Święty Franciszek z Asyżu - życiorys i dziedzictwo Biedaczyny

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 27.10.2026

W tym tekście

Kim był św. Franciszek z Asyżu? Krótki życiorys

Św. Franciszek z Asyżu (1181/1182-1226) był synem bogatego kupca z Umbrii. Porzucił majątek, założył Braci Mniejszych i zmarł 3 października 1226 r. przy Porcjunkuli. Tomasz z Celano opisał jego życie już w latach 1228-1229. Grzegorz IX kanonizował go w 1228 r., a Kościół wspomina go 4 października.

Młodość w Asyżu i nawrócenie w San Damiano

Franciszek urodził się w Asyżu w 1181 lub 1182 r. jako syn Piotra Bernardone, kupca handlującego suknem. Biografowie piszą, że w młodości lubił zabawy i marzył o rycerskiej sławie.

• Wojna z Perugią - około 1202 r. trafił do niewoli w Perugii i spędził w niej mniej więcej rok, a po powrocie długo chorował.
• Krzyż z San Damiano - w zrujnowanym kościółku pod Asyżem usłyszał, według pierwszych biografów, wezwanie do odbudowy domu Bożego. Najpierw zrozumiał je dosłownie i zaczął naprawiać mury.
• Spór z ojcem - na remont sprzedał tkaniny z rodzinnego składu. Skończyło się to sprawą przed biskupem Asyżu.
• Wyrzeczenie się dziedzictwa - przed biskupem oddał ojcu nawet ubranie. Od tej chwili żył jako pokutnik, bez żadnej własności.

Reguła i Bracia Mniejsi: jak powstał zakon franciszkanów?

Zakon powstawał w trzech krokach. W latach 1208-1209 zebrali się pierwsi towarzysze, w 1209/1210 papież Innocenty III ustnie zatwierdził ich sposób życia, a 29 listopada 1223 r. Honoriusz III zatwierdził regułę bullą. Franciszek nazwał wspólnotę Braćmi Mniejszymi, czyli tymi, którzy chcą być najniżej.

W 1212 r. do ruchu dołączyła św. Klara z Asyżu i dała początek żeńskiej gałęzi. Wcześniejszej reguły z 1221 r. papież nie zatwierdził, dlatego bracia żyją według tekstu z 1223 r., zwanego Regułą zatwierdzoną.

Kiedy żył św. Franciszek? Najważniejsze daty

Franciszek żył od 1181/1182 do 3 października 1226 r., czyli 44 lub 45 lat. Daty w tabeli podaję za najstarszymi biografiami z polskiego wydania „Źródeł franciszkańskich" (2005).

Rok	Wydarzenie	Miejsce
1181/1182	Narodziny w rodzinie Piotra Bernardone	Asyż
ok. 1202	Niewola po bitwie z Perugią	Perugia
ok. 1205-1206	Krzyż z San Damiano, wyrzeczenie się dziedzictwa	Asyż
1209/1210	Ustna aprobata Innocentego III	Rzym
1212	Klara dołącza do ruchu	Porcjunkula
1223	Reguła zatwierdzona przez Honoriusza III; żłóbek w Greccio	Rzym, Greccio
1224	Stygmaty	La Verna
ok. 1225	Pieśń słoneczna	San Damiano
1226	Śmierć wieczorem 3 października	Porcjunkula
1228	Kanonizacja przez Grzegorza IX (16 lipca)	Asyż

Podobny zwrot w życiu opisuję przy postaci, jaką był święty Paweł z Tarsu.

Czy św. Franciszek miał stygmaty?

Tak, najstarsze źródła zgodnie opisują stygmaty św. Franciszka. Tomasz z Celano i św. Bonawentura podają, że we wrześniu 1224 r. na górze La Verna na jego dłoniach, stopach i boku pojawiły się znaki ran Chrystusa. Żadne wcześniejsze stygmaty w historii Kościoła nie zostały opisane tak szeroko. Rodzina franciszkańska wspomina to wydarzenie 17 września.

La Verna 1224 i świadectwo pierwszych biografów

Franciszek poszedł na La Verna w Toskanii, żeby w odosobnieniu pościć przed świętem Michała Archanioła. Biografowie wiążą stygmaty z dniami wokół święta Podwyższenia Krzyża (14 września). W opisie pojawia się wizja serafina o sześciu skrzydłach, w którym Franciszek rozpoznał Ukrzyżowanego.

