Święte po traktacie wersalskim - jak granica podzieliła parafię w 1920 r.

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 5.11.2026

W tym tekście

Święte i traktat wersalski - jak granica z 1920 r. podzieliła parafię

Święte traktat wersalski łączy w lokalnej pamięci z podziałem dawnej wspólnoty parafialnej: po wejściu w życie pokoju z Niemcami 10 stycznia 1920 r. kościół św. Barbary i większość parafii znalazły się w Polsce, natomiast Mała Tymawa, Wałdowo oraz osada Niemca z Krzywki pozostały po stronie niemieckiej. Ten fakt odnotowuje monografia Dekanat Łasiński pod redakcją ks. St. Kardasza z 1997 r.

Jakie były postanowienia traktatu wersalskiego w sprawie Polski?

Traktat wersalski to traktat pokojowy podpisany z Niemcami 28 czerwca 1919 r., charakteryzujący się uregulowaniem granic po I wojnie światowej, uznaniem odrodzonego państwa polskiego i rozstrzygnięciami dotyczącymi Pomorza, Gdańska oraz obszarów plebiscytowych. Dla Świętego najważniejsze było to, że ziemia chełmińska znalazła się w granicach Polski po 10 stycznia 1920 r. (źródło: Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200).

Co traktat wersalski dał Polsce?

Traktat przyznał Polsce znaczną część Pomorza Gdańskiego wraz z ziemią chełmińską, tworząc dostęp państwa do Bałtyku, ale nie włączył Gdańska bezpośrednio do Polski. Miasto otrzymało status Wolnego Miasta, a o przynależności części Warmii, Mazur i Powiśla miały rozstrzygnąć plebiscyty.

W dokumentach i rozmowach o tej epoce łatwo pomylić traktat pokojowy z Niemcami z tak zwanym małym traktatem wersalskim. W kontekście granicy Świętego chodzi o pierwszy z nich, czyli układ podpisany 28 czerwca 1919 r. przez mocarstwa sprzymierzone i Niemcy.

• Pomorze Gdańskie - jego większa część weszła w skład odrodzonej Polski po traktacie wersalskim.
• Ziemia chełmińska - obszar, na którym leży Święte w gminie Łasin, znalazł się po polskiej stronie nowej granicy.
• Gdańsk - nie został zwykłym polskim miastem wojewódzkim, lecz Wolnym Miastem pod szczególnym statusem międzynarodowym.
• Warmia, Mazury i Powiśle - ich przynależność miały rozstrzygnąć plebiscyty, a nie samo podpisanie traktatu.
• Prusy Wschodnie - pozostały niemieckie, co miało znaczenie dla przebiegu granicy na północy i wschodzie regionu.

Kiedy traktat wersalski zaczął obowiązywać?

Traktat wersalski wszedł w życie 10 stycznia 1920 r., po złożeniu wymaganych ratyfikacji. Przejmowanie Pomorza przez polskie władze i wojsko następowało na przełomie stycznia i lutego 1920 r., lecz źródła lokalne nie podają daty przejęcia samego Świętego.

Ta ostrożność ma znaczenie. Historia wielkiej polityki ma dobrze udokumentowane daty, ale dla małej miejscowości nie należy dopowiadać godziny przemarszu, nazwy konkretnego oddziału ani przebiegu lokalnej linii granicznej, jeśli nie potwierdzają tego źródła.

Traktat pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi a Niemcami został ogłoszony w polskim Dzienniku Ustaw jako akt z 1920 r., poz. 200. Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200

Najprostsza odpowiedź brzmi więc: Święte wróciło do Polski w następstwie porządku granicznego ustanowionego traktatem, który obowiązywał od 10 stycznia 1920 r.

Gdzie podpisano traktat wersalski?

Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 r. w Sali Lustrzanej pałacu w Wersalu pod Paryżem. Miejsce i data należą do podstawowych faktów o układzie pokojowym, którego skutki sięgnęły także parafii św. Barbary w Świętem i pobliskich wsi na pograniczu polsko-niemieckim.

Dlaczego wybrano Wersal?

Wersal był miejscem rokowań pokojowych po I wojnie światowej i siedzibą ceremonii podpisania traktatu z Niemcami. Dla dziejów Świętego nie jest to jedynie odległa data z podręcznika: decyzje podjęte we Francji wpłynęły na to, po której stronie granicy znalazły się konkretne wsie dawnej parafii.

