Święty Mikołaj - biskup z Miry, prawda i legenda

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 27.10.2026

W tym tekście

Kim był prawdziwy Święty Mikołaj?

Prawdziwy Święty Mikołaj był biskupem Miry w Licji, czyli dzisiejszego Demre w Turcji, i żył w IV wieku. Martyrologium Rzymskie (wydanie z 2004 r.) wspomina go 6 grudnia, a jego relikwie od 1087 r. spoczywają w Bari we Włoszech. Opowieści o posagu dla trzech panien i o ocalonych żeglarzach to legendy spisane wieki później, m.in. w „Złotej legendzie” z ok. 1260 r.

Od ponad dwudziestu lat jeżdżę po drewnianych kościołach ziemi chełmińskiej. W opowieściach o świętych często zlewają się tam trzy warstwy: historia, hagiografia i zwyczaj. U Mikołaja ta mieszanina jest wyjątkowo gęsta, dlatego rozdzielam ją poniżej.

Gdzie żył św. Mikołaj? Mira w Licji

Mikołaj żył i był biskupem w Mirze w Licji, mieście na południowym wybrzeżu Azji Mniejszej. W IV wieku była to część Cesarstwa Rzymskiego. Mówiono tam po grecku, a chrześcijanie wychodzili wtedy z okresu prześladowań.

Położenie Miry wyjaśnia sporo z późniejszej sławy Mikołaja:

• Mira leżała blisko morza, więc opowieści o Mikołaju szybko trafiły do żeglarzy i kupców, którzy roznieśli je po Morzu Śródziemnym.
• Licja należała do greckojęzycznego Wschodu, dlatego kult Mikołaja najpierw rozkwitł w Kościele wschodnim.
• W Mirze stała świątynia z jego grobem i przez kilka stuleci to ona przyciągała pielgrzymów.
• Po translacji relikwii w 1087 r. biskupa z Miry zaczęto na Zachodzie nazywać także „Mikołajem z Bari”.

Co wiemy o św. Mikołaju?

Pewne są cztery fakty: Mikołaj był biskupem Miry, żył w IV wieku, zmarł 6 grudnia i został pochowany w Mirze. Rok śmierci tradycja umieszcza mniej więcej w połowie tamtego stulecia, ale dokładnej daty nie znamy. Żywoty spisano wiele lat po jego śmierci, dlatego biografia i legenda przechodzą w nich jedna w drugą.

Postać Mikołaja składa się z trzech warstw:

Warstwa	Co obejmuje	Przykład
Historia	Fakty potwierdzone przez wczesny i szeroki kult	Biskup Miry, IV w., grób w Mirze, wspomnienie 6 grudnia
Hagiografia	Żywoty i zbiory legend, spisane po wiekach	Posag dla trzech panien, ocaleni żeglarze („Złota legenda”, ok. 1260)
Folklor	Zwyczaje ludowe i kultura masowa	Prezenty 6 grudnia, Gwiazdor, Santa Claus w czerwonym stroju

Czy św. Mikołaj był na soborze nicejskim?

Udział Mikołaja w soborze w Nicei w 325 r. jest możliwy, ale niepotwierdzony. Tradycja wymienia go wśród uczestników, a późniejsza legenda dodaje nawet opowieść o sporze z Ariuszem, jednak na części zachowanych list biskupów obecnych na soborze jego imienia nie ma.

Jak Mikołaj został świętym?

Mikołaj został świętym bez kanonizacji w dzisiejszym rozumieniu, bo jego świętość potwierdziła czcząca go wspólnota i miejscowi biskupi. W pierwszym tysiącleciu nie było jeszcze papieskiego procesu kanonizacyjnego. Imię biskupa z Miry trafiło do kalendarzy Wschodu i Zachodu, a dziś figuruje w Martyrologium Rzymskim pod 6 grudnia.

Kult zamiast procesu: jak powstawali święci pierwszego tysiąclecia?

W pierwszych wiekach drogę na ołtarze otwierali sami wierni: modlili się przy grobie, przekazywali sobie opowieści, a biskup zatwierdzał doroczne wspomnienie. Według Katechizmu Kościoła Katolickiego (KKK 828) Kościół, uznając czyjąś świętość, przedstawia wiernym wzór i orędownika. Formalną procedurę opracowano dopiero w drugim tysiącleciu.