• Brat Eliasz - w liście okólnym napisanym zaraz po śmierci Franciszka w 1226 r. opisał rany jako znaki, które widzieli bracia.
• Tomasz z Celano - w „Życiorysie pierwszym" (1228-1229) opisał wizję serafina i wygląd ran.
• Św. Bonawentura - w „Legendzie większej" (ok. 1260-1263) rozwinął teologiczną interpretację wydarzenia.

Gdzie Franciszek otrzymał stygmaty?

Na górze La Verna w Toskanii, na ziemi, którą braciom podarował hrabia Orlando z Chiusi. Biografowie piszą, że Franciszek ukrywał rany pod habitem i niechętnie o nich mówił.

Co mówią źródła, a co współcześni badacze?

Kościół nie ogłosił stygmatów Franciszka dogmatem. Ich wspomnienie jest częścią kultu w rodzinie franciszkańskiej i nie należy do prawd wiary obowiązujących każdego katolika. Historycy spierają się o naturę ran. Zgadzają się jednak, że wiara w stygmaty pojawiła się zaraz po 1226 r., bo poświadcza ją już list Eliasza.

Na co zmarł święty Franciszek z Asyżu?

Św. Franciszek zmarł wieczorem 3 października 1226 r. przy Porcjunkuli, w wieku 44 lub 45 lat. Według Tomasza z Celano jego organizm był skrajnie wyniszczony ciężką chorobą oczu, bólami żołądka i latami postów oraz wędrówek. Konkretne diagnozy, na przykład jaglica czy malaria, to hipotezy współczesnych badaczy, a nie ustalenia źródeł.

Jakie choroby opisali biografowie?

Pierwsi biografowie nie stawiali diagnoz. Opisywali tylko objawy.

• Choroba oczu - w ostatnich latach życia ból i niemal całkowita utrata wzroku. Zwykle łączy się ją z pobytem na Wschodzie w latach 1219-1220.
• Leczenie przyżeganiem - w 1225 r. lekarze przypalali mu skronie rozgrzanym żelazem. Według Celana Franciszek zwrócił się wtedy do ognia jak do brata.
• Dolegliwości żołądka - w ostatnich miesiącach życia bóle i obrzęki.
• Wyniszczenie - po latach postów, spania na ziemi i pieszych wędrówek.

Transitus: wieczór 3 października 1226 r.

Transitus to franciszkańskie wspomnienie „przejścia" Franciszka do Pana, obchodzone wieczorem 3 października. Według Celana umierający poprosił, żeby położono go nagiego na gołej ziemi. Na jego prośbę czytano mu fragment Ewangelii według św. Jana, od którego zaczyna się opis Ostatniej Wieczerzy (J 13,1). Wcześniej dopisał do Pieśni słonecznej strofę o „siostrze naszej, śmierci cielesnej".

Kiedy czytam ten opis, uderza mnie spokój. Człowiek, który przez lata żył z bólem, nazywa śmierć siostrą.

Kiedy Franciszek został świętym?

16 lipca 1228 r., niecałe dwa lata po śmierci. Kanonizował go w Asyżu papież Grzegorz IX, który jako kardynał Hugolin był opiekunem zakonu i znał Franciszka osobiście.

Czego patronem jest święty Franciszek?

Św. Franciszek jest patronem Włoch (od 1939 r., z ogłoszenia Piusa XII) i patronem ekologów (od bulli Jana Pawła II „Inter sanctos" z 29 listopada 1979 r.). Tradycja uznaje go także za patrona zwierząt, ubogich, kupców i Akcji Katolickiej.

Patron Włoch i patron ekologów: akty papieskie

Formalny akt papieski stoi tylko za dwoma pierwszymi patronatami. Pozostałe narosły w tradycji.

1. Patron Włoch - w 1939 r. Pius XII ogłosił Franciszka i św. Katarzynę ze Sieny głównymi patronami Włoch.
2. Patron ekologów - bullą „Inter sanctos" (1979) Jan Paweł II ustanowił go patronem osób troszczących się o środowisko.
3. Patron zwierząt - patronat zwyczajowy, oparty na opowieściach biografów o ptakach, owieczkach i zającach.
4. Patron ubogich - wynika wprost z tego, że wybrał życie bez własności.
5. Patron kupców - patronat zwyczajowy, ze względu na kupieckie pochodzenie.

Dlaczego Franciszek jest patronem zwierząt?