• Pałac w Wersalu - był miejscem podpisania dokumentu 28 czerwca 1919 r.
• Sala Lustrzana - wskazywana jest jako sala, w której odbyła się uroczystość podpisania traktatu.
• Paryż - był centrum konferencji pokojowej, choć sam traktat nosi nazwę od Wersalu.
• 28 czerwca 1919 r. - to data podpisania, a nie data wejścia dokumentu w życie.
• 10 stycznia 1920 r. - to data wejścia traktatu w życie, istotna dla zmian granicznych.

Czym różni się data podpisania od daty obowiązywania?

Data podpisania to 28 czerwca 1919 r., a data wejścia w życie to 10 stycznia 1920 r. Rozróżnienie tych dwóch dni chroni przed częstym błędem: Święte nie znalazło się w Polsce już w dniu ceremonii w Wersalu, lecz w następstwie późniejszego wykonania postanowień traktatu.

Przy zwiedzaniu drewnianych kościołów Pomorza często widać, że jedna data polityczna nie wyjaśnia całej lokalnej historii. Świątynia w Świętem stała już od XVIII wieku, lecz w 1920 r. jej parafia otrzymała nowe, państwowe otoczenie.

Kto z Polski podpisał traktat wersalski?

Za Polskę traktat wersalski podpisali Roman Dmowski i Ignacy Jan Paderewski. Reprezentowali oni polską delegację podczas konferencji pokojowej, a podpis złożony w Wersalu 28 czerwca 1919 r. stał się jednym z etapów międzynarodowego uznania granic odrodzonej Rzeczypospolitej.

Kto z Polski podpisał się pod Traktatem Wersalskim?

Traktat podpisali Roman Dmowski oraz Ignacy Jan Paderewski. Ich nazwiska należy łączyć z polską delegacją pokojową, a nie z lokalnym zarządem ziemi chełmińskiej czy z późniejszym przejmowaniem miejscowości przez polskie władze.

• Roman Dmowski - podpisał traktat jako przedstawiciel polskiej delegacji pokojowej.
• Ignacy Jan Paderewski - podpisał traktat razem z Romanem Dmowskim.
• Polska delegacja - reprezentowała interesy odrodzonego państwa podczas konferencji pokojowej.
• Wersal - był miejscem podpisania dokumentu przez obu reprezentantów Polski.
• 28 czerwca 1919 r. - ta data odnosi się do podpisów Dmowskiego i Paderewskiego pod traktatem.

Dlaczego te nazwiska są ważne dla historii Świętego?

Dmowski i Paderewski nie decydowali o codziennym życiu parafii w Świętem, lecz uczestniczyli w procesie dyplomatycznym, którego skutkiem był powrót ziemi chełmińskiej do Polski. Lokalne dzieje najlepiej czytać w dwóch skalach: decyzje zapadały w Wersalu, ale ich konsekwencje odczuwały rodziny rozdzielone granicą.

To połączenie dużej i małej historii jest czytelne właśnie tutaj. W jednej parafii można wskazać kościół po polskiej stronie, Wielką Tymawę po polskiej stronie oraz trzy miejscowości lub osady, które pozostały za granicą.

Które wsie parafii Święte zostały po stronie niemieckiej?

Po wejściu w życie traktatu wersalskiego granica polsko-niemiecka przecięła parafię św. Barbary w Świętem. Kościół i większość wsi znalazły się w Polsce, ale Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki zostały po stronie niemieckiej, jak podaje monografia Dekanat Łasiński pod redakcją ks. St. Kardasza z 1997 r.

Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki - co pozostało w Niemczech?

Po stronie niemieckiej znalazły się Mała Tymawa, Wałdowo oraz osada Niemca z Krzywki. Źródło nie opisuje szczegółowego przebiegu granicy ani życia codziennego mieszkańców po obu stronach, dlatego uczciwie trzeba zatrzymać się przy potwierdzonym fakcie podziału.

Granica nie musiała przebiegać przez sam środek zabudowań, aby zmienić funkcjonowanie wspólnoty. Wystarczyło, że mieszkańcy dawniej związani z jednym kościołem, drogami i sąsiednimi wsiami znaleźli się w różnych państwach.