Kanonizując niektórych wiernych, Kościół uznaje moc Ducha Świętości w nim obecnego i wspiera nadzieję wiernych, dając im świętych jako wzory i orędowników (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 828, wyd. polskie 1994

Kult Mikołaja rozwijał się w sześciu krokach:

1. Wspólnota w Mirze czci grób swojego biskupa i obchodzi dzień jego śmierci, 6 grudnia.
2. Kult rozchodzi się po Kościele wschodnim, gdzie Mikołaj staje się jednym z najbardziej czczonych świętych.
3. Wezwania mikołajowe pojawiają się na Zachodzie, najpierw w miastach portowych.
4. W 1087 r. relikwie trafiają do Bari, a Włochy stają się drugim ośrodkiem kultu.
5. Średniowieczne zbiory żywotów, ze „Złotą legendą” na czele, utrwalają w Europie jego legendę.
6. Martyrologium Rzymskie (editio altera 2004) podaje jego wspomnienie pod 6 grudnia.

Translacja relikwii do Bari w 1087 r.

W 1087 r. żeglarze i kupcy z Bari zabrali relikwie Mikołaja z Miry i przewieźli je do swojego miasta. Licja była wtedy zagrożona przez Turków seldżuckich, a kupcy z Apulii chcieli mieć świętego u siebie. Nad relikwiami zbudowano bazylikę San Nicola. Dziś opiekują się nią dominikanie, a przybycie relikwii miasto co roku świętuje w maju.

Gdzie są relikwie św. Mikołaja dziś?

Relikwie św. Mikołaja leżą w krypcie bazyliki San Nicola w Bari. Przyjeżdżają tam pielgrzymi katoliccy i prawosławni.

Legendy o Mikołaju: trzy sakiewki i ocaleni żeglarze

Legendy o św. Mikołaju to spisane po wiekach opowieści o cudach i dobroczynności biskupa z Miry, połączone motywem ukrytej pomocy, ratunku w ostatniej chwili i obrony bezbronnych. Najbardziej wpływową wersję zebrał ok. 1260 r. dominikanin Jakub de Voragine w „Złotej legendzie”, wydanej po polsku przez PAX w 1955 r.

Nie są to udokumentowane wydarzenia, ale to z nich wyrosły niemal wszystkie patronaty i zwyczaje związane z Mikołajem.

Legenda o trzech pannach i posagu

Ubogi ojciec nie miał posagu dla trzech córek i rozważał dla nich hańbiące wyjście. Mikołaj nocą trzy razy wrzucił przez okno sakiewkę ze złotem, tak by nikt nie poznał darczyńcy. To najsłynniejsza opowieść o nim i najstarszy rdzeń mikołajowych prezentów.

Legenda współbrzmi ze wskazaniem z Kazania na Górze:

„Kiedy zaś ty dajesz jałmużnę, niech nie wie lewa twoja ręka, co czyni prawa” - Ewangelia według św. Mateusza, Mt 6,3, Biblia Tysiąclecia

Mikołaj ratujący żeglarzy i trzech niewinnych

Według legendy żeglarze, którzy w czasie burzy wzywali Mikołaja, zobaczyli go na pokładzie i uszli z życiem. Inna opowieść mówi o trzech niesłusznie skazanych, których biskup uratował przed egzekucją. Najważniejsze wątki zbioru:

• Trzy sakiewki - ukryty posag ratuje trzy siostry przed nędzą i staje się wzorem anonimowego daru.
• Burza na morzu - ocaleni żeglarze dali początek patronatowi nad marynarzami i rybakami.
• Trzej niewinni - biskup broni niesłusznie skazanych, dlatego wzywali go więźniowie i oskarżeni.
• Zboże dla Miry - w opowieści o głodzie statki ze zbożem ratują miasto, co łączy Mikołaja z kupcami.

Poza opowieściami ze „Złotej legendy” istnieje też legenda o wskrzeszeniu trzech chłopców, związana z patronatem Mikołaja nad dziećmi.

Skąd zwyczaj prezentów od Mikołaja?

Zwyczaj prezentów wywodzi się z legendy o trzech sakiewkach. W średniowieczu w szkołach przykościelnych i klasztornych dzieci dostawały w dzień świętego drobne podarunki, a sam dar miał być, jak w legendzie, niespodzianką. Później zwyczaj zszedł do domów i obrósł lokalnymi postaciami.

Święty Mikołaj jest patronem czego?