Bo biografowie pokazują go jako brata wszystkich stworzeń. Celano opisuje kazanie do ptaków pod Bevagną, a późniejsze „Kwiatki" opowiadają, jak oswoił wilka. Dlatego w wielu parafiach około 4 października błogosławi się zwierzęta. Ten zwyczaj opisałam osobno w tekście o tym, kto jest patronem zwierząt i jak wygląda błogosławieństwo zwierząt.

Dlaczego papież Franciszek wybrał to imię?

Bo chciał postawić w centrum ubogich, pokój i troskę o stworzenie. Tak sam wyjaśnił swój wybór. Jorge Mario Bergoglio został wybrany 13 marca 2013 r. i był pierwszym papieżem w historii, który przyjął imię Franciszek.

Źródła trzeba oddzielać od legendy także w przypadku, jakim jest święty Mikołaj z Miry.

Co symbolizuje św. Franciszek?

Św. Franciszek symbolizuje ubóstwo, pokój i braterstwo ze stworzeniem. W sztuce rozpoznasz go po brązowym lub szarym habicie przepasanym sznurem z trzema węzłami, po stygmatach na dłoniach oraz po ptakach albo wilku u stóp. Jego Pieśń słoneczna z ok. 1225 r. dała tytuł encyklice Laudato si' (2015).

Habit, wilk z Gubbio i ptaki: atrybuty w ikonografii

Każdy atrybut nawiązuje do konkretnego epizodu z jego życia.

• Habit ze sznurem - prosta tunika w kształcie krzyża, znak ubóstwa i pokuty.
• Trzy węzły na sznurze - w tradycji franciszkańskiej oznaczają śluby ubóstwa, czystości i posłuszeństwa.
• Stygmaty - rany na dłoniach, stopach i boku, nawiązanie do La Verna (1224).
• Ptaki - nawiązanie do kazania do ptaków opisanego przez Tomasza z Celano.
• Wilk z Gubbio - motyw z „Kwiatków św. Franciszka" (XIV w.), czyli z opowieści spisanej ponad sto lat po jego śmierci.

Jak rozpoznać św. Franciszka na obrazie?

Szukaj najpierw sznura z węzłami i ran na dłoniach. Habit ze sznurem noszą też inni franciszkanie, na przykład św. Antoni z Padwy. Antoni trzyma jednak zwykle Dzieciątko lub lilię i nie ma stygmatów. W drewnianych kościołach ziemi chełmińskiej postać w habicie łatwo wypatrzyć na bocznych ołtarzach.

Pieśń słoneczna i Laudato si'

Pieśń słoneczna (Kantyk Brata Słońca) to hymn, w którym stworzenie wielbi Boga. Franciszek napisał go ok. 1225 r. w dialekcie umbryjskim i jest to jeden z pierwszych tekstów literatury włoskiej. Papież Franciszek wziął z jej refrenu tytuł encykliki.

„Laudato si', mi' Signore - Pochwalony bądź, mój Panie", śpiewał święty Franciszek z Asyżu. - Franciszek, encyklika Laudato si', nr 1, 2015

Szopka z Greccio: Franciszek i Boże Narodzenie

Szopka z Greccio to inscenizacja narodzenia Jezusa, którą Franciszek przygotował w Boże Narodzenie 1223 r. w grocie koło Greccio. Był w niej żywy wół i osioł, a nad żłobem odprawiono Mszę. Tomasz z Celano opisał to w „Życiorysie pierwszym" i od tej nocy wywodzi się zwyczaj kościelnych żłóbków.

Kto wymyślił szopkę bożonarodzeniową?

Zwyczaj szopki zapoczątkował Franciszek z Asyżu, który w 1223 r. w Greccio chciał na własne oczy zobaczyć ubóstwo Betlejem. Sceny narodzenia były w sztuce już wcześniej, ale dopiero od Greccio żłóbek stał się zwyczajem. Franciszkanie rozpowszechnili go w całej Europie, także w Polsce.

Franciszek stał przed żłobem w szatach diakona, bo był diakonem, i śpiewał Ewangelię (parafraza). - Tomasz z Celano, Życiorys pierwszy, w: Źródła franciszkańskie, wyd. 2005

Co wydarzyło się w Greccio krok po kroku?