• Mała Tymawa - według lokalnej monografii w 1920 r. znalazła się po stronie niemieckiej.
• Wałdowo - według tego samego źródła po zmianie granic pozostało w Niemczech.
• Osada Niemca z Krzywki - została wymieniona w lokalnym przekazie jako część pozostająca po stronie niemieckiej.
• Kościół św. Barbary - pozostał w Świętem, które znalazło się w Polsce.
• Parafia na pograniczu - przez okres międzywojenny funkcjonowała blisko nowej granicy państwowej.

Szerszy opis tych miejsc prowadzi do tekstu Mała Tymawa i Wałdowo w Niemczech.

Czy Tymawa była w Niemczech?

Nie każda Tymawa znalazła się po stronie niemieckiej: Wielka Tymawa pozostała w Polsce, natomiast Mała Tymawa znalazła się za granicą. To rozróżnienie jest konieczne, ponieważ współczesna kaplica filialna parafii Święte znajduje się w Wielkiej Tymawie.

Dzisiejsza strona parafii i katalog Diecezji Toruńskiej wskazują Tymawę Wielką jako miejscowość z kaplicą filialną. Przed wyjazdem na Mszę albo zwiedzanie należy sprawdzić bieżące komunikaty parafii, ponieważ godziny nabożeństw mogą się zmieniać.

Miejscowość lub część miejscowości	Status po 1920 r.	Związek z parafią Święte
Święte	Po stronie polskiej	Siedziba parafii i drewniany kościół św. Barbary.
Wielka Tymawa	Po stronie polskiej	Współcześnie wiązana z kaplicą filialną parafii.
Mała Tymawa	Po stronie niemieckiej	Wymieniona w lokalnej monografii jako miejscowość rozdzielona granicą.
Wałdowo	Po stronie niemieckiej	Wymienione w tym samym lokalnym przekazie.
Osada Niemca z Krzywki	Po stronie niemieckiej	Wskazana jako część dawnej wspólnoty parafialnej po drugiej stronie granicy.

Proboszcz ks. Józef Czubek i rok 1918

Ks. Józef Czubek (1883-1945) objął parafię w Świętem 30 lipca 1917 r.; w grudniu 1918 r. był posłem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu, a w 1918 r. remontowano kościół. Te fakty łączą dzieje świątyni z polskim życiem publicznym tuż przed ustanowieniem granicy w 1920 r.

Kim był ks. Józef Czubek?

Ks. Józef Czubek był proboszczem Świętego od 30 lipca 1917 r. do przejścia do Jabłonowa 25 września 1928 r. Lokalne źródła opisują go jako patriotę i członka Rady Ludowej, a jego biografia przypomina, że parafia żyła sprawami wspólnoty także poza murami kościoła.

Nie trzeba dopowiadać jego osobistych opinii o traktacie wersalskim ani przebiegu duszpasterskiej pracy przy granicy. Zachowane informacje są wystarczająco wymowne: objął parafię przed odzyskaniem Pomorza i prowadził ją przez pierwsze lata nowej rzeczywistości państwowej.

• 1883 r. - to rok urodzenia ks. Józefa Czubka podawany w materiałach lokalnych.
• 30 lipca 1917 r. - tego dnia ks. Czubek został proboszczem w Świętem.
• 1918 r. - w tym roku odnotowano remont kościoła św. Barbary.
• Grudzień 1918 r. - ks. Czubek uczestniczył w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu jako poseł.
• 25 września 1928 r. - wtedy przeszedł do Jabłonowa.

Jaką rolę miał Sejm Dzielnicowy w Poznaniu?

Sejm Dzielnicowy w Poznaniu był zgromadzeniem polskich przedstawicieli ziem zaboru pruskiego w grudniu 1918 r. Udział ks. Józefa Czubka jako posła pokazuje jego zaangażowanie w sprawy publiczne w czasie, gdy przyszłość Pomorza i ziemi chełmińskiej nie była jeszcze rozstrzygnięta wykonaniem traktatu.

Materiały o dekanacie łasińskim wskazują ks. Józefa Czubka jako proboszcza Świętego od 1917 r. oraz uczestnika Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu w grudniu 1918 r. ks. St. Kardasz, red., „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, 1997

To ważny przykład lokalnego duchownego jako uczestnika życia obywatelskiego. Nie zmienia to jednak perspektywy tego serwisu: opisujemy historię miejsca i źródeł, nie wypowiadamy się w imieniu parafii.