Święty Mikołaj jest patronem dzieci, marynarzy, rybaków, kupców, piekarzy i podróżnych, a także miast i krajów, m.in. Bari i Rosji. Prawie każdy z tych patronatów wywodzi się z konkretnej legendy, a nie z faktu biograficznego.

Patron marynarzy, dzieci i kupców: skąd te patronaty?

Patronaty wynikają z legend: żeglarze, bo ocalił ich w burzy; dzieci, bo obdarowywał i wskrzeszał; kupcy, bo sprowadził zboże dla głodnej Miry.

Patronat	Źródło w legendzie lub historii
Marynarze i rybacy	Ocalenie żeglarzy w czasie burzy
Dzieci	Prezenty, legenda o trzech chłopcach
Panny na wydaniu	Posag dla trzech sióstr
Kupcy i piekarze	Zboże dla głodującej Miry
Więźniowie i niesłusznie oskarżeni	Uratowanie trzech niewinnych
Bari	Relikwie w bazylice San Nicola od 1087 r.

Patronaty zawodów to w dużej mierze pobożność ludowa i Mikołaj dzieli je z innymi świętymi. Rybacy wzywają też św. Piotra, a górnicy i ci, którzy proszą o dobrą śmierć, modlą się do św. Barbary.

Jak rozpoznać św. Mikołaja na obrazie?

Świętego Mikołaja rozpoznaje się po stroju biskupa i trzech złotych kulach albo sakiewkach. Na ikonach wschodnich bywa łysiejącym starcem z krótką siwą brodą, w omoforionie z krzyżami. W drewnianych kościołach regionu warto szukać tych atrybutów:

• Mitra i pastorał oznaczają urząd biskupa, nie zakonnika ani apostoła.
• Trzy złote kule lub sakiewki, czasem leżące na księdze, nawiązują do legendy o posagu.
• Kotwica albo statek u stóp świętego przypominają ocalonych żeglarzy.
• Trzech chłopców w cebrzyku to późny, głównie zachodni motyw.
• Ewangeliarz w dłoni podkreśla rolę biskupa jako nauczyciela wiary.

Ołtarzowy biskup bez podpisu nie zawsze jest Mikołajem. W ołtarzu głównym kościoła w Świętem, według opisu z dawnej strony parafii (2024 r.), górną kondygnację zajmuje obraz świętego biskupa rozdającego jałmużnę. Opis nie podaje jego imienia, więc go nie zgaduję.

Kiedy przychodzi św. Mikołaj?

Św. Mikołaj przychodzi 6 grudnia, w dniu jego wspomnienia w kalendarzu rzymskim. W Polsce dzieci dostają wtedy drobne prezenty, a w części regionów główne podarunki pojawiają się dopiero w Wigilię. Kościoły kalendarza juliańskiego obchodzą jego święto 19 grudnia według kalendarza gregoriańskiego.

6 grudnia w kalendarzu liturgicznym

6 grudnia to w kalendarzu rzymskim wspomnienie dowolne św. Mikołaja, biskupa. Ranga wspomnień wynika z „Ogólnych norm roku liturgicznego i kalendarza” z 1969 r. Wspomnienie dowolne nie jest świętem nakazanym: listę takich świąt podaje Kodeks prawa kanonicznego (kan. 1246) i dnia św. Mikołaja na niej nie ma.

• Data: 6 grudnia, zawsze w Adwencie.
• Ranga w kalendarzu rzymskim: wspomnienie dowolne.
• Kolor szat: biały, jeśli kapłan odprawia Mszę o świętym.
• Kalendarz juliański: 19 grudnia według kalendarza gregoriańskiego.
• Bari: osobne uroczystości w maju, w rocznicę przybycia relikwii.

Mikołaj czy Gwiazdor: kto przynosi prezenty?

W wielu domach prezenty przynosi Mikołaj 6 grudnia, a w Wielkopolsce, na Pomorzu i Kujawach w Wigilię przychodzi Gwiazdor, w futrze i z rózgą. Na Śląsku i w Małopolsce dawniej prezenty przynosiło Dzieciątko. Wszystkie te postaci należą do zwyczaju, a nie do liturgii.

Mikołaj i Barbara: dwa adwentowe święta

Wspomnienie św. Barbary przypada 4 grudnia, dwa dni przed Mikołajem. W Świętem odpust św. Barbary obchodzi się w niedzielę przed lub po 4 grudnia, jak podaje katalog parafii Diecezji Toruńskiej (stan na październik 2026). Dokładny termin w danym roku i porządek nabożeństw ogłasza parafia na swojej stronie, swiete.diecezja-torun.pl.

