Wojna trzynastoletnia i ruina pierwszego kościoła w Świętem

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 15.11.2026

W tym tekście

Kiedy powstał pierwszy kościół w Świętem?

Pierwszy kościół w Świętem, wsi w gminie Łasin w powiecie grudziądzkim, jest pewnie poświadczony w 1366 r., choć parafię wiąże się z okresem około 1300 r. i działalnością Krzyżaków. Dzisiejszy Kościół św. Barbary w Świętem z 1723 r. nie jest więc pierwszą świątynią tego miejsca, lecz następcą zniszczonego kościoła średniowiecznego.

Dobra rycerskie Arnolda de Wladow w komturii radzyńskiej - co mówi wzmianka z 1298 r.?

Wzmianka z 1298 r. mówi o dobrach rycerskich Arnolda de Wladow, znajdujących się w granicach komturii radzyńskiej, czyli krzyżackiej jednostki z ośrodkiem w Radzyniu Chełmińskim. Nie jest to jeszcze zapis o budowie kościoła, ale ważny punkt wyjścia do historii osady i późniejszej parafii.

Ród de Wladow miał utrzymywać te dobra przez niemal dwa stulecia. W wiejskiej historii takie zapisy bywają skromne, lecz pomagają uchwycić ciągłość miejsca. Święte nie pojawia się nagle przy opisie obecnego zabytku. Istniało w krajobrazie własnościowym i administracyjnym państwa zakonnego na długo przed budową drewnianej świątyni.

• Arnold de Wladow - jest związany ze wzmianką o dobrach rycerskich w Świętem z 1298 r.
• Komturia radzyńska - obejmowała teren związany z Radzyniem Chełmińskim, a nie z Radzyniem Podlaskim.
• Święte - leży dziś w gminie Łasin, w województwie kujawsko-pomorskim.
• Prawo chełmińskie - pojawia się później w dziejach części miejscowych dóbr.
• Średniowieczna parafia - jej początki źródła sytuują około przełomu XIII i XIV w.

W dawnych zapisach nazwa miejscowości występuje w kilku formach. W 1414 r. spotykamy zapis Swenten, a w 1495 r. Swyathe; później funkcjonowała też niemiecka forma Schwenten. Ich znaczenie i zmiany opisuje osobny tekst o historii nazwy Święte od Swenten do Schwenten.

Założenie parafii około 1300 r. - co można powiedzieć ostrożnie?

Parafię w Świętem wiąże się z Krzyżakami około 1300 r., ale bez wskazywania jednej pewnej daty fundacyjnej. D. Galanciak w artykule z 2020 r. podaje założenie parafii około 1300 r., a dawna strona parafialna ujmowała tę sprawę ostrożniej jako przełom XIII i XIV wieku.

Ta ostrożność ma znaczenie. Data „około 1300” opisuje prawdopodobny okres organizacji parafii, a nie zachowany akt erekcyjny z dokładnym dniem i nazwiskiem fundatora. Nie należy też przenosić na tę pierwszą świątynię obecnego wezwania św. Barbary, ponieważ źródła go dla niej nie przekazały.

Kościół parafialny poświadczony w 1366 r. - dlaczego ta data jest najważniejsza?

Rok 1366 jest najstarszą pewną datą potwierdzającą istnienie kościoła parafialnego w Świętem. Monografia Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński pod redakcją ks. St. Kardasza wskazuje tę wzmiankę jako źródłowe świadectwo funkcjonowania świątyni.

To ważniejsze niż próba odgadnięcia dokładnego roku budowy. Między przypuszczalnym założeniem parafii około 1300 r. a zapisem z 1366 r. mieści się czas, w którym wspólnota musiała już posiadać miejsce kultu i podstawowe zaplecze duszpasterskie.

Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, 1997 wskazuje 1366 r. jako źródłowe poświadczenie kościoła parafialnego w Świętem.

Czym była wojna trzynastoletnia na Ziemi Chełmińskiej?

Wojna trzynastoletnia 1454-1466 była konfliktem między zakonem krzyżackim a Związkiem Pruskim wspieranym przez Królestwo Polskie. Na Ziemi Chełmińskiej przyniosła oblężenia, przemarsze wojsk i niszczenie zaplecza wiejskiego, a zakończył ją II pokój toruński zawarty 19 października 1466 r. (źródło: Marian Biskup, 1967).

Związek Pruski, inkorporacja 1454 i II pokój toruński 1466 - jak przebiegała zmiana?

Związek Pruski wystąpił przeciw zakonowi krzyżackiemu i zwrócił się do króla Kazimierza Jagiellończyka. Po inkorporacji Prus w 1454 r. konflikt objął szerokie obszary państwa zakonnego, w tym Ziemię Chełmińską, gdzie leżało Święte.

II pokój toruński z 19 października 1466 r. zakończył wojnę. Ziemia Chełmińska weszła wtedy w skład Prus Królewskich, związanych z Koroną Polską. Dla małej parafii nie był to tylko fakt polityczny z podręcznika: wieloletni konflikt odcisnął się na zabudowie, gospodarce i ciągłości życia religijnego.

• Zakon krzyżacki - był jedną ze stron wojny trzynastoletniej w latach 1454-1466.
• Związek Pruski - zrzeszał miasta i szlachtę przeciwną dalszym rządom zakonu.
• Królestwo Polskie - wsparło Związek Pruski po akcie inkorporacji Prus w 1454 r.
• II pokój toruński - zawarto 19 października 1466 r. jako zakończenie konfliktu.
• Prusy Królewskie - objęły po pokoju toruńskim między innymi Ziemię Chełmińską.

Jedno zdanie porządkuje ten kontekst: wojna trzynastoletnia zakończyła się w 1466 r., ale jej lokalne skutki w Świętem były widoczne jeszcze w zapisach o ruinach z końca XVI i z 1670 r.

Pogranicze w ogniu już wcześniej - co wydarzyło się w 1414 r.?

W 1414 r., jeszcze przed wojną trzynastoletnią, w Świętem spłonął dwór Kuzna z Władówka. Ta informacja nie dowodzi zniszczenia kościoła wtedy właśnie, ale pokazuje, że okolica doświadczała skutków wcześniejszych konfliktów polsko-krzyżackich.

Nie należy łączyć obu zdarzeń bez źródła. Spalenie dworu w 1414 r. i zniszczenie pierwotnego kościoła w czasie wojny 1454-1466 to dwa odrębne fakty z lokalnej osi czasu. Łączy je tylko trudne położenie osady na historycznym pograniczu.

Jak wojna dotykała małe wsie Ziemi Chełmińskiej?

Wojna dotykała małe wsie przez przemarsze oddziałów, rekwizycje, grabieże, niszczenie pól i przerwy w zwykłym życiu gospodarczym. Marian Biskup opisał konflikt jako długą wojnę, w której znaczenie miały nie tylko wielkie bitwy i miasta, lecz także wyniszczenie zaplecza.

Święte należy widzieć w tym regionalnym tle, lecz bez dopisywania nieznanych epizodów. Szerszy kontekst omawia tekst wojna trzynastoletnia na Ziemi Chełmińskiej, poświęcony losom wsi i kościołów w latach 1454-1466.

Marian Biskup, Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466, 1967 przedstawia konflikt jako wieloletnią wojnę obejmującą działania militarne oraz niszczenie społecznego i gospodarczego zaplecza regionu.

Jak wojna zniszczyła pierwszy kościół w Świętem?

Pierwszy, średniowieczny kościół w Świętem, poświadczony w 1366 r., został zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej 1454-1466, a parafia podupadła. Taką informację przekazuje monografia dekanatu łasińskiego pod redakcją ks. St. Kardasza z 1997 r.; nie podaje ona jednak daty ani sposobu zniszczenia świątyni.

Jakie było ostatnie źródłowe świadectwo wsi przed wojną?

W 1454 r. źródła wspominają Jakusza ze Świętego, właściciela dóbr. Jest to ostatni wyraźny punkt lokalnej chronologii przywołany w zestawieniu dziejów wsi tuż przed rozpoczęciem wojny trzynastoletniej.

Nie oznacza to, że znamy stan każdego budynku czy liczbę mieszkańców. Zapis mówi o właścicielu, nie o przebiegu działań wojennych w samej miejscowości. Dlatego uczciwiej mówić o zniszczeniu kościoła w toku konfliktu niż o konkretnej bitwie lub konkretnym napadzie na Święte.

• Rok 1454 - przynosi wzmiankę o Jakuszu ze Świętego, właścicielu miejscowych dóbr.
• Wojna trzynastoletnia - trwała od 1454 do 1466 r. i zniszczyła pierwotny kościół według monografii dekanatu.
• Parafia Święte - po wojnie podupadła, co wskazuje na zerwanie wcześniejszej ciągłości.
• Średniowieczna świątynia - nie ma zachowanego opisu jej bryły ani wyposażenia.
• Źródła lokalne - nie wskazują dnia ani bezpośrednich sprawców zniszczenia kościoła.

Czego źródła nie mówią o wezwaniu i wyglądzie dawnej świątyni?

Źródła nie mówią, pod jakim wezwaniem był pierwszy kościół w Świętem, ani czy był drewniany, czy murowany. Nie opisują też jego rozmiarów, układu wnętrza, ołtarzy, dzwonnicy ani miejsca, w którym dokładnie stał.

To nie jest drobna luka. Bez dokumentu, reliktu archeologicznego albo wiarygodnego opisu późniejsza opowieść łatwo zamienia się w legendę. Tytuł św. Barbary pojawia się dopiero przy poświęceniu obecnego kościoła 13 lipca 1738 r., więc nie należy automatycznie przenosić go na świątynię sprzed wojny.

Czy pierwszy kościół spłonął podczas działań wojennych?

Nie wiadomo, czy pierwszy kościół spłonął, został ograbiony, rozebrany po uszkodzeniu czy zniszczony w inny sposób. Monografia mówi o zniszczeniu w czasie wojny, lecz nie przekazuje opisu zdarzenia, dlatego bezpieczne pozostaje właśnie takie sformułowanie.

Dla historii parafii Świętego ważniejszy jest skutek: po 1466 r. wspólnota nie miała już dawnej świątyni, a kolejne źródła przez długi czas notowały ruiny. To historia przerwana, nie historia jednej pewnie udokumentowanej katastrofy.

Ruiny kościoła w wizytacjach: koniec XVI w. i 1670 r.

Ruina kościoła w Świętem została odnotowana pod koniec XVI w. oraz ponownie podczas wizytacji diakona Strzesza w 1670 r. Te dwa zapisy, przywołane za monografią dekanatu łasińskiego z 1997 r., są najważniejszym dowodem, że skutki upadku średniowiecznej świątyni trwały przez wiele pokoleń.

Brochoccy, nowi właściciele wsi w XVI w. - co zmienia ta informacja?

Około połowy XVI w. wieś należała do Brochockich. Zmiana właścicieli pokazuje, że dobra funkcjonowały dalej mimo zniszczenia kościoła i wojennych strat, lecz sam fakt własności nie daje odpowiedzi, czy podejmowano próbę odbudowy.

Nie powinno się z tego wyciągać zbyt dalekich wniosków o finansach rodu albo jego religijnych decyzjach. W dostępnych źródłach nie ma informacji o fundacji nowego kościoła przez Brochockich. Jest natomiast zapis o ruinach.

• Brochoccy - byli właścicielami Świętego około połowy XVI w.
• Koniec XVI w. - przynosi zapis o ruinach kościoła w miejscowości.
• Rok 1670 - ponownie wiąże Święte z ruinami w protokole wizytacyjnym.
• Parafia wiejska - mogła funkcjonować w ograniczonym zakresie mimo braku pełnej odbudowy świątyni.
• Źródła - nie przekazują ciągłego opisu lat między 1466 a 1723 r.

Czym była wizytacja kościelna i dlaczego jest źródłem historycznym?

Wizytacja kościelna to urzędowa kontrola życia parafii i stanu jej miejsc kultu, prowadzona przez upoważnionego przedstawiciela władzy kościelnej. Protokół wizytacyjny może notować świątynię, wyposażenie, uposażenie, duchowieństwo lub zaniedbania, dlatego dla małych miejscowości bywa jednym z nielicznych świadectw przeszłości.

W przypadku Świętego zapis diakona Strzesza z 1670 r. ma szczególną wagę. Nie jest opowieścią wspomnieniową powstałą po latach, lecz informacją przekazaną w ramach kościelnej dokumentacji. Potwierdza ona, że ruiny były widoczne ponad dwa stulecia po rozpoczęciu wojny.

Co oznacza zapis o ruinach w 1670 r.?

Zapis o ruinach w 1670 r. oznacza, że źródło nadal wiązało miejsce po dawnym kościele ze stanem zniszczenia. Nie pozwala jednak przesądzić, czy na miejscu odprawiano nabożeństwa w prowizorycznej przestrzeni, czy wierni korzystali z posługi poza wsią.

Między 1466 a 1723 r. brakuje tu ciągłego szeregu dokumentów. Brak wzmianki o odbudowie nie jest dowodem, że parafia przestała istnieć. Pokazuje jedynie ograniczenia materiału, z którym pracuje historyk lokalny.

Dlaczego nowy kościół zbudowano dopiero w 1723 r.?

Nowy drewniany kościół w Świętem powstał w 1723 r. z fundacji Wacława Kozłowskiego, właściciela wsi, choć dawna strona parafii podawała również datę 1736. Między zniszczeniem średniowiecznej świątyni w wojnie 1454-1466 a fundacją minęło ponad 250 lat, a dostępne źródła nie wyjaśniają przyczyny tej przerwy.

Fundacja Wacława Kozłowskiego i poświęcenie 13 lipca 1738 r. - jakie fakty są pewne?

Wacław Kozłowski ufundował obecny kościół jako właściciel wsi, a świątynię poświęcono pod wezwaniem św. Barbary 13 lipca 1738 r. Obrzędu dokonał dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar. Te daty wyznaczają początek historii obecnej świątyni, nie średniowiecznej parafii.

W źródłach pojawia się także pierwszy instytuowany proboszcz, ks. Adempski. Sam kościół jest drewniany, zrębowy i kryty gontem, z węższym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Jego główny ołtarz datuje się na około 1730 r., co dobrze współgra z czasem fundacji.

• Wacław Kozłowski - był fundatorem obecnego kościoła i właścicielem wsi.
• Rok 1723 - podają dla budowy kościoła D. Galanciak oraz opracowania o zabytku.
• Rok 1738 - oznacza poświęcenie świątyni pod wezwaniem św. Barbary.
• Ks. Ludwik Dittmar - jako dziekan łasiński dokonał poświęcenia 13 lipca 1738 r.
• Ks. Adempski - jest wymieniany jako pierwszy instytuowany proboszcz nowej świątyni.

Obecny budynek należy czytać jako świadectwo odbudowy, lecz nie jako zachowaną formę kościoła średniowiecznego. Jego wnętrze, konstrukcję i zabytki opisuje przewodnik: kościół św. Barbary w Świętem z 1723 r.

1723 czy 1736 - jak odczytać dwie daty budowy?

Rok 1723 jest datą przyjmowaną w aktualnych opracowaniach dotyczących kościoła, natomiast dawna strona parafialna podawała formułę „1723 r. lub 1736”. Najbezpieczniej przyjąć 1723 r. jako datę budowy, równocześnie pamiętając, że rozbieżność występuje w przekazie archiwalnym.

Data	Znaczenie	Podstawa przekazu
1723	Budowa obecnego drewnianego kościoła z fundacji Wacława Kozłowskiego.	D. Galanciak, 2020; opracowania o kościele.
1736	Alternatywna data występująca na dawnej stronie parafialnej.	Archiwalny opis strony parafialnej.
13 lipca 1738	Poświęcenie kościoła pod wezwaniem św. Barbary.	Dawna strona parafialna, za monografią dekanatu.

Różne daty nie dają podstaw do tworzenia dwóch osobnych budowli. Chodzi o jeden obecny kościół, którego historia budowy i poświęcenia została w źródłach opisana niejednakowo.

Dlaczego nie wolno wyjaśniać zwłoki domysłami?

Nie wiadomo, dlaczego nowy kościół zbudowano dopiero po tak długim czasie. Źródła nie wskazują, czy przeszkodą były pieniądze, sytuacja własnościowa, wojny, brak fundatora, zmiany administracyjne czy inne przyczyny.

W historii lokalnej szczególnie łatwo zastąpić lukę atrakcyjną opowieścią. Tutaj lepiej pozostawić rzecz prostą: po ruinach odnotowanych jeszcze w 1670 r. obecna fundacja Wacława Kozłowskiego jest pewnym punktem dopiero w XVIII w.

Czy w Świętem zachowały się ślady średniowiecznej świątyni?

Nie, dostępne źródła nie wymieniają zachowanych reliktów średniowiecznego kościoła ani badań archeologicznych przy obecnej świątyni. Nie wiadomo również, czy Kościół św. Barbary w Świętem stoi dokładnie w miejscu poprzedniej budowli, dlatego średniowiecze rozpoznaje się tu głównie przez dokumenty, nazwy i dzieje dóbr.

Co w obecnym kościele jest starsze niż 1723 r.?

Nie wskazano wyposażenia obecnego kościoła, które pewnie pochodziłoby ze średniowiecznej świątyni. Ołtarz główny zawiera elementy późnorenesansowe z początku XVII w., lecz to nadal wyposażenie młodsze od wojny trzynastoletniej i późniejsze niż zniszczenie pierwszego kościoła.

Warto rozróżnić dwa porządki: budynek obecnego kościoła powstał w XVIII w., natomiast sama parafia ma korzenie średniowieczne. To właśnie ta różnica sprawia, że spacer po świątyni wymaga uważnego czytania dat.

• Ołtarz główny - datowany jest około 1730 r. i zawiera elementy późnorenesansowe z początku XVII w.
• Ołtarze boczne - pochodzą z 1753 r. i reprezentują styl regencji.
• Chrzcielnica - jest datowana około połowy XVIII w.
• Organy - wiąże się z rokiem 1888 i nazwiskiem Augusta Terletzkiego.
• Średniowieczny kościół - nie ma w dostępnych źródłach wskazanych zachowanych elementów wyposażenia.

Jak rozpoznać średniowieczny ślad w krajobrazie Świętego?

Najpierw trzeba oddzielić ślad dokumentalny od zachowanego zabytku. Średniowiecze przypominają w Świętem wzmianka o Arnoldzie de Wladow z 1298 r., kościół poświadczony w 1366 r., związki z komturią radzyńską oraz późniejsze odniesienia do prawa chełmińskiego.

Obecna świątynia ma status zabytku wpisanego do rejestru pod numerem A/413, z datą wpisu 5 sierpnia 1961 r. Wpis dotyczy drewnianego kościoła istniejącego dziś, a nie materialnie zachowanego kościoła sprzed wojny trzynastoletniej.

Czy obecny kościół stoi na fundamentach pierwszego kościoła?

Nie wiadomo, czy obecny kościół stoi na fundamentach pierwszej świątyni. Dostępne opracowania nie podają takiej informacji, dlatego nie należy przedstawiać tej możliwości jako faktu.

Ta niewiedza nie odbiera miejscu znaczenia. Przeciwnie, pokazuje, jak wiele w historii małych parafii opiera się na cierpliwym zestawianiu skromnych źródeł: wizytacji, monografii, zapisów własnościowych i późniejszych opisów zabytku.

Jak samodzielnie zgłębić średniowieczną historię parafii?

Samodzielne badanie historii parafii Święte najlepiej zacząć od czterech punktów: monografii dekanatu łasińskiego z 1997 r., książki Mariana Biskupa z 1967 r., artykułu D. Galanciaka z 2020 r. oraz archiwalnych protokołów wizytacji. Każde z tych źródeł odpowiada na inne pytanie: lokalne, regionalne, kościelne albo biograficzne.

Od jakich książek zacząć badanie historii Świętego?

Zacznij od monografii Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński pod redakcją ks. St. Kardasza z 1997 r. To właśnie z niej pochodzi szkielet lokalnej osi czasu: wzmianki z 1298 i 1366 r., zniszczenie kościoła, ruiny oraz opis późniejszej odbudowy.

Następnie sięgnij po książkę Mariana Biskupa Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466. Nie zastąpi ona lokalnej monografii, ale pozwoli zrozumieć, dlaczego wojna mogła niszczyć nawet niewielkie wsie poza głównymi centrami konfliktu.

1. Monografia dekanatu łasińskiego - pomaga ustalić miejscowe daty, nazwiska i wzmianki o ruinach.
2. Praca Mariana Biskupa - wyjaśnia tło wojny trzynastoletniej i znaczenie II pokoju toruńskiego.
3. Artykuł D. Galanciaka - potwierdza informacje o parafii założonej około 1300 r. i kościele z 1723 r.
4. Archiwa kościelne - mogą prowadzić do protokołów wizytacji i innych dokumentów parafialnych.
5. Rejestr zabytków - pozwala śledzić status obecnego kościoła jako zabytku nieruchomego.

Jak korzystać z archiwaliów diecezjalnych bez nadinterpretacji?

Najpierw zapisz dokładne brzmienie źródła, jego datę i miejsce przechowywania, a dopiero potem formułuj wniosek. Gdy dokument wymienia ruiny, należy pisać o ruinach; gdy nie opisuje przyczyny zniszczenia, nie należy dopowiadać pożaru, grabieży ani konkretnego oddziału.

Przy pracy z wizytacjami ważne są także przerwy między dokumentami. Brak protokołu z danego roku nie oznacza, że nic się nie działo. Oznacza wyłącznie, że nie ma obecnie przywołanego świadectwa.

Gdzie szukać dalszych śladów historii kościoła?

Dalszych śladów warto szukać w publikacjach o dekanacie łasińskim, katalogach zabytków oraz w archiwach kościelnych, które ustalają własne zasady udostępniania materiałów. Pomocne są też fotografie obecnego kościoła wykonane legalnie podczas wizyty, lecz nie zastąpią one źródeł pisanych dla dziejów średniowiecznych.

Historia późniejszych prób ratowania drewnianej świątyni prowadzi już do innego rozdziału: remonty kościoła w Świętem od 1918 r. pokazują, jak krucha drewniana architektura wymagała opieki także w XX w.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat ma obecny kościół w Świętem?

Obecny drewniany kościół zbudowano w 1723 r., więc w 2026 r. ma ponad 300 lat. Dawna strona parafialna podawała także rok 1736, ale opracowania dotyczące zabytku wskazują 1723 r. Kościół poświęcono pod wezwaniem św. Barbary 13 lipca 1738 r.

Kiedy skończyła się wojna trzynastoletnia?

Wojna trzynastoletnia skończyła się 19 października 1466 r. wraz z zawarciem II pokoju toruńskiego. Po tym traktacie Ziemia Chełmińska weszła w skład Prus Królewskich związanych z Koroną Polską. Datę i znaczenie pokoju omawia Marian Biskup w monografii z 1967 r.

Kto był właścicielem Świętego w średniowieczu?

W 1298 r. źródła mówią o dobrach rycerskich Arnolda de Wladow w granicach komturii radzyńskiej. Ród de Wladow miał utrzymywać te dobra przez niemal dwa stulecia. W 1454 r. wspomniano Jakusza ze Świętego, a około połowy XVI w. wieś należała do Brochockich.

Pod jakim wezwaniem był pierwszy kościół w Świętem?

Wezwanie pierwszego, średniowiecznego kościoła w Świętem nie jest znane. Dostępne źródła nie przekazały jego patrona ani opisu wyposażenia. Wezwanie św. Barbary jest poświadczone dopiero dla obecnego kościoła, poświęconego w 1738 r.

Ile ziemi miał średniowieczny pleban w Świętem?

Za wielkiego mistrza Pawła Russdorfa, urzędującego w latach 1422-1441, pleban w Świętem otrzymał 4 łany, czyli włóki ziemi. Informacja pokazuje, że parafia miała uposażenie jeszcze przed wojną trzynastoletnią. Nie pozwala jednak odtworzyć całego majątku ani codziennego życia wspólnoty.

Czy Krzyżacy założyli parafię w Świętem?

Według D. Galanciaka parafię w Świętem założyli Krzyżacy około 1300 r. Dawna strona parafialna ujmowała tę datę ostrożniej i wskazywała przełom XIII oraz XIV w. Najstarszy pewny zapis o samym kościele parafialnym pochodzi z 1366 r.

Źródła i literatura

1. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020.
2. Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997.
3. M. Biskup, Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454-1466, Warszawa 1967.
4. Diecezja Toruńska, katalog: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
5. Kościół św. Barbary w Świętem - zestawienie danych o zabytku.
6. Zdjęcie wyróżniające: Dosp84, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.