1. Prośba do Jana z Greccio - Franciszek poprosił miejscowego przyjaciela o przygotowanie groty, siana, wołu i osła.
2. Noc Bożego Narodzenia 1223 r. - z pochodniami przyszli bracia i mieszkańcy okolicy.
3. Msza nad żłobem - kapłan odprawił Eucharystię na ołtarzu ustawionym przy żłobie.
4. Ewangelia i kazanie - Franciszek jako diakon zaśpiewał Ewangelię i mówił o Dzieciątku z Betlejem.

Dziedzictwo Biedaczyny: rodzina franciszkańska dziś

Rodzina franciszkańska to zakony wywodzące się od Franciszka. Tworzą ją trzy zakony: Bracia Mniejsi w trzech gałęziach, klaryski oraz Franciszkański Zakon Świeckich. W Polsce działają franciszkanie, bernardyni, kapucyni, klaryski i wiele zgromadzeń sióstr.

Kim są franciszkanie dziś?

Franciszkanie to dziś kilka niezależnych zakonów, które żyją według reguły z 1223 r.

• Bracia Mniejsi (OFM) - w Polsce często nazywani bernardynami, od kościoła św. Bernardyna ze Sieny w Krakowie.
• Franciszkanie konwentualni (OFMConv) - w Polsce po prostu „franciszkanie". Z tej gałęzi wywodził się święty Maksymilian Kolbe.
• Kapucyni (OFMCap) - gałąź z XVI w., rozpoznawalna po spiczastym kapturze i brodach.
• Klaryski (drugi zakon) - mniszki klauzurowe żyjące według reguły św. Klary.
• Franciszkański Zakon Świeckich (OFS) - świeccy, którzy żyją duchowością Franciszka w rodzinie i w pracy.

Franciszkanin w ołtarzach kościoła w Świętem

W drewnianym kościele św. Barbary w Świętem duchowość franciszkańską reprezentuje św. Antoni, a dostępne opisy nie wymieniają wizerunku samego Franciszka z Asyżu. Kościół zbudowano w 1723 r. z fundacji Wacława Kozłowskiego. Według opisu ołtarzy z dawnej strony parafii (stan z 2024 r.) figura św. Antoniego stoi przy ołtarzu Najświętszego Serca Pana Jezusa, a jego obraz zdobi górną kondygnację ołtarza Matki Bożej Szkaplerznej.

• Ołtarz Serca Jezusowego (strona południowa) - figura Chrystusa z Sercem, obok św. Antoni i św. Jan Nepomucen.
• Górna kondygnacja tego ołtarza - obraz św. Marii Magdaleny oraz, według dawnego opisu „prawdopodobnie", św. Franciszek Ksawery i św. Paweł Apostoł.
• Ołtarz MB Szkaplerznej (strona północna) - Matka Boża wręcza szkaplerz św. Szymonowi Stockowi, wyżej obraz św. Antoniego z Padwy.
• Datowanie - oba ołtarze boczne w stylu regencji pochodzą z 1753 r. (Wikipedia). Dawna strona parafii łączy je z fundacją bp. Stanisława Leskiego.

Ołtarz szkaplerzny prowadzi z kolei w stronę Karmelu, o którym piszę przy postaci, jaką był święty Józef Kalinowski, karmelita.

Franciszek z Asyżu, Salezy czy Ksawery? Jak ich nie pomylić

Franciszek z Asyżu (zm. 1226) był założycielem Braci Mniejszych i diakonem, Franciszek Ksawery (1506-1552) jezuickim misjonarzem w Azji, a Franciszek Salezy (1567-1622) biskupem Genewy i doktorem Kościoła. Łączy ich tylko imię. Różnią się epoką, zakonem, atrybutami i datą wspomnienia w kalendarzu liturgicznym.

Cecha	Franciszek z Asyżu	Franciszek Ksawery	Franciszek Salezy
Lata życia	1181/1182-1226	1506-1552	1567-1622
Zakon / urząd	założyciel Braci Mniejszych, diakon	jezuita, kapłan, misjonarz	biskup Genewy, doktor Kościoła
Wspomnienie	4 października	3 grudnia	24 stycznia
Strój w ikonografii	habit ze sznurem	sutanna z komżą, często krzyż w dłoni	strój biskupi
Patronat	Włochy, ekolodzy, zwierzęta	misje	dziennikarze, pisarze katoliccy

Czym różni się Franciszek z Asyżu od Franciszka Salezego?

Dzieli ich niemal czterysta lat i zupełnie inny styl życia. Franciszek z Asyżu był wędrownym kaznodzieją bez święceń kapłańskich. Franciszek Salezy był biskupem, autorem „Filotei" i doktorem Kościoła, a Pius XI ogłosił go patronem dziennikarzy.

Franciszek Ksawery: jezuita z bocznego ołtarza

Ksawery był jednym z pierwszych towarzyszy Ignacego Loyoli i misjonarzem w Indiach i Japonii. Dawny opis ołtarza Najświętszego Serca Pana Jezusa w Świętem przypuszczalnie rozpoznaje go w jednej z figur górnej kondygnacji.

Czy modlitwę o pokój napisał Franciszek z Asyżu?

Nie. Modlitwa zaczynająca się od słów „O Panie, uczyń z nas narzędzia Twego pokoju" powstała dopiero na początku XX w. we Francji i nie ma jej wśród pism Franciszka. Autentyczne teksty Biedaczyny to m.in.:

• Pieśń słoneczna - hymn o stworzeniu z ok. 1225 r.
• Reguła zatwierdzona - tekst z 1223 r., który nadal obowiązuje braci.
• Testament - spisany przed śmiercią w 1226 r.
• Błogosławieństwo dla brata Leona - autograf z La Verna (1224).

Najczęściej zadawane pytania

Czy święty Franciszek był ascetą?

Tak. Pościł, spał na ziemi, miał jeden habit i nie przyjmował żadnej własności. Według Tomasza z Celano pod koniec życia przyznał, że traktował swoje ciało, nazywane przez siebie „bratem osłem", zbyt surowo.

Czy w 2026 roku będzie jubileusz franciszkański?

Tak. W 2026 r. rodzina franciszkańska obchodzi 800-lecie śmierci św. Franciszka, które zamyka cykl jubileuszy rozpoczęty w 2023 r. Potwierdza to oficjalna strona Zakonu Braci Mniejszych: Centenary of St. Francis' Easter 2026 (ofm.org). Program obchodów w Polsce publikują prowincje franciszkanów, bernardynów i kapucynów.

Jakie cechy charakteru posiadał św. Franciszek?

Źródła pokazują go jako człowieka radosnego, prostego i wrażliwego na piękno stworzenia, a przy tym bardzo stanowczego w sprawie ubóstwa. Był też poetą i śpiewakiem, co widać w Pieśni słonecznej.

Kiedy jest wspomnienie św. Franciszka z Asyżu?

4 października, zgodnie z Martyrologium Romanum. Dzień wcześniej, wieczorem 3 października, franciszkanie obchodzą Transitus. Godziny nabożeństw i błogosławieństwa zwierząt podają ogłoszenia parafii i klasztorów.

Czy św. Franciszek był księdzem?

Nie. Według Tomasza z Celano przyjął święcenia diakonatu, ale kapłanem nie został. Tradycja tłumaczy to pokorą i czcią dla Eucharystii.

Kim jest patron Franciszek?

Dla osób o imieniu Franciszek patronem jest najczęściej św. Franciszek z Asyżu, a imieniny przypadają wtedy 4 października. Można je obchodzić także 24 stycznia (Franciszek Salezy) albo 3 grudnia (Franciszek Ksawery), zależnie od tego, którego świętego wskazano przy chrzcie.

Źródła i literatura

1. Tomasz z Celano, Życiorys pierwszy św. Franciszka (1228-1229), w: Źródła franciszkańskie, Wydawnictwo Franciszkanów Bratni Zew, Kraków 2005.
2. Św. Bonawentura, Legenda większa (ok. 1260-1263), w: Źródła franciszkańskie, Wydawnictwo Franciszkanów Bratni Zew, Kraków 2005.
3. Św. Franciszek z Asyżu, Pieśń słoneczna, Reguła zatwierdzona, Testament, w: Źródła franciszkańskie, Kraków 2005.
4. Franciszek, encyklika Laudato si' o trosce o wspólny dom, 2015.
5. Jan Paweł II, bulla Inter sanctos (ogłoszenie św. Franciszka patronem ekologów), 29 listopada 1979.
6. Martyrologium Romanum, editio altera, Typis Vaticanis 2004 (4 października).
7. Kwiatki św. Franciszka (Fioretti), XIV w.
8. Kościół św. Barbary w Świętem, Wikipedia (dostęp: październik 2026).
9. Dawna strona parafia-w-swietem.pl, opisy ołtarzy bocznych, kopia z archiwum internetowego z marca 2024 r.