Cecha	Św. Barbara	Św. Mikołaj
Data wspomnienia	4 grudnia	6 grudnia
Kim była/był	Dziewica i męczennica	Biskup Miry, IV w.
Atrybuty	Wieża z trzema oknami, kielich, palma męczeństwa	Strój biskupi, pastorał, trzy złote kule
Patronat	Górnicy, dobra śmierć	Dzieci, marynarze, kupcy
Zwyczaj	Barbórka	Mikołajki

O patronce tutejszego kościoła piszę w tekście święta Barbara, patronka parafii w Świętem. Jej męczeństwo, z wieżą i ojcem prześladowcą, opisuję osobno: legenda o św. Barbarze.

Czemu Święty Mikołaj jest czerwony?

Święty Mikołaj jest czerwony, bo od wieków malowano go w stroju biskupa, często z czerwienią, a XIX-wieczne ilustracje amerykańskie przeniosły tę barwę na Santa Clausa. Reklamy Coca-Coli, które od lat 30. XX wieku rysował Haddon Sundblom, utrwaliły ten obraz na świecie, ale go nie wymyśliły.

Od biskupiego stroju do Santa Clausa

Przemiana biskupa w Santa Clausa trwała kilka stuleci. Na ikonach i obrazach ołtarzowych Mikołaj nosi szaty liturgiczne, a holenderski Sinterklaas zachował mitrę i pastorał. W Ameryce postać stopniowo traciła cechy biskupie:

1. Holenderscy osadnicy przenoszą do Nowego Jorku zwyczaj Sinterklaasa.
2. W 1823 r. ukazuje się wiersz „A Visit from St. Nicholas” z saniami i reniferami.
3. Thomas Nast w drugiej połowie XIX w. rysuje dla „Harper’s Weekly” brodatego, pulchnego Santa Clausa.
4. Około 1900 r. pocztówki i okładki magazynów często pokazują go już na czerwono.
5. Od 1931 r. Haddon Sundblom maluje dla Coca-Coli ciepłego starca w czerwieni i bieli.

Czy Coca-Cola wymyśliła Mikołaja?

Nie. Czerwony Mikołaj pojawiał się na ilustracjach przed 1931 r., a biskupa z Miry czczono szesnaście wieków wcześniej. Reklamy Sundbloma ujednoliciły wygląd postaci i rozniosły go po świecie, ale to popularyzacja, a nie wynalazek.

Biskup z pastorałem a starzec z reniferami: czym się różnią?

Różnią się wszystkim poza imieniem i dobrocią. Saint Nicholas to święty biskup, którego czci Kościół. Santa Claus to postać folklorystyczna z biegunem północnym, elfami i reniferami. Polski Mikołaj z grudniowego poranka plasuje się pomiędzy nimi.

Święty Mikołaj w kościołach Pomorza

Kościoły św. Mikołaja na Pomorzu stoją przede wszystkim w dawnych miastach handlowych i portowych, bo Mikołaj był w średniowieczu patronem kupców i żeglarzy.

Dlaczego miasta handlowe wybierały Mikołaja?

Opowieść o zbożu dla Miry i o ocalonych w burzy dobrze odpowiadała ludziom, którzy wysyłali towar Wisłą i przez Bałtyk. Wezwanie świątyni było więc także deklaracją, z czego żyje miasto.

Godziny otwarcia i Mszy w kościołach się zmieniają, więc przed wyjazdem sprawdź je na stronie parafii albo diecezji.

Kościół św. Barbary w Świętem: inny patron, ten sam region

Drewniany kościół w Świętem z 1723 r. nosi wezwanie św. Barbary, dziewicy i męczennicy, a nie Mikołaja. Według Wikipedii poświęconej świątyni oraz dawnej strony parafii ma trzy ołtarze: główny ku czci patronki, boczny Najświętszego Serca Pana Jezusa i boczny Matki Bożej Szkaplerznej.

Mikołaj wśród innych świętych: apostołowie i patroni

Św. Mikołaj na tle innych świętych wyróżnia się tym, że jego postać w znacznej mierze przejęła kultura popularna, podobnie jak postać św. Walentego. Apostołów, takich jak Paweł czy Bartłomiej, znamy natomiast przede wszystkim z Nowego Testamentu i wczesnej tradycji, a dopiero potem z legend.

