czym różni się Mateusz od Macieja?

Mateusz i Maciej to dwie różne osoby, które często się myli z powodu podobnych imion. Najważniejsze różnice zebrałam w tabeli.

Cecha	Mateusz	Maciej
Jak został apostołem	powołany przez Jezusa przy komorze celnej (Mt 9,9)	wybrany przez losowanie po zdradzie Judasza (Dz 1,23-26)
Wcześniejszy zawód	celnik	nieznany, był uczniem od chrztu Janowego (Dz 1,21-22)
Ewangelia	tradycja przypisuje mu pierwszą Ewangelię	brak pism
Święto w Polsce	21 września	14 maja

Pełniejszą historię drugiego z nich opisałam w tekście o tym, jak święty Maciej został wybrany na miejsce Judasza.

Jakie są ciekawostki o świętym Mateuszu?

Najciekawsze fakty o św. Mateuszu dotyczą sztuki i pamięci Kościoła, a nie biografii, o której wiemy niewiele. Jego relikwie czci się w katedrze w Salerno, Caravaggio namalował go trzy razy dla kościoła San Luigi dei Francesi w Rzymie, a motto papieża Franciszka pochodzi z homilii Bedy Czcigodnego o jego powołaniu.

Gdzie są relikwie św. Mateusza?

Relikwie św. Mateusza czci się w krypcie katedry w Salerno, w południowych Włoszech. O ich przeniesieniu w X wieku mówi przekaz archidiecezji Salerno, a nie źródła biblijne.

• Miejsce: katedra w Salerno, krypta pod prezbiterium.
• Skutek: Mateusz jest patronem miasta Salerno.
• Dla pielgrzymów: krypta należy do najchętniej odwiedzanych części katedry.

Caravaggio i motto papieża Franciszka

Caravaggio namalował dla kaplicy Contarellich w rzymskim kościele San Luigi dei Francesi trzy obrazy o Mateuszu. Najbardziej znane jest „Powołanie św. Mateusza” (ok. 1599-1600): smuga światła wpada do ciemnej izby za wskazującą ręką Chrystusa, a celnik przy stole jakby pyta: „Ja?”.

• „Powołanie św. Mateusza” - scena przy stole z monetami.
• „Męczeństwo św. Mateusza” - obraz oparty na legendzie, nie na Biblii.
• „Natchnienie św. Mateusza” - ewangelista pisze, a anioł mu podpowiada.
• Motto papieża Franciszka „Miserando atque eligendo” (popatrzył z miłosierdziem i wybrał) pochodzi z homilii św. Bedy Czcigodnego o powołaniu Mateusza.

Papież Franciszek opowiadał w wywiadach, że jako kardynał w Rzymie przychodził oglądać ten obraz, i porównywał się do Mateusza. Jedna scena z Ewangelii przeszła w ten sposób przez malarstwo, homilię z VIII wieku i papieski herb.

Jak Benedykt XVI mówił o Mateuszu?

Benedykt XVI poświęcił Mateuszowi jedną z katechez cyklu o apostołach, wygłoszoną na audiencji generalnej w 2006 r. Jej najważniejszą myśl można streścić tak:

Postać celnika powołanego przez Jezusa pokazuje, że nikt nie jest wykluczony z przyjaźni z Bogiem, a ludzie uznani za najdalszych mogą zostać wybrani (parafraza) - Benedykt XVI, katecheza o św. Mateuszu, audiencja generalna, 2006

W tej samej katechezie papież przypomniał, że po spotkaniu z Jezusem Mateusz porzucił dotychczasowe zajęcie i uwierzył bez stawiania warunków.

Mateusz wśród apostołów i świętych patronów: co czytać dalej

Mateusz należy jednocześnie do Dwunastu Apostołów i do czterech ewangelistów. Jako apostoł stoi obok Piotra i Macieja, a jako autor Ewangelii obok Marka, Łukasza i Jana. We wnętrzu kościoła najczęściej znajdziesz go w tej drugiej grupie: na ambonie, na sklepieniu albo na drzwiczkach tabernakulum.

Którzy apostołowie i ewangeliści są najbliżej Mateusza?

Najbliżej Mateusza są ci, z którymi dzieli scenę albo zadanie. Poniższa lista prowadzi do osobnych tekstów w serwisie:

• Piotr - na każdej liście apostołów stoi na pierwszym miejscu, a Mateusz kilka pozycji dalej; więcej w tekście o tym, jak święty Piotr stał się pierwszym wśród apostołów.
• Łukasz - opisuje to samo powołanie Lewiego i ucztę (Łk 5,27-32); poznasz go w tekście o tym, jak święty Łukasz, drugi z ewangelistów, został patronem malarzy.
• Marek - zachował imię „Lewi, syn Alfeusza” (Mk 2,14).
• Maciej - często z nim mylony, choć jego historia zaczyna się dopiero po Wniebowstąpieniu.
• Mikołaj z Miry - inny przykład świętego, wokół którego narosło wiele opowieści; rozdziela je tekst Święty Mikołaj, biskup z Miry: prawda i legenda.

