Kuracja przy Zawdzie 1945-1993 - jak Święte straciło i odzyskało samodzielność

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 13.11.2026

W tym tekście

Kuracja przy Zawdzie 1945-1993 - co oznaczała dla Świętego?

Kuracja przy Zawdzie oznaczała, że po II wojnie światowej Święte z drewnianym kościołem św. Barbary nie funkcjonowało jako samodzielna parafia. W latach 1945-1993 wspólnota była związana z parafią Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim, a przejście do diecezji toruńskiej nastąpiło 25 marca 1992 r.

To ważny, choć łatwy do przeoczenia rozdział historii miejscowości. Święte miało kościół, własną pamięć religijną i mieszkańców skupionych wokół świątyni, lecz organizacyjnie pozostawało kuracją obsługiwaną z zewnątrz. Nie należy mylić tej sytuacji z brakiem życia religijnego. Kuracja była formą realnej opieki duszpasterskiej, tylko inaczej ułożoną niż pełna samodzielność parafii.

• Rok 1945 wyznacza początek powojennego okresu kuracji przy parafii Zawda-Jankowice.
• Rok 1953 stanowi granicę poświadczonej wzmianki o posłudze między innymi ks. Bonieckiego z Szynwałdu.
• Rok 1961 przyniósł wpis drewnianego kościoła do rejestru zabytków pod numerem A/413.
• Lata 1962-1966 były czasem gruntownej renowacji świątyni, mimo niesamodzielnego statusu wspólnoty.
• Rok 1993 podaje dawna monografia dekanatu jako koniec kuracji przy Zawdzie.

Historia kuracji najlepiej pokazuje, że administracyjna nazwa nie przekreśla ciągłości miejsca. Kościół z 1723 r., cmentarz przykościelny i rytm nabożeństw nadal skupiały mieszkańców Świętego oraz okolicznych wsi.

Co to jest kuracja w Kościele?

Kuracja to w polskiej tradycji kościelnej wspólnota z własnym kościołem, lecz bez pełnego statusu samodzielnej parafii, obsługiwana przez duszpasterza innej parafii. Najbliższym pojęciem prawa kanonicznego jest quasi-parafia, którą Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. opisuje w kan. 516 §1.

Kuracja a parafia według Kodeksu Prawa Kanonicznego - czym się różnią?

Parafia to określona wspólnota wiernych, powierzona proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi, zgodnie z kan. 515 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego. Kuracja oznaczała natomiast rozwiązanie stosowane tam, gdzie wspólnota nie miała jeszcze albo nie miała już pełnej samodzielności organizacyjnej.

W dokumentach i pamięci lokalnej słowo „kuracja” bywa używane szerzej niż ścisłe terminy kanoniczne. Dlatego w odniesieniu do Świętego najbezpieczniej rozumieć je jako nazwę powojennego statusu wspólnoty związanej z parafią Zawda-Jankowice, nie jako nazwę medycznego leczenia czy uzdrowiska.

„W prawie zrównuje się z parafią quasi-parafię, to znaczy określoną wspólnotę wiernych ustanowioną na sposób stały w Kościele partykularnym...” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 516 §1, 1983

• Parafia ma określoną wspólnotę wiernych i własnego proboszcza jako pasterza, co wskazuje kan. 515 §1.
• Quasi-parafia powstaje wtedy, gdy szczególne okoliczności nie pozwalają jeszcze na erygowanie parafii, zgodnie z kan. 516 §1.
• Kuracja jest nazwą spotykaną w polskiej praktyce historycznej dla wspólnoty obsługiwanej z innej parafii.
• Proboszcz odpowiada za parafię, natomiast kapłan dojeżdżający do kuracji mógł wykonywać posługę w ramach innego układu administracyjnego.

Kuracja, filia i kaplica - jak nie mylić pojęć?

Kościół filialny i kaplica opisują przede wszystkim miejsce kultu, a kuracja oraz parafia opisują sposób zorganizowania wspólnoty. Kaplica w Tymawie należy dziś do parafii w Świętem, lecz jej obecny związek z parafią nie wyjaśnia automatycznie statusu całej kuracji po 1945 r.

Te słowa nie są wymienne. Filia może mieć stałe nabożeństwa, ale nie musi być samodzielną parafią. Kaplica może służyć mieszkańcom konkretnej miejscowości, a zarazem pozostawać częścią większej wspólnoty. W dawnych opisach trzeba więc najpierw ustalić, czy mowa o budynku, czy o strukturze duszpasterskiej.

• Kuracja dotyczyła wspólnoty w Świętem i jej powiązania z parafią Zawda-Jankowice.
• Parafia jest jednostką kościelną określoną przez kan. 515 KPK.
• Kościół filialny oznacza świątynię należącą do parafii, lecz niekoniecznie jej główny kościół.
• Kaplica w Tymawie jest miejscem niedzielnej Mszy w ramach obecnej parafii św. Barbary.

Takie rozróżnienie pomaga czytać powojenne dzieje bez dopowiadania faktów, których zachowane źródła nie przekazują.

Dlaczego Święte trafiło pod Zawdę po 1945 r.?

Źródła opisują, że Święte po 1945 r. stało się kuracją przy parafii Zawda-Jankowice, ale nie podają formalnego dekretu ani bezpośredniej przyczyny tej zmiany. Tłem były jednak wojenne straty: kościół zamknięto we wrześniu 1939 r., a ks. Leon Gregorkiewicz został aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach.

Jak okupacja osłabiła parafię Święte?

Po zamknięciu kościoła przez okupanta wspólnota utraciła zwykły rytm życia parafialnego. Ks. Leon Gregorkiewicz, proboszcz od 3 grudnia 1928 r., został uwięziony, a następnie zamordowany w listopadzie 1939 r. Badanie D. Galanciaka poświęcone męczennikom dekanatu łasińskiego przywołuje jego los w szerszym obrazie represji wobec duchowieństwa Pomorza.

Los ks. Leona Gregorkiewicza należy do udokumentowanych przykładów represji wobec kapłanów dekanatu łasińskiego w 1939 r. - D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, „Studia Gdańskie”, t. XLVI, 2020

W grudniu 1943 r. kościół ponownie otwarto. Zastano zniszczoną monstrancję, trzy kielichy i puszkę. Te informacje nie stanowią dowodu, dlaczego po wojnie ustanowiono kurację, ale pokazują skalę trudności, z którą miejscowa wspólnota wychodziła z okupacji.

• Wrzesień 1939 r. przyniósł zamknięcie kościoła św. Barbary przez okupanta.
• 27 października 1939 r. był dniem aresztowania ks. Leona Gregorkiewicza.
• Listopad 1939 r. to czas śmierci kapłana w Klamrach koło Chełmna.
• Grudzień 1943 r. oznaczał ponowne otwarcie świątyni, ale z uszkodzonym wyposażeniem liturgicznym.

Więcej o tym etapie opowiada tekst kościół w Świętem w czasie okupacji.

Czy wojna była formalną przyczyną kuracji?

Nie można tego stwierdzić jako pewnika, ponieważ dostępne opracowania nie cytują dekretu ustanawiającego kurację ani jego uzasadnienia. Wojna i brak stałej obsady kapłańskiej tworzą ważny kontekst, lecz kontekst nie zastępuje dokumentu administracyjnego.

Do końca wojny ks. Józef Koszałka obsługiwał sześć parafii, a sporadycznie dojeżdżali księża z Łasina, Kisielic i Lipinek. Sam ten fakt pokazuje, jak rozproszona była opieka duszpasterska. Nie daje jednak podstawy, by przypisać jednej osobie decyzję o statusie Świętego.

• Ks. Józef Koszałka obsługiwał pod koniec wojny aż sześć parafii, według przekazu historycznego dawnej strony.
• Księża z Łasina pojawiali się sporadycznie jako pomoc w posłudze po otwarciu kościoła.
• Kisielice i Lipinki są wymienione jako miejscowości, z których przybywali kapłani.
• Brak dekretu nakazuje oddzielić udokumentowany fakt kuracji od przypuszczeń o jej powodach.

Kto obsługiwał Święte w latach 1945-1993?

Po II wojnie światowej Święte funkcjonowało jako kuracja przy parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim, a do 1953 r. obsługiwali je między innymi ks. Boniecki z Szynwałdu. Taką informację przekazuje monografia „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12, pod redakcją ks. St. Kardasza z 1997 r.

Ks. Boniecki z Szynwałdu - co mówią zachowane przekazy?

Do 1953 r. Święte obsługiwali między innymi ks. Boniecki z Szynwałdu. To konkretna, ale ograniczona informacja: źródła nie przekazują pełnej listy kapłanów posługujących w kuracji przez wszystkie 48 lat między 1945 a 1993 r.

Przy historii lokalnej łatwo ulec pokusie wypełniania luk nazwiskami z sąsiednich parafii. Tu lepiej zachować prostą granicę. Wiadomo, że wspominany jest ks. Boniecki i że działał do 1953 r.; nie ma podstaw do tworzenia kompletnej, szczegółowej obsady na kolejne dekady.

• Ks. Boniecki jest wymieniony jako jeden z kapłanów obsługujących Święte do 1953 r.
• Szynwałd oznacza miejscowość z okolic Grudziądza, nie Szynwałd małopolski.
• Rok 1953 jest końcem poświadczonego wątku, nie datą zakończenia życia religijnego kuracji.
• Brak pełnego wykazu nie pozwala przypisać kolejnych nazwisk bez źródła.

Dekanat grudziądzki zamiast łasińskiego - co zmieniła kuracja?

W czasie kuracji Święte należało do dekanatu grudziądzkiego, choć dziś znajduje się w dekanacie łasińskim. Zmiana ta przypomina, że granice administracji kościelnej nie są stałe i nie zawsze pokrywają się z dawną przynależnością historyczną miejscowości.

W historii Świętego granice zmieniały się nie tylko w administracji kościelnej. Po traktacie wersalskim część dawnego obszaru parafii znalazła się po stronie niemieckiej. Tę wcześniejszą historię rozwija tekst granica z 1920 r. podzieliła parafię.

• Dekanat grudziądzki obejmował Święte w okresie kuracji przy Zawdzie-Jankowicach.
• Dekanat łasiński jest obecną przynależnością parafii św. Barbary według katalogu Diecezji Toruńskiej.
• Parafia Zawda-Jankowice stanowiła organizacyjne zaplecze dla Świętego po wojnie.
• Zmiana dekanatu nie oznacza zmiany patronki kościoła ani zerwania pamięci miejscowej wspólnoty.

Remont 1962-1966 - jak ratowano kościół w czasach kuracji?

Gruntowna renowacja kościoła św. Barbary odbyła się w latach 1962-1966, krótko po wpisaniu obiektu do rejestru zabytków jako A/413 w dniu 5 sierpnia 1961 r. Remont dowodzi, że niesamodzielny status Świętego nie zatrzymał troski o drewnianą świątynię z 1723 r.

Czy wpis A/413 poprzedził gruntowny remont?

Tak, wpis do rejestru zabytków z 5 sierpnia 1961 r. poprzedził renowację prowadzoną w latach 1962-1966. Zachowane źródła podają daty oraz numer rejestru, lecz nie wymieniają wykonawców, kosztów ani dokładnego zakresu robót.

To ważne ograniczenie. Nie ma podstaw, by przypisywać remontowi wymianę konkretnych elementów konstrukcyjnych, odnowienie każdego ołtarza czy zmianę pokrycia dachowego. Pewne jest tylko to, że renowacja była gruntowna i przypadła na czas kuracji.

• A/413 jest numerem rejestru zabytków przypisanym kościołowi św. Barbary.
• 5 sierpnia 1961 r. to data wpisu podawana w opisach zabytku.
• Lata 1962-1966 wyznaczają okres gruntownej renowacji kościoła.
• Brak opisu prac oznacza, że nie można rzetelnie wskazać ich technologii ani kosztów.

Jak remont łączy się z późniejszą historią gontu?

Renowacja z lat 1962-1966 była jednym z kilku znanych etapów ratowania świątyni. Kościół remontowano także w 1918 r., a w latach 90. XX wieku przeprowadzono kolejne prace, w tym wymianę gontów według dostępnych opisów.

Drewniany, zrębowy kościół wymaga regularnej opieki. Gont, drewno konstrukcyjne i wyposażenie wnętrza reagują na wilgoć, owady oraz upływ czasu. W 2011 r. dawna strona parafii informowała o problemach z kołatkiem domowym i spuszczelem, ale nie pozwala to przesądzać o dzisiejszym stanie obiektu.

• Remont z 1918 r. był wcześniejszym znanym etapem prac przy kościele.
• Renowacja 1962-1966 przypadła na okres kuracji przy Zawdzie-Jankowicach.
• Wymiana gontów w latach 90. należy do późniejszych prac opisanych przy kościele.
• Apel z 2011 r. dotyczył drewna zaatakowanego przez owady i potrzeby naprawy dachu.

Chronologię prac zbiera artykuł remonty kościoła od 1918 r..

Kiedy Święte odzyskało samodzielność parafii?

Według monografii dekanatu łasińskiego kuracja przy Zawdzie trwała do 1993 r. Dokładna data dekretu przywracającego samodzielność nie jest podana w zachowanych materiałach, dlatego najuczciwiej mówić o odzyskaniu samodzielności około 1993 r., tuż po reorganizacji diecezji w 1992 r.

Powstanie diecezji toruńskiej w 1992 r. - jaki miało związek ze Świętem?

25 marca 1992 r. bulla Totus Tuus Poloniae Populus utworzyła diecezję toruńską, do której wszedł dekanat łasiński. Przed tą datą Święte znajdowało się na terenie diecezji chełmińskiej.

Reorganizacja kościelna nie jest sama w sobie dowodem, że właśnie wtedy wydano dekret o samodzielności Świętego. Wyznacza jednak bezpośredni kontekst zmian z początku lat 90., po których parafia figuruje już w strukturach diecezji toruńskiej.

• Diecezja chełmińska obejmowała wcześniej teren Świętego.
• 25 marca 1992 r. to data bulli Totus Tuus Poloniae Populus.
• Diecezja toruńska powstała w wyniku reorganizacji diecezji w Polsce.
• Dekanat łasiński znalazł się w diecezji toruńskiej po tej zmianie.

Rok 1993 w przekazie monografii - co można powiedzieć pewnie?

Rok 1993 jest wskazywany jako koniec statusu kuracji przy Zawdzie, ale źródło nie podaje dnia ani numeru dekretu. To pozwala ustalić chronologię ogólną, nie pozwala zaś odtwarzać formalnej procedury krok po kroku.

W lokalnej historii taka ostrożność ma znaczenie. Czasem jedna data zaczyna żyć własnym życiem, choć pierwotnie była skrótem z monografii. Lepiej mówić: „według monografii kuracja trwała do 1993 r.” niż tworzyć szczegóły, których nie zapisano.

• 1993 r. jest rokiem wskazanym jako koniec kuracji przy Zawdzie.
• Monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r. stanowi podstawę tej informacji.
• Brak daty dziennej uniemożliwia wskazanie konkretnej uroczystości lub aktu prawnego.
• Samodzielność parafii należy rozumieć jako zmianę statusu organizacyjnego, nie jako powstanie kościoła.

Jak Święte wygląda jako parafia dziś?

Parafia pw. św. Barbary w Świętem należy dziś do diecezji toruńskiej i dekanatu łasińskiego. Katalog Diecezji Toruńskiej sprawdzony w 2026 r. wskazuje ks. Wojciecha Wierzbickiego jako proboszcza oraz wymienia kaplicę filialną w Tymawie.

Parafia św. Barbary - jakie ma miejsce w diecezji toruńskiej?

Święte jest dziś parafią w dekanacie łasińskim diecezji toruńskiej. Kościół św. Barbary pozostaje jej główną świątynią, a patronka ma liturgiczne wspomnienie 4 grudnia.

W parafialnym kalendarzu szczególne miejsce mają dwa odpusty: św. Barbary oraz Matki Bożej Szkaplerznej. Ich terminy i programy mogą się zmieniać, dlatego przed podróżą najlepiej sprawdzić bieżące ogłoszenia na oficjalnej stronie parafii lub w katalogu diecezjalnym.

• Św. Barbara jest patronką parafii i kościoła w Świętem.
• Dekanat łasiński jest aktualną jednostką administracyjną parafii.
• Diecezja toruńska prowadzi oficjalny katalog parafii z aktualnymi danymi.
• Odpust św. Barbary przypada w pobliżu 4 grudnia, zgodnie z informacją katalogową.

Kaplica w Tymawie i wsie parafii - co łączy je ze Świętem?

Kaplica w Tymawie należy obecnie do parafii w Świętem i według aktualnych informacji odbywa się w niej niedzielna Msza. Godzin nabożeństw nie warto utrwalać w artykule historycznym, ponieważ mogą ulec zmianie nawet w ciągu roku.

Mapa parafii ma także warstwę historyczną. Nazwy Święte, Swenten, Swyathe i niemieckie Schwenten przypominają o długich dziejach pogranicza. Wątek językowy rozwija tekst nazwa Święte i jej historia, a osobne spojrzenie na sąsiednie miejscowości daje materiał Plesewo i Krzywka na mapie parafii.

• Tymawa ma kaplicę należącą do obecnej parafii św. Barbary w Świętem.
• Ks. Wojciech Wierzbicki jest wskazany jako proboszcz w katalogu Diecezji Toruńskiej z 2026 r.
• Święte 16, 86-320 Łasin to adres podawany przez katalog diecezjalny.
• Godziny Mszy należy każdorazowo sprawdzać w aktualnych ogłoszeniach parafialnych.

Skąd wiemy o kuracji przy Zawdzie?

Informację o kuracji przy Zawdzie czerpiemy z monografii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość”, t. 12: „Dekanat Łasiński”, wydanej w Toruniu w 1997 r. i przytaczanej przez dawną stronę parafii. Uzupełniają ją Kodeks Prawa Kanonicznego, badanie D. Galanciaka oraz aktualny katalog Diecezji Toruńskiej.

Jak czytać źródła lokalne bez dopowiadania historii?

Najpierw trzeba rozdzielić fakt zapisany w źródle od wniosku, który brzmi prawdopodobnie. Zapis o kuracji w latach 1945-1993 potwierdza okres zależności od Zawdy-Jankowic, lecz nie wyjaśnia sam przez się wszystkich decyzji administracyjnych.

W przypadku Świętego szczególnie przydatne jest zestawianie źródeł różnego rodzaju: monografii lokalnej, opracowania naukowego o okresie wojny, prawa kanonicznego i aktualnej strony instytucjonalnej. Każde odpowiada na inne pytanie.

• Monografia z 1997 r. przekazuje ciąg dziejów kuracji i wzmiankę o ks. Bonieckim.
• Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. objaśnia pojęcia parafii oraz quasi-parafii.
• Studia Gdańskie z 2020 r. dokumentują wojenny los ks. Leona Gregorkiewicza.
• Katalog Diecezji Toruńskiej z 2026 r. opisuje aktualne miejsce parafii w strukturze diecezji.

Czy Zawda to to samo co Zawada?

Nie, Zawda i Zawada to różne nazwy miejscowe. W historii Świętego chodzi o parafię Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim, a nie o którąkolwiek z licznych miejscowości nazywanych Zawada.

To drobna różnica jednej litery, ale ma skutki dla wyszukiwania dokumentów i map. Wpisanie „Zawada” może prowadzić do informacji o innych regionach Polski, niezwiązanych ani ze Świętem, ani z parafią Zawda-Jankowice.

• Zawda-Jankowice jest nazwą parafii związanej z kuracją w Świętem.
• Zawada występuje jako nazwa wielu innych miejscowości w Polsce.
• Dekanat grudziądzki stanowi właściwy kontekst dla Zawdy w tej historii.
• Święte należy dziś do dekanatu łasińskiego, co dodatkowo pomaga odróżnić oba konteksty.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest quasi-parafia?

Quasi-parafia to określona wspólnota wiernych ustanowiona na sposób stały, która z powodu szczególnych okoliczności nie została jeszcze erygowana jako parafia. Kan. 516 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. zrównuje ją w prawie z parafią.

Do jakiej diecezji należało Święte przed 1992 r.?

Przed 25 marca 1992 r. Święte należało do diecezji chełmińskiej. Po bulli Totus Tuus Poloniae Populus teren ten wszedł w skład diecezji toruńskiej.

Kto był proboszczem w Świętem przed wojną?

Od 3 grudnia 1928 r. proboszczem był ks. Leon Gregorkiewicz. Został aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r.; wcześniej, od 1917 do 1928 r., parafią kierował ks. Józef Czubek.

Czy kaplica w Tymawie była częścią kuracji?

Zachowane źródła nie opisują jej statusu w latach 1945-1993. Dziś kaplica w Tymawie należy do parafii św. Barbary w Świętem, a aktualne informacje o nabożeństwach publikuje parafia i Diecezja Toruńska.

Co oznacza słowo „zawada”?

W języku polskim „zawada” może oznaczać przeszkodę, ale w tym temacie nie chodzi o znaczenie pospolite. Historia Świętego dotyczy nazwy Zawda-Jankowice, czyli konkretnej parafii związanej z powojenną kuracją.

Czy Zawda to wieś?

W opowieści o Świętem najistotniejsza jest parafia Zawda-Jankowice, przy której działała kuracja. Aby uniknąć pomyłek z podobnymi nazwami, przy dalszych poszukiwaniach warto dodawać określenie „dekanat grudziądzki” lub „Zawda-Jankowice”.

Źródła i literatura

1. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515-516, 1983.
2. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, Studia Gdańskie t. XLVI, 2020.
3. Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997.
4. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. św. Barbary w Świętem, dostęp 2026.
5. Parafia św. Barbary w Świętem - bieżące ogłoszenia i informacje, dostęp 2026.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.