Którzy apostołowie mają równie bogatą legendę?

Najbogatszą legendę spośród apostołów ma Bartłomiej, którego męczeństwo przez obdarcie ze skóry opisują późne przekazy. Najlepiej udokumentowany jest Paweł, bo o jego podróżach mówią Dzieje Apostolskie i jego własne listy.

• Święty Paweł z Tarsu - nawrócenie pod Damaszkiem (Dz 9) i podróże misyjne poświadczone w Nowym Testamencie.
• Święty Bartłomiej - apostoł z list Dwunastu, którego misje i męczeństwo znamy głównie z tradycji.
• Święty Piotr - rybak z Galilei, obok Mikołaja patron rybaków.
• Święty Mateusz i święty Filip - apostołowie, których kult opiera się na Ewangeliach i późniejszych przekazach.

Patroni od zwyczajów: Walenty, Barbara, Mikołaj

Walenty, Barbara i Mikołaj to trzej święci, których dni wspomnień zamieniły się w zwyczaje świeckie: walentynki, Barbórkę i mikołajki. U każdego z nich pod warstwą obyczaju kryje się postać z wczesnego Kościoła. O patronie 14 lutego piszę w tekście święty Walenty, patron zakochanych.

Wspólny wniosek dla wszystkich trzech: im popularniejszy zwyczaj, tym cieńsza warstwa pewnych faktów. U Mikołaja pewne są Mira, IV wiek, 6 grudnia i Bari. Cała reszta to piękna, stara legenda.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat ma Święty Mikołaj teraz?

Od narodzin historycznego Mikołaja z Miry minęło ponad 1700 lat, bo urodził się prawdopodobnie w drugiej połowie III wieku. Zmarł w IV wieku, a dokładnego roku nie znamy.

Czy Mikołaj z Miry i Mikołaj z Bari to ta sama osoba?

Tak. Nazwa „Mikołaj z Bari” wzięła się stąd, że od 1087 r. w tym włoskim mieście spoczywają jego relikwie, ale biskupem był w Mirze w Licji.

Czy św. Mikołaj jest czczony w Kościele prawosławnym?

Tak, to jeden z najbardziej czczonych świętych prawosławia. Kościoły trzymające się kalendarza juliańskiego obchodzą jego święto 19 grudnia według kalendarza gregoriańskiego, a w krypcie w Bari modlą się zarówno katolicy, jak i prawosławni.

Czy św. Mikołaj z Miry to ten sam święty co Mikołaj z Tolentino?

Nie. Mikołaj z Tolentino to włoski augustianin z przełomu XIII i XIV wieku, wspominany 10 września. Z biskupem z Miry łączy go tylko imię, a w ikonografii często przedstawia się go w czarnym habicie z gwiazdą na piersi.

Czy 6 grudnia trzeba iść do kościoła?

Nie, samo wspomnienie św. Mikołaja nie jest świętem nakazanym. Jeśli jednak 6 grudnia przypada w niedzielę, tak jak w 2026 r., obowiązuje zwykły niedzielny obowiązek uczestnictwa we Mszy, z uwzględnieniem przewidzianych prawem zwolnień.

Czy można odwiedzić grób św. Mikołaja w Bari?

Tak. Relikwie spoczywają w krypcie bazyliki San Nicola na starym mieście w Bari, którą prowadzą dominikanie. Godziny otwarcia i terminy uroczystości, zwłaszcza majowych, sprawdź przed wyjazdem na oficjalnej stronie bazyliki.

Źródła i literatura

1. Martyrologium Romanum, editio altera, Libreria Editrice Vaticana, 2004, pod datą 6 grudnia.
2. Jakub de Voragine, Złota legenda, przeł. Janina Pleziowa, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1955, rozdział o św. Mikołaju.
3. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallottinum, Mt 6,3; Dz 9.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 1994, nr 828.
5. Kodeks prawa kanonicznego, 1983, kan. 1246.
6. Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza, Kongregacja Obrzędów, 1969.
7. Basilica di San Nicola, Bari - oficjalna strona bazyliki
8. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem (dostęp: październik 2026)
9. Parafia św. Barbary w Świętem, strona na platformie Diecezji Toruńskiej (dostęp: październik 2026)
10. Kościół św. Barbary w Świętem, Wikipedia (dostęp: październik 2026)