Jak rozpoznać Mateusza w wiejskim kościele?

Mateusza w wiejskim kościele rozpoznasz po skrzydlatym człowieku przy postaci z księgą. Na wiejskich ambonach z XVIII wieku ewangeliści siedzą zwykle na koszu kazalnicy, każdy ze swoim symbolem. Pomagają też inne atrybuty:

1. Anioł lub skrzydlaty człowiek obok świętego, czasem trzymający kałamarz albo księgę.
2. Księga lub zwój i pióro, bo Mateusz był ewangelistą.
3. Sakiewka, monety albo stół rachmistrza, które przypominają jego zawód celnika.
4. Miecz lub halabarda, które nawiązują do legendy o męczeństwie.
5. Czerwony płaszcz, bo w ikonografii apostołów często pojawia się kolor męczeństwa.

Kiedy rozpoznasz jeden symbol, pozostałe trzy przestaną być zagadką. Sama mam zwyczaj sprawdzać, w którym rogu ambony rzeźbiarz umieścił Mateusza. Zazwyczaj stoi pierwszy, tak jak jego Ewangelia w kanonie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Mateusz znał Jezusa osobiście?

Tak. Jezus osobiście powołał go od komory celnej (Mt 9,9), a później Mateusz należał do Dwunastu (Mt 10,3). Był więc świadkiem nauczania Jezusa.

W jakim języku napisano Ewangelię według św. Mateusza?

Ewangelia według św. Mateusza, którą czytamy w Biblii, zachowała się po grecku. Papiasz z Hierapolis, cytowany przez Euzebiusza (Historia kościelna III,39), wspominał, że Mateusz zebrał słowa Pańskie „po hebrajsku”, a związek tego tekstu z grecką Ewangelią pozostaje przedmiotem dyskusji biblistów.

Dlaczego Ewangelia Mateusza stoi na początku Nowego Testamentu?

W starożytności uważano ją za najstarszą z Ewangelii, a jej rodowód Jezusa (Mt 1,1-17) dobrze łączy Stary Testament z Nowym. Dziś wielu biblistów za najstarszą uważa Ewangelię Marka, ale kolejność ksiąg w kanonie pozostała taka sama.

Ile lat miał Mateusz, gdy Jezus go powołał?

Tego nie wiadomo. Pismo Święte nie podaje wieku Mateusza ani żadnego innego apostoła. Jako celnik prowadzący komorę musiał być dorosłym mężczyzną z pewną pozycją, ale każda konkretna liczba lat byłaby domysłem.

Kim był Alfeusz, ojciec Lewiego?

Ewangelia według św. Marka podaje tylko jego imię (Mk 2,14). Na liście apostołów pojawia się również „Jakub, syn Alfeusza” (Mk 3,18), dlatego niektórzy zastanawiali się, czy Mateusz i Jakub byli braćmi. Ewangelie tego nie mówią, a większość komentatorów uważa, że chodzi o dwóch różnych ludzi o tym samym imieniu.

Kim jest patron święty Mateusz dla urzędów skarbowych?

Dla celników i urzędników skarbowych święty Mateusz jest opiekunem, któremu w wielu krajach polecają oni swoją pracę 21 września. Patronat wynika z tradycji, ponieważ Mateusz sam był celnikiem (Mt 9,9), a sposób jego obchodzenia zależy od lokalnego zwyczaju.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Mt 1,1-17; Mt 5-7; Mt 9,9-13; Mt 10,3; Mt 12,7; Mk 2,14; Mk 3,18; Łk 5,27-32; Dz 1,13.21-26; Oz 6,6; Ez 1,10; Ap 4,7. Wersja online: Biblia Tysiąclecia online.
2. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, ks. III, rozdz. 39 (świadectwo Papiasza z Hierapolis), ok. 325.
3. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei Verbum, nr 18-19, 1965, vatican.va.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 125-127 (o Ewangeliach), Pallottinum, wyd. polskie 1994.
5. Mszał rzymski dla diecezji polskich, wyd. I, Pallottinum, Poznań 1986, Własne o świętych, 21 września.
6. Benedykt XVI, katecheza o św. Mateuszu, audiencja generalna, cykl katechez o apostołach, 2006, vatican.va.
7. Św. Beda Czcigodny, Homilia o powołaniu Mateusza, czytana w Liturgii godzin w święto św. Mateusza (Liturgia godzin, t. IV, Pallottinum).