Parafia na pograniczu w dwudziestoleciu

Parafia na pograniczu w Świętem oznaczała wspólnotę, której kościół znajdował się w Polsce, ale część dawniej związanych z nią miejscowości leżała po niemieckiej stronie granicy. W dwudziestoleciu międzywojennym tę sytuację poprzedzały krzyżackie korzenie osady, prawo chełmińskie i funkcjonująca w źródłach niemiecka nazwa Schwenten.

Schwenten i Święte - skąd dwie nazwy jednej wsi?

Schwenten to niemiecka nazwa Świętego, obecna w przekazach dotyczących miejscowości. W źródłach średniowiecznych występują też formy Swenten z 1414 r. oraz Swyathe z 1495 r., co przypomina o wielowiekowej historii ziemi chełmińskiej, starszej niż granica z 1920 r.

Nazwy miejscowości bywają śladami zmieniającej się administracji, języka dokumentów i przynależności państwowej. Same w sobie nie dowodzą jednak pochodzenia każdej rodziny ani jej indywidualnych wyborów.

• Swenten - forma nazwy miejscowości odnotowana w źródle z 1414 r.
• Swyathe - kolejny wariant nazwy zapisany w 1495 r.
• Schwenten - niemiecka nazwa Świętego występująca w źródłach historycznych.
• Komturia radzyńska - z nią wiążą się wczesne dzieje dóbr w okolicy Świętego.
• Prawo chełmińskie - pojawia się w opisie XV-wiecznych dziejów dóbr i osad regionu.

Więcej o języku dawnych nazw wyjaśnia tekst nazwa Święte i niemieckie Schwenten.

Jak granica wpłynęła na parafię?

Granica wpłynęła na parafię przede wszystkim przez podział jej dawnego terytorium między Polskę i Niemcy. Źródła potwierdzają ten podział miejscowości, ale nie opisują codziennych przepraw, dokumentów granicznych ani osobistych losów mieszkańców, więc takich szczegółów nie należy tworzyć bez świadectw.

W praktyce badań lokalnych najlepszą metodą jest oddzielenie tego, co pewne, od tego, co tylko prawdopodobne. Pewny jest związek Małej Tymawy, Wałdowa i osady Niemca z Krzywki z niemiecką stroną granicy po 1920 r. Niepewne pozostają szczegółowe skutki dla każdej rodziny.

1. Najpierw odczytaj datę 10 stycznia 1920 r. - wyznacza ona wejście w życie traktatu, a nie osobisty moment zmiany życia każdego mieszkańca.
2. Następnie rozróżnij Tymawę Wielką od Małej Tymowy. - tylko Mała Tymawa została wymieniona jako pozostająca po niemieckiej stronie.
3. Potem sprawdź źródło lokalne. - monografia dekanatu łączy podział z konkretnymi miejscowościami dawnej parafii.
4. Nie dopisuj trasy granicy. - dostępne źródła nie podają jej dokładnego przebiegu w pobliżu Świętego.
5. Porównaj dzieje późniejsze. - historia granicy z 1920 r. nie jest tym samym co wydarzenia okupacji niemieckiej po 1939 r.

Okres granicy zakończyły wydarzenia 1939 r., ale nie była to zwykła korekta administracyjna. Dalszą historię przedstawia artykuł kościół w Świętem w czasie okupacji.

Czy ślady granicy widać dziś w parafii?

Tak, ślady granicy z 1920 r. pozostają widoczne przede wszystkim w pamięci miejscowości wymienianych w źródłach historycznych, a nie w prostym odtworzeniu współczesnej listy parafialnej. Mała Tymawa i Wałdowo nie figurują w obecnych wykazach miejscowości parafii Święte, lecz aktualne dane trzeba porównywać z katalogiem Diecezji Toruńskiej.

Czy dzisiejsza parafia obejmuje Małą Tymawę?

Nie, Mała Tymawa nie występuje w aktualnych wykazach miejscowości parafii Święte dostępnych w materiałach Diecezji Toruńskiej i na stronie parafialnej. Współczesne zestawienia nie są jednak samodzielnym dowodem przebiegu granicy sprzed ponad stu lat, ponieważ tworzą je bieżące struktury administracyjne i duszpasterskie.

Katalog diecezjalny wymienia między innymi Święte, Goczałki, Hutę, Kozłowo, Krzywkę, Łasinkę, Osówko, Partęczyny, Plesewo oraz Tymowę Wielką. Strona parafii podaje częściowo inną listę miejscowości, dlatego przy informacji praktycznej dobrze jest sprawdzić aktualny wykaz u źródła.

• Mała Tymawa - nie pojawia się w aktualnych wykazach miejscowości parafii Święte.
• Wałdowo - również nie jest wymieniane na współczesnej liście parafialnej przedstawionej w źródłach, z których korzystamy.
• Wielka Tymawa - pozostaje związana z parafią przez kaplicę filialną.
• Plesewo - występuje w katalogu diecezjalnym, choć nie wszystkie wykazy prezentują identyczny zestaw miejscowości.
• Krzywka - znajduje się we współczesnych zestawieniach i przypomina o złożonym dawnym układzie osad.

Gdzie szukać dawnej granicy na mapie?

Najbezpieczniej zacząć od map historycznych i porównać je ze współczesną mapą okolic Łasina, ponieważ dostępne źródła nie podają dokładnego przebiegu granicy w pobliżu Świętego. Dawna granica przebiegała blisko północno-wschodniej granicy obecnego województwa kujawsko-pomorskiego.

Przy takiej lekturze warto zapisać nazwy miejscowości w wariantach polskich i niemieckich. Pomaga to uniknąć pomyłki między Wielką Tymową i Małą Tymową albo między samą Krzywką a wymienioną w źródłach osadą Niemca z Krzywki.

• Mapa historyczna - pozwala zestawić dawny podział państwowy z dzisiejszym układem dróg i miejscowości.
• Współczesny katalog diecezjalny - pomaga ustalić aktualny wykaz miejscowości związanych z parafią.
• Warianty nazw - ułatwiają odnalezienie Świętego jako Schwenten w starszych materiałach.
• Plesewo i Krzywka - stanowią dobry punkt wyjścia do dalszego czytania map i źródeł lokalnych.
• Data aktualizacji źródła - przy wykazach parafialnych ma znaczenie, ponieważ listy mogą się zmieniać.

Pomocne zestawienie miejscowości zawiera tekst Plesewo i Krzywka na mapie historycznej. Późniejszy etap dziejów wspólnoty omawia z kolei artykuł kuracja przy Zawdzie 1945-1993.

Najczęściej zadawane pytania

Jak się pisze: traktat wersalski czy Traktat Wersalski?

Zwykle piszemy małymi literami: „traktat wersalski”. Wielkie litery można zachować przy cytowaniu pełnego urzędowego tytułu dokumentu, na przykład w opisie publikacji Dziennika Ustaw.

Czy kościół w Świętem był po polskiej stronie granicy?

Tak. Kościół św. Barbary w Świętem oraz sama miejscowość znalazły się po polskiej stronie granicy ustanowionej po traktacie wersalskim. Po stronie niemieckiej pozostały Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki.

Jaka jest niemiecka nazwa Świętego?

Niemiecka nazwa Świętego to Schwenten. Starsze źródła przywołują również formy Swenten z 1414 r. oraz Swyathe z 1495 r., co pokazuje zmienność zapisu nazw miejscowych w kolejnych epokach.

Czy Wielka Tymawa ma związek z parafią w Świętem?

Tak. Wielka Tymawa jest związana z parafią św. Barbary przez kaplicę filialną. Informacje o aktualnych godzinach nabożeństw najlepiej sprawdzać bezpośrednio na oficjalnej stronie parafii lub w katalogu Diecezji Toruńskiej.

Dlaczego współczesne listy miejscowości parafii różnią się między sobą?

Różne wykazy mogą wynikać z odmiennych celów katalogu diecezjalnego i strony parafialnej, a także z aktualizacji danych. Nie należy automatycznie tłumaczyć takich różnic granicą z 1920 r., ponieważ źródła nie dają ku temu podstaw.

Co stało się z parafią po II wojnie światowej?

Po 1945 r. Święte funkcjonowało jako kuracja należąca do parafii Zawda-Jankowice aż do 1993 r. Ten etap jest odrębny od historii granicy traktatowej i wymaga czytania w kontekście powojennej organizacji Kościoła.

Źródła i literatura

1. Traktat pokoju między Mocarstwami Sprzymierzonemi i Stowarzyszonemi a Niemcami, podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r., Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200.
2. Ks. St. Kardasz, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
3. Diecezja Toruńska - Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
4. Parafia Świętej Barbary w Świętem - aktualna strona parafialna.
5. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.