Gmina Łasin - wsie parafii Święte, Tymawa i Plesewo na mapie

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 7.11.2026

W tym tekście

Gmina Łasin i parafia Święte w skrócie

Parafia św. Barbary w Świętem leży w gminie Łasin (powiat grudziądzki, województwo kujawsko-pomorskie). Według katalogu Diecezji Toruńskiej obejmuje 10 miejscowości, m.in. Tymawę Wielką z kaplicą filialną i Plesewo. Strona parafii podaje 11 nazw, wśród nich Donowo i Wałdówko, a Plesewa nie wymienia. Granice parafii i gminy wyznaczają różne władze, więc nie trzeba ich utożsamiać.

Po wsiach ziemi chełmińskiej jeżdżę od ponad dwudziestu lat i przy każdym drewnianym kościele wraca to samo pytanie: która wieś należy do której parafii i czy ma to coś wspólnego z gminą. W Świętem odpowiedź okazuje się ciekawsza, niż mogłoby się wydawać. Najważniejsze fakty:

• Miejscowość: Święte (niem. Schwenten), wieś w gminie miejsko-wiejskiej Łasin, ok. 223 mieszkańców według NSP 2011 (Wikipedia, hasło Święte).
• Kościół: drewniany kościół św. Barbary z 1723 r., wpisany do rejestru zabytków pod nr A/413 (Wikipedia, hasło kościoła).
• Struktura kościelna: parafia Święte, dekanat łasiński, Diecezja Toruńska (katalog diecezji, stan z października 2026).
• Kaplica filialna: Tymawa, w katalogu diecezji zapisana jako Tymawa Wielka, na stronie parafii jako Wielka Tymawa.
• Adres: Święte 16, 86-320 Łasin według katalogu Diecezji Toruńskiej.

Gdzie leży Łasin?

Łasin jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej w powiecie grudziądzkim, w województwie kujawsko-pomorskim, przy jego północno-wschodniej granicy (Wikipedia, hasło Święte, 2026). Do tej gminy należy wieś Święte z drewnianym kościołem św. Barbary z 1723 r. Łasin daje też nazwę dekanatowi łasińskiemu Diecezji Toruńskiej, w którym leży parafia w Świętem.

Dla mnie Łasin to brama do jednej z najciekawszych drewnianych świątyń regionu. O samym mieście, jego dziejach i zabytkach piszę osobno: Łasin: historia i zabytki miasta.

Łasin na tle powiatu grudziądzkiego i ziemi chełmińskiej

Historycznie okolica należy do ziemi chełmińskiej, którą przez wieki kształtowali Krzyżacy. Monografia dekanatu pod redakcją ks. Stanisława Kardasza (Toruń 1997) podaje, że dobra w Świętem leżały w granicach komturii radzyńskiej, a w XV w. wielki mistrz Paweł Russdorf nadawał tu ziemię na prawie chełmińskim. Ten krzyżacki rodowód widać do dziś w siatce wsi i w dawnych nazwach.

• Powiat grudziądzki - jednostka samorządowa, do której należy gmina Łasin (Wikipedia, hasło Święte).
• Województwo kujawsko-pomorskie - Święte leży przy jego północno-wschodniej granicy, co podkreślała też dawna strona parafii.
• Komturia radzyńska - krzyżacka jednostka, w której granicach leżały dobra rycerskie Arnolda de Wladow, wzmiankowane w 1298 r. (monografia ks. Kardasza, 1997).
• Prawo chełmińskie - na nim w latach 1422-1441 nadawano część dóbr w Świętem.

Dlaczego Łasin liczy się w życiu parafii w Świętem?

Łasin to dla parafii Święte przede wszystkim ośrodek dekanatu. Już w 1738 r. kościół poświęcił dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, a dziś parafia figuruje w katalogu Diecezji Toruńskiej w dekanacie łasińskim (rejon grudziądzki). Miasto ma też własną parafię, opisaną w tekście parafia św. Katarzyny w Łasinie.

Gmina Łasin: powiat, województwo i typ gminy

Gmina Łasin to gmina miejsko-wiejska w powiecie grudziądzkim, obejmująca miasto Łasin i sołectwa wiejskie, w tym Święte. Wieś Święte liczyła ok. 223 mieszkańców według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. (Wikipedia, hasło Święte, sprawdzone 27.10.2026). Aktualną liczbę ludności całej gminy podaje Bank Danych Lokalnych GUS z datą danych.

Jaki typ gminy to Łasin?

Łasin to gmina miejsko-wiejska, czyli taka, w której urząd obsługuje zarówno miasto, jak i otaczające je wsie. Dlatego w nazwie urzędu pojawia się „Urząd Miasta i Gminy". Mieszkaniec Świętego załatwia więc sprawy meldunkowe, podatek od nieruchomości czy odpady w Łasinie, a nie w osobnym urzędzie wiejskim.

Święte: wieś przy północno-wschodniej granicy województwa

Święte to niewielka wieś, ale z wyjątkowo gęstym zestawem zabytków. Poza kościołem do rejestru wpisano tu zespół dworski. Kiedy chodzę po wsi, zawsze uderza mnie, ile historii mieści się na tak małej przestrzeni:

• Kościół św. Barbary - rejestr zabytków nr A/413, wpis z 5.08.1961 (Wikipedia).
• Dwór - rejestr zabytków nr 595, wpis z 28.03.1990 (Wikipedia, hasło Święte).
• Park z początku XIX w. i relikty cmentarza - rejestr zabytków nr 527, wpis z 24.04.1987 (Wikipedia, hasło Święte).
• Cmentarz przykościelny z dzwonnicą - otacza kościół i był dokumentowany w galerii dawnej strony parafii (2015).
• Grób ks. Roberta Nowakowskiego (1828-1891) - przy wejściu do kościoła, z metalowym krzyżem i napisem po niemiecku (D. Galanciak, Studia Gdańskie, 2020).

Jakie wsie należą do parafii Święte?

Według strony parafii do wspólnoty w Świętem należą Donowo, Goczałki, Huta, Kozłowo, Krzywka, Łasinka, Osówko, Partęczyny, Wielka Tymawa, Wałdówko i Święte. Katalog Diecezji Toruńskiej (stan z 27.10.2026) dodaje Plesewo, a nie wymienia Donowa i Wałdówka. Przed sprawami sakramentalnymi przynależność swojej wsi najlepiej potwierdzić w kancelarii parafii.

Szczegółowe opisy poszczególnych wsi zebrałam w tekście miejscowości parafii Święte. Tutaj zestawiam same listy.

Lista miejscowości według strony parafii

Tę samą listę podawała dawna strona parafia-w-swietem.pl (2012 i 2024) i podaje ją obecna strona parafii na platformie diecezji, swiete.diecezja-torun.pl. To 11 nazw, łącznie z samym Świętem.

Lista miejscowości według katalogu Diecezji Toruńskiej

Katalog diecezji wymienia 10 miejscowości. Różnice najłatwiej zobaczyć w tabeli:

Miejscowość	Strona parafii (2012, 2024, 2026)	Katalog Diecezji Toruńskiej (2026)
Święte	tak	tak
Goczałki	tak	tak
Huta	tak	tak
Kozłowo	tak	tak
Krzywka	tak	tak
Łasinka	tak	tak
Osówko	tak	tak
Partęczyny	tak	tak
Tymawa (Wielka Tymawa / Tymawa Wielka)	tak	tak
Plesewo	nie	tak
Donowo	tak	nie
Wałdówko	tak	nie

Źródła tabeli: archiwum strony parafia-w-swietem.pl (2012-01, 2024-08), swiete.diecezja-torun.pl oraz katalog parafii Diecezji Toruńskiej, sprawdzone 27.10.2026.

Tymawa Wielka: wieś z kaplicą filialną

W Tymawie stoi kaplica filialna parafii Święte. To jedyne miejsce poza samym Świętem, w którym parafia odprawia niedzielną Mszę. Według ogłoszeń parafii z 25.10.2026 Msza w kaplicy jest o 9:30, a w kościele w Świętem o 8:00 i o 11:00 (suma). Kilka rzeczy o kaplicy:

• Wezwanie - Matki Bożej Różańcowej według Wikipedii; inne źródła wezwania nie podają.
• Dawne godziny - w 2012 r. niedzielna Msza w Tymawie była o 9:15 (archiwum strony parafii).
• Przerwa - w lipcu 2024 r. parafia ogłosiła, że do odwołania wszystkie Msze będą w kościele; obecnie Msze w Tymawie znów się odbywają.

Godziny zmieniają się co kilka lat, więc przed przyjazdem zajrzyj do ogłoszeń na swiete.diecezja-torun.pl.

Plesewo, Donowo i Wałdówko: skąd różnice w listach?

Plesewo jest związane z parafią w Świętem w praktyce duszpasterskiej, choć strona parafii go nie wymienia. Z dawnej strony parafii wynika, że w czasie kolędy w 2012 r. ksiądz odwiedzał Plesewo, a w 2024 r. wyjazd pielgrzymkowy do Częstochowy startował właśnie stamtąd. Historię tej wsi i sąsiedniej Krzywki opisuję w tekście Plesewo i Krzywka na mapie historycznej.

Donowo i Wałdówko pojawiają się z kolei tylko na listach parafialnych. Z mojej lektury takich spisów wynika, że różnice dotyczą zwykle małych osad i przysiółków: jedna lista liczy je osobno, druga wlicza do większej wsi. Tego jednak nie przesądzam. Rozstrzyga kancelaria parafii.

Czy granice parafii pokrywają się z granicami gminy?

Nie muszą. Parafię tworzy władza kościelna (Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r., kan. 515), a gminę ustawodawca w ramach samorządu terytorialnego. Parafia Święte jest dobrym przykładem: po traktacie wersalskim w 1920 r. Mała Tymawa i Wałdowo znalazły się po niemieckiej stronie granicy, choć wcześniej należały do tej samej parafii. Przynależność gminną wsi sprawdza się w rejestrze TERYT.

Czym różni się parafia od gminy?

Parafia to wspólnota wiernych pod opieką proboszcza, a gmina to jednostka samorządu z urzędem, radą i budżetem. Kodeks Prawa Kanonicznego definiuje parafię tak:

Parafia jest określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym, nad którą pastoralną troskę, pod władzą biskupa diecezjalnego, sprawuje proboszcz jako jej własny pasterz. - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 §1, 1983

Kodeks dodaje w kan. 518, że parafia ma z zasady charakter terytorialny, czyli obejmuje wiernych z określonego obszaru. Ten obszar wyznacza biskup, a nie wojewoda czy rada gminy. Różnice wyglądają tak:

• Kto tworzy - parafię erygują władze kościelne (Święte ok. 1300 r., przez Krzyżaków), gminę tworzy się na mocy prawa państwowego.
• Kto kieruje - parafią proboszcz, w Świętem według katalogu diecezji ks. Wojciech Wierzbicki; gminą burmistrz i rada.
• Jaki rejestr - parafie spisuje katalog diecezji, a gminy i miejscowości urzędowy rejestr TERYT prowadzony przez GUS.
• Jakie sprawy - parafia prowadzi księgi chrztów i ślubów, gmina urząd stanu cywilnego i sprawy lokalne.

Granica z 1920 r.: Mała Tymawa i Wałdowo po stronie niemieckiej

Po traktacie wersalskim (1919/1920) granica państwowa przecięła parafię Święte. Monografia dekanatu łasińskiego podaje, które miejscowości znalazły się po drugiej stronie:

Po traktacie wersalskim część parafii, czyli Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki, pozostała po stronie niemieckiej (parafraza). - ks. St. Kardasz (red.), Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12 - Dekanat Łasiński, Toruń 1997

Lepszego dowodu nie trzeba: granica parafii i granica administracyjna żyją własnym życiem.

Parafia, dekanat i diecezja: trzy różne mapy

Nad parafią stoją jeszcze dwie mapy kościelne, które też nie pokrywają się z powiatami. Diecezja Toruńska powstała 25.03.1992 r. na mocy bulli Totus Tuus Poloniae Populus; wcześniej ten teren należał do diecezji chełmińskiej (D. Galanciak, Studia Gdańskie, 2020). Więcej o sąsiadach Świętego piszę w tekście dekanat łasiński i sąsiednie parafie. Do tego w latach 1945-1993 Święte było kuracją przy parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim, czyli przez prawie pół wieku należało do innego dekanatu niż dziś.

Jak skontaktować się z Urzędem Miasta i Gminy Łasin?

Najpewniejsze dane kontaktowe Urzędu Miasta i Gminy Łasin znajdziesz w jego Biuletynie Informacji Publicznej (BIP), bo tam urząd ma obowiązek publikować adres, telefony i godziny pracy. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, więc nie przepisuję danych urzędu, które mogą się zmienić. Do BIP przejdziesz z oficjalnej strony gminy Łasin.

Gdzie sprawdzić godziny otwarcia urzędu w Łasinie?

Godziny otwarcia urzędu w Łasinie sprawdzisz w BIP gminy, w zakładce z danymi kontaktowymi urzędu. Godzin nie podaję z pamięci, bo urzędy zmieniają je np. w okresie świątecznym. Zanim pojedziesz, przejdź te kroki:

1. Wyszukaj oficjalną stronę gminy Łasin i z niej przejdź do BIP.
2. Otwórz dane kontaktowe urzędu i sprawdź godziny pracy w wybranym dniu.
3. Znajdź w BIP wykaz jednostek gminnych, np. zakładu gospodarki komunalnej czy ośrodka kultury, jeśli sprawa dotyczy wody, odpadów albo wydarzeń.
4. Przed wizytą zadzwoń i potwierdź, czy sprawę załatwisz od ręki, czy trzeba się umówić.

Sprawy gminne a sprawy parafialne: kto za co odpowiada

Prosty podział:

• Urząd Miasta i Gminy Łasin - podatki lokalne, odpady, drogi gminne, akty stanu cywilnego, przetargi.
• Parafia św. Barbary w Świętem - chrzest, ślub kościelny, pogrzeb katolicki, kolęda, wypominki; według strony parafii biuro parafialne działa w dni powszednie bezpośrednio po Mszy.
• Cmentarz przykościelny w Świętem - sprawy grobów omawia się w parafii, a nie w urzędzie gminy.
• Parafia św. Katarzyny w Łasinie - to osobna parafia miejska; mieszkańcy Świętego załatwiają sprawy we własnej parafii, chyba że kancelaria wskaże inaczej.

Jak trafić do kościoła w Świętem z Łasina?

Do kościoła w Świętem najprościej trafić, wpisując w nawigację adres Święte 16, 86-320 Łasin z katalogu Diecezji Toruńskiej albo współrzędne 53°31'50,1"N, 19°11'12,9"E z Wikipedii. Kościół stoi w środku wsi, na cmentarzu przykościelnym. Przed przyjazdem na Mszę sprawdź aktualne ogłoszenia na swiete.diecezja-torun.pl.

Adres Święte 16 i współrzędne kościoła

Adres Święte 16, 86-320 Łasin podaje katalog Diecezji Toruńskiej, a wcześniej podawała go dawna strona parafii (2011-2024). W źródłach krążą jednak też inne kody pocztowe:

• 86-320 Łasin - katalog Diecezji Toruńskiej i dawna strona parafii; tego kodu używaj do korespondencji.
• 86-230 - pojawia się na części podstron obecnej strony parafii.
• 86-343 Plesewo - ten kod podaje Wikipedia w haśle o parafii.
• Współrzędne - 53°31'50,1"N, 19°11'12,9"E (Wikipedia, hasło Kościół św. Barbary w Świętem).

Po czym rozpoznać kościół na miejscu?

Kościół św. Barbary to drewniana, orientowana świątynia o konstrukcji zrębowej, kryta gontem. Z drogi rozpoznasz go po kilku elementach:

• Wieżyczka na sygnaturkę - czworoboczna, z namiotowym gontowym daszkiem, na kalenicy dachu (Wikipedia).
• Dach dwukalenicowy - osobny nad nawą i nad węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie.
• Kruchta od frontu - wejście, w którym wisi tablica upamiętniająca ks. Leona Gregorkiewicza, zamordowanego w 1939 r.
• Dzwonnica na cmentarzu - stoi osobno, obok kościoła.

Przed wyjazdem wpisz w nawigację współrzędne, nie tylko adres: w małych wsiach aplikacja potrafi wskazać sam środek miejscowości.

Mapa parafii Święte: jak samodzielnie sprawdzić przynależność wsi

Przynależność wsi sprawdzisz w czterech krokach: gminę i powiat w rejestrze TERYT (GUS), granice na mapie w Geoportalu, parafię w katalogu Diecezji Toruńskiej i na stronie parafii, a rozbieżności w kancelarii parafii. Gminy nie zakładaj z listy parafialnej, a parafii z mapy gmin. To dwa niezależne podziały.

Jak sprawdzić, do jakiej gminy należy wieś?

Do sprawdzenia gminy służy rejestr TERYT, prowadzony przez Główny Urząd Statystyczny i dostępny w serwisie eteryt.stat.gov.pl. Wpisujesz nazwę miejscowości i dostajesz gminę, powiat, województwo oraz rodzaj miejscowości (wieś, osada, część wsi). Granice gmin i działek zobaczysz z kolei na Geoportalu (geoportal.gov.pl).

Jak sprawdzić, do jakiej parafii należy moja wieś?

Zacznij od katalogu parafii Diecezji Toruńskiej, który przy każdej parafii wymienia miejscowości. Cała procedura:

1. Wyszukaj nazwę wsi w TERYT i zanotuj gminę oraz ewentualną miejscowość nadrzędną.
2. Obejrzyj położenie wsi w Geoportalu, żeby zobaczyć sąsiednie parafie i kościoły.
3. Sprawdź listę miejscowości w katalogu Diecezji Toruńskiej dla parafii Święte.
4. Porównaj ją z listą na stronie parafii swiete.diecezja-torun.pl.
5. Jeśli listy się różnią, jak przy Plesewie, Donowie czy Wałdówku, zapytaj w kancelarii parafii.
6. Przed chrztem lub ślubem potwierdź przynależność osobiście, bo od niej zależy, która kancelaria wystawi dokumenty.

Jakie pułapki czekają przy nazwach miejscowości?

Najczęstsza pułapka to podobne nazwy. Te pary łatwo pomylić:

• Tymawa Wielka a Mała Tymawa - to różne miejscowości; w 1920 r. Mała Tymawa znalazła się po stronie niemieckiej, a w Wielkiej Tymawie stoi kaplica filialna.
• Wałdówko a Wałdowo - Wałdówko jest na liście parafii, Wałdowo po 1920 r. trafiło po niemieckiej stronie granicy.
• Święte a inne wsie o tej nazwie - zawsze dopisuj „gmina Łasin, powiat grudziądzki".
• Schwenten - niemiecka nazwa Świętego, przydatna przy poszukiwaniach genealogicznych w dawnych dokumentach.

Najczęściej zadawane pytania

Do jakiej diecezji i dekanatu należy parafia w Świętem?

Parafia św. Barbary w Świętem należy do Diecezji Toruńskiej i dekanatu łasińskiego. Do 1992 r. ten teren wchodził w skład diecezji chełmińskiej. Diecezja Toruńska powstała 25 marca 1992 r.

Jak brzmi niemiecka nazwa wsi Święte?

Niemiecka nazwa wsi to Schwenten. W dawnych źródłach występują też warianty Swenten (1414) i Swyathe (1495). Te formy przydają się przy szukaniu przodków w niemieckich i krzyżackich dokumentach.

Ile mieszkańców ma wieś Święte?

Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. Święte liczyło około 223 mieszkańców. Nowsze dane trzeba sprawdzać w Banku Danych Lokalnych GUS. Dla porównania w 1867 r. cała parafia liczyła 1150 wiernych.

Czy parafia Święte zawsze była samodzielna?

Nie. W latach 1945-1993 Święte było kuracją należącą do parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim. Tak podaje monografia dekanatu, streszczona na dawnej stronie parafii.

Od kiedy istnieje parafia w Świętem?

Parafię w Świętem założyli Krzyżacy około 1300 r. (D. Galanciak, Studia Gdańskie, 2020). Pierwsza wzmianka o dobrach w Świętem pochodzi z 1298 r., a kościół parafialny jest poświadczony w źródłach w 1366 r.

Kto jest burmistrzem Łasina?

Aktualne imię i nazwisko burmistrza oraz skład władz gminy podaje Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta i Gminy Łasin. Ten przewodnik nie podaje nazwisk władz samorządowych, bo zmieniają się po każdych wyborach. Dane w BIP aktualizuje sam urząd.

Źródła i literatura

1. Diecezja Toruńska: katalog parafii, Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem (sprawdzone 27.10.2026).
2. Parafia św. Barbary w Świętem: strona na platformie Diecezji Toruńskiej, ogłoszenia z 25.10.2026.
3. ks. St. Kardasz (red.), Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12 - Dekanat Łasiński, Toruń 1997 (streszczenie na dawnej stronie parafia-w-swietem.pl, archiwum 2024-08).
4. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, Studia Gdańskie t. XLVI (2020), DOI 10.26142/stgd-2020-010.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 515 §1 i kan. 518, wyd. polskie Pallottinum 1984.
6. Główny Urząd Statystyczny: Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju TERYT (2026).
7. Geoportal krajowy (GUGiK) (2026).
8. Wikipedia: Święte (powiat grudziądzki) (sprawdzone 27.10.2026).
9. Wikipedia: Kościół św. Barbary w Świętem (sprawdzone 27.10.2026).
10. Wikipedia: Parafia św. Barbary w Świętem (sprawdzone 27.10.2026).
11. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta i Gminy Łasin (dostęp z oficjalnej strony gminy, 2026).
12. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.