Ludność parafii Święte - od 1150 wiernych w 1867 r. do dziś

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 15.11.2026

W tym tekście

Ilu wiernych miała parafia Święte w 1867 r.?

Parafia Święte liczba wiernych w 1867 r. wynosiła 1150 osób, według monografii „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński” pod redakcją ks. Stanisława Kardasza z 1997 r. Chodzi o parafię św. Barbary w Świętem, w gminie Łasin, należącą dziś do diecezji toruńskiej.

Ta liczba pozwala zobaczyć skalę dawnej wspólnoty, ale nie daje podstaw do wyliczania, ilu wiernych było w kolejnych dekadach. Dostępne materiały nie zawierają ciągłej statystyki XIX i XX wieku. Nie da się więc uczciwie narysować wykresