Historia parafii Święte - oś czasu od 1298 r. do dziś

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 13.11.2026

W tym tekście

Historia parafii Święte od 1298 r. - najważniejsze daty

Historia parafii Święte prowadzi od wzmianki o dobrach Arnolda de Wladow z 1298 r., przez założenie parafii około 1300 r. przez Krzyżaków, aż po przynależność do diecezji toruńskiej od 25 marca 1992 r. Jej materialnym świadkiem jest drewniany kościół św. Barbary, datowany przede wszystkim na 1723 r.

Święte w gminie Łasin nie jest Świętym Krzyżem ani nazwą ogólną odnoszącą się do Mszy świętej. To wieś w powiecie grudziądzkim, której dzieje zachowały ślady krzyżackiego pogranicza, wojny trzynastoletniej, granicy wersalskiej i okupacji niemieckiej. Wędrując po ziemi chełmińskiej, często widzę, że drewniany kościół bywa pierwszym punktem orientacyjnym. W Świętem jest także najczytelniejszą kroniką miejsca.

• 1298 r. - źródła odnotowują dobra rycerskie Arnolda de Wladow w granicach komturii radzyńskiej.
• Około 1300 r. - według opracowania D. Galanciaka powstała parafia założona przez Krzyżaków.
• 1454-1466 r. - wojna trzynastoletnia zniszczyła pierwotny kościół parafialny.
• 1723 r. - datowanie obecnego drewnianego kościoła św. Barbary według źródeł historycznych i opisu zabytku.
• 25 marca 1992 r. - Święte znalazło się w diecezji toruńskiej po reorganizacji struktur Kościoła w Polsce.

Jakie jest pochodzenie słowa „parafia”?

Parafia to stała wspólnota wiernych w Kościele partykularnym, powierzona pasterskiej pieczy proboszcza, jak określa Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. w kan. 515 §1. Słowo wywodzi się z łacińskiego parochia i greckiego paroikia, oznaczającego pobyt obok lub na obczyźnie.

Co oznacza greckie paroikia?

Paroikia oznacza zamieszkiwanie jako przybysz, a nie jedynie obszar zaznaczony na mapie. Ten sens współbrzmi z obrazem chrześcijan jako „przybyszów i gości” z 1 P 2,11 w Biblii Tysiąclecia. W języku codziennym parafia oznacza dziś równocześnie wspólnotę, kościół i teren jej działania, ale są to pojęcia odrębne.

Dla czytania historii Świętego to rozróżnienie jest przydatne: pierwszy kościół mógł zniknąć w wojnie, podczas gdy pamięć wspólnoty i jej miejsce w strukturze kościelnej trwały nadal.

• Parafia jako wspólnota - obejmuje wiernych, a nie tylko budynek świątyni.
• Parafia jako jednostka kościelna - działa w granicach diecezji i dekanatu.
• Kościół parafialny - jest konkretną świątynią, w Świętem drewnianą budowlą z XVIII wieku.
• Proboszcz - sprawuje pieczę duszpasterską nad wspólnotą zgodnie z prawem kanonicznym.

Jak prawo kanoniczne opisuje parafię?

Parafia według kan. 515 §1 KPK jest wspólnotą utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym. Kan. 515 §3 dodaje, że parafia ma osobowość prawną z samego prawa, dlatego zabytkowy kościół może należeć do parafii jako kościelnej osoby prawnej.

Parafia jest w prawie Kościoła stałą wspólnotą wiernych powierzoną proboszczowi pod władzą biskupa diecezjalnego - parafraza kan. 515 §1 Kodeksu Prawa Kanonicznego, 1983.

To nie jest porada prawna dotycząca własności konkretnej nieruchomości. Przy sprawach zabytku, gruntu albo dokumentów potrzebne są aktualne dane parafii, kurii i właściwego urzędu konserwatorskiego.

Średniowiecze Świętego - od Arnolda de Wladow do wojny trzynastoletniej

Historia średniowiecznego Świętego zaczyna się w 1298 r. od dóbr Arnolda de Wladow w komturii radzyńskiej. Około 1300 r. Krzyżacy założyli parafię, kościół poświadczono w 1366 r., a pierwotną świątynię zniszczyła wojna trzynastoletnia w latach 1454-1466.

Co mówi wzmianka z 1298 r.?

Wzmianka z 1298 r. dotyczy dóbr rycerskich Arnolda de Wladow, położonych na obszarze komturii radzyńskiej. Ród de Wladow miał utrzymywać te dobra niemal przez dwa stulecia. To punkt wyjścia historii wsi, nie data budowy obecnego kościoła.

Nazwy miejscowości zmieniały zapis wraz z językiem dokumentów. W źródłach pojawiają się formy Swenten z 1414 r. oraz Swyathe z 1495 r.; później funkcjonowała również niemiecka nazwa Schwenten. Więcej o tych zapisach wyjaśnia tekst nazwa Święte od Swenten i Swyathe.

Kiedy Krzyżacy założyli parafię w Świętem?

Parafię w Świętem założono około 1300 r., co przyjmuje D. Galanciak w studium o męczennikach dekanatu łasińskiego z 2020 r. Dawny opis parafialny ostrożniej wskazywał przełom XIII i XIV wieku, dlatego właściwsze jest sformułowanie „około 1300 r.” niż szukanie jednego pewnego dnia fundacji.

• 1366 r. - źródła poświadczają istnienie kościoła parafialnego w Świętem.
• Przełom XIV i XV wieku - osada otrzymała nazwę Święte, a z jej dóbr wydzielono Władówko.
• 1414 r. - podczas wojny polsko-krzyżackiej spłonął dwór Kuzna z Władówka.
• 1422-1441 r. - wielki mistrz Paweł Russdorf nadawał część dóbr na prawie chełmińskim.
• Cztery łany - taki areał otrzymał pleban według przekazu o nadaniach z tego okresu.

Co zniszczyło pierwszy kościół w Świętem?

Pierwotny kościół w Świętem zniszczyła wojna trzynastoletnia prowadzona w latach 1454-1466. Późniejsze przekazy z końca XVI wieku i wizytacji z 1670 r. mówią już o ruinach, co pokazuje długi okres bez trwałej odbudowy świątyni.

W historii małych parafii taka luka bywa myląca. Brak zachowanego średniowiecznego budynku nie oznacza, że zniknęła sama tradycja parafialna. Święte pozostaje przykładem miejsca, gdzie ciągłość wspólnoty przetrwała mimo zniszczenia pierwszego kościoła.

Kiedy zbudowano obecny kościół w Świętem?

Obecny drewniany kościół św. Barbary w Świętem zbudowano według głównych źródeł w 1723 r. z fundacji Wacława Kozłowskiego, właściciela wsi. Dawna strona parafii wymieniała także 1736 r.; świątynię poświęcono 13 lipca 1738 r. pod wezwaniem św. Barbary.

1723 czy 1736 - która data budowy jest właściwa?

Najczęściej przyjmuje się rok 1723, podawany przez opracowanie D. Galanciaka oraz opis zabytku. Rok 1736 występował na dawnej stronie parafialnej, dlatego uczciwie trzeba zachować obie informacje: 1723 jest datą główną, a 1736 pozostaje wariantem obecnym w przekazie archiwalnym.

Fundatorem kościoła był Wacław Kozłowski. Po odbudowie pierwszym instytuowanym proboszczem miał być ks. Adempski, lecz dostępne materiały nie podają jego imienia ani okresu posługi. Historię budowli rozwija osobny przewodnik: kościół św. Barbary z 1723 r.

Rok lub okres	Wydarzenie	Źródło
koniec XVI w. i 1670 r.	Przekazy notują ruiny wcześniejszego kościoła.	Monografia dekanatu łasińskiego, 1997
1723 r.	Budowa obecnego drewnianego kościoła z fundacji Wacława Kozłowskiego.	D. Galanciak, 2020
około 1730 r.	Datowanie ołtarza głównego ku czci św. Barbary.	Opis zabytku
13 lipca 1738 r.	Poświęcenie kościoła przez ks. Ludwika Dittmara.	Monografia dekanatu łasińskiego, 1997
1753 r.	Datowanie bocznych ołtarzy w stylu regencji.	Opis zabytku

Kto poświęcił kościół św. Barbary w 1738 r.?

Kościół poświęcił 13 lipca 1738 r. dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, nadając mu wezwanie św. Barbary. Data łączy dzieje budowli z patronką, której wspomnienie liturgiczne przypada 4 grudnia.

• Św. Barbara - patronka kościoła i głównego ołtarza w Świętem.
• Ołtarz główny - datowany około 1730 r., jest starszy od poświęcenia świątyni o kilka lat.
• Dwa ołtarze boczne - datowane na 1753 r. i związane ze stylem regencji.
• Drewniana konstrukcja zrębowa - należy do najważniejszych cech zachowanego kościoła.

Wiek XIX i XX - ludność, organy i granica wersalska

Parafia Święte liczyła w 1867 r. 1150 wiernych, a w 1888 r. otrzymała organy przypisywane Augustowi Terletzkiemu. Po 1920 r. granica ustanowiona po traktacie wersalskim odłączyła od niej Małą Tymowę, Wałdowo i osadę Niemca z Krzywki.

Ilu wiernych miała parafia Święte w XIX wieku?

W 1867 r. parafia liczyła 1150 wiernych według monografii dekanatu łasińskiego. To liczba historyczna, a nie wskazówka dotycząca obecnej liczby mieszkańców lub parafian, której ten tekst nie zastępuje.

Do materialnych znaków XIX wieku należą organy z 1888 r., wiązane z Augustem Terletzkim. Przy wejściu do kościoła znajduje się także grób ks. Roberta Nowakowskiego, zmarłego w 1891 r. Zestawienie zmian demograficznych rozwija artykuł ludność parafii od 1867 r..

Jaką rolę odegrał ks. Józef Czubek?

Ks. Józef Czubek został proboszczem 30 lipca 1917 r., był członkiem Rady Ludowej i uczestniczył jako poseł w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu w grudniu 1918 r. We wrześniu 1928 r. przeszedł do Jabłonowa, a 3 grudnia 1928 r. parafię objął ks. Leon Gregorkiewicz.

• 1917 r. - ks. Józef Czubek rozpoczął posługę w Świętem.
• 1918 r. - przeprowadzono remont kościoła.
• Grudzień 1918 r. - ks. Czubek uczestniczył w Sejmie Dzielnicowym w Poznaniu.
• 25 września 1928 r. - ks. Czubek przeszedł do Jabłonowa.
• 3 grudnia 1928 r. - proboszczem został ks. Leon Gregorkiewicz.

Biogramy znanych kapłanów porządkuje tekst proboszczowie parafii Święte.

Jak traktat wersalski zmienił parafię po 1920 r.?

Po zmianie granicy w 1920 r. Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki znalazły się po stronie niemieckiej. Dla parafii oznaczało to podział dawnego obszaru duszpasterskiego, a nie tylko zmianę linii na mapie.

Ta historia tłumaczy, dlaczego w źródłach dotyczących miejscowości i przynależności terytorialnej pojawiają się rozbieżności. Najpierw warto ustalić datę dokumentu, potem jego perspektywę administracyjną.

Co się stało z parafią w Świętem podczas II wojny światowej?

Kościół w Świętem zamknął okupant we wrześniu 1939 r., a proboszcz ks. Leon Gregorkiewicz został aresztowany 27 października 1939 r. Zginął w Klamrach koło Chełmna w listopadzie 1939 r.; świątynię otwarto ponownie dopiero w grudniu 1943 r.

Co wydarzyło się 27 października 1939 r.?

27 października 1939 r. aresztowano ks. Leona Gregorkiewicza, a także Konstantego Szafrę, dawnego kierownika szkoły w Świętem. Ks. Gregorkiewicz był więziony w Łasinie, Grudziądzu i Chełmnie, po czym został zamordowany w Klamrach; Konstanty Szafra zmarł po pobiciu 28 lutego 1940 r. w Grudziądzu.

D. Galanciak opisuje ks. Leona Gregorkiewicza jako jednego z kapłanów-męczenników dekanatu łasińskiego, a jego śmierć wiąże z niemieckim terrorem jesienią 1939 r. - parafraza ustaleń ze studium „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, 2020.

Jak parafia funkcjonowała po ponownym otwarciu kościoła?

Po ponownym otwarciu w grudniu 1943 r. zastano zniszczoną monstrancję, trzy kielichy i puszkę. Do końca wojny posługę sprawował między innymi ks. Józef Koszałka, który obsługiwał sześć parafii, a okazjonalnie pomagali kapłani z Łasina, Kisielic i Lipinek.

• Wrzesień 1939 r. - okupant zamknął kościół w Świętem.
• 27 października 1939 r. - nastąpiło aresztowanie ks. Leona Gregorkiewicza.
• Listopad 1939 r. - ks. Gregorkiewicz zginął w Klamrach koło Chełmna.
• Grudzień 1943 r. - świątynię otwarto ponownie.
• Sześć parafii - tyle wspólnot obsługiwał w czasie wojny ks. Józef Koszałka.

Lata 1945-1993 i parafia Święte dziś

W latach 1945-1993 Święte działało jako kuracja przy parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim. Od 25 marca 1992 r. teren należy do diecezji toruńskiej, a drewniany kościół figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/413, z wpisem z 5 sierpnia 1961 r.

Jakie remonty przeszedł kościół po wojnie?

Kościół przeszedł gruntowną renowację w latach 1962-1966, a w latach 90. XX wieku wykonano kolejny większy remont, obejmujący między innymi wymianę gontów. Osobną chronologię prac zbiera artykuł remonty kościoła od 1918 r..

• 1945-1993 - okres kuracji przy parafii Zawda-Jankowice.
• 5 sierpnia 1961 r. - wpis kościoła do rejestru zabytków pod numerem A/413.
• 1962-1966 - gruntowna renowacja drewnianej świątyni.
• 25 marca 1992 r. - utworzenie diecezji toruńskiej.
• Lata 90. XX wieku - remont oraz wymiana gontowego pokrycia dachu.

Jak sprawdzić aktualne godziny nabożeństw w Świętem?

Aktualne godziny nabożeństw należy sprawdzić bezpośrednio przed wizytą na stronie parafii w serwisie Diecezji Toruńskiej albo w katalogu diecezjalnym. Dane lokalne, zwłaszcza godziny Mszy, dyżury kancelarii i terminy odpustów, mogą się zmieniać.

Według danych katalogowych z 2026 r. parafia należy do dekanatu łasińskiego, jej proboszczem jest ks. Wojciech Wierzbicki, a kaplica filialna znajduje się w Tymawie. Katalog wskazuje dwa odpusty: św. Barbary oraz Matki Bożej Szkaplerznej.

Która diecezja w Polsce jest najstarsza i jak znaleźć parafię?

Najstarszym biskupstwem na ziemiach polskich jest biskupstwo poznańskie, utworzone w 968 r., a metropolia gnieźnieńska powstała w 1000 r. Święte przez stulecia należało do diecezji chełmińskiej, natomiast od 1992 r. znajduje się w diecezji toruńskiej.

Jak znaleźć swoją parafię według miejsca zamieszkania?

Najpierw wyszukaj miejscowość w oficjalnym katalogu diecezji, a następnie sprawdź adres, dekanat i dane kontaktowe przypisanej parafii. Przy przeprowadzce lub niejasnej granicy miejscowości najpewniejszej odpowiedzi udzieli kancelaria właściwej parafii.

1. Odszukaj diecezję właściwą dla swojej miejscowości w oficjalnym katalogu.
2. Wpisz nazwę wsi, miasta albo ulicy i sprawdź wskazaną parafię.
3. Porównaj adres kościoła oraz miejscowości wymienione w opisie parafii.
4. Przy planowanej wizycie potwierdź aktualne godziny na stronie parafialnej.
5. Historię miejsca zestaw z monografią dekanatu i archiwalnymi schematyzmami.

Gdzie szukać historii parafii Święte?

Historię parafii Święte najlepiej zaczynać od katalogu Diecezji Toruńskiej, monografii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość” oraz opracowania D. Galanciaka z 2020 r. Te źródła pozwalają oddzielić potwierdzone daty od lokalnej tradycji i późniejszych zapisów archiwalnych.

Najczęściej zadawane pytania

Kto jest właścicielem kościołów w Polsce?

Kościół parafialny jest zwykle własnością parafii, która ma osobowość prawną z mocy prawa kanonicznego, zgodnie z kan. 515 §3 KPK. Zabytek podlega równocześnie przepisom ochrony zabytków, dlatego sprawy remontów mogą wymagać uzgodnień konserwatorskich.

Kiedy narodził się Kościół?

Tradycja chrześcijańska wiąże narodziny Kościoła z zesłaniem Ducha Świętego opisanym w Dz 2,1-4. Katechizm Kościoła Katolickiego wskazuje Pięćdziesiątnicę jako moment publicznego objawienia Kościoła światu (KKK 767).

Kto był pierwszym proboszczem w obecnym kościele?

Według przekazu zachowanego w monografii dekanatu łasińskiego pierwszym instytuowanym proboszczem po budowie obecnego kościoła był ks. Adempski. Dostępne źródła nie podają jego imienia ani dat sprawowania urzędu.

Ile odpustów obchodzi parafia w Świętem?

Parafia obchodzi dwa odpusty: św. Barbary, której wspomnienie przypada 4 grudnia, oraz Matki Bożej Szkaplerznej, wspominanej 16 lipca. Katalog Diecezji Toruńskiej wskazuje, że uroczystości obchodzone są w niedzielę przed lub po tych datach.

Czy w Świętem zachował się średniowieczny kościół?

Nie, średniowieczny kościół nie zachował się. Pierwotną świątynię zniszczyła wojna trzynastoletnia, a późniejsze przekazy notowały ruiny; obecny drewniany kościół pochodzi z XVIII wieku.

Źródła i literatura

1. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. św. Barbary w Świętem, dostęp: październik 2026.
2. D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020.
3. Ks. St. Kardasz, red., Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 515.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, 1 P 2,11 oraz Dz 2,1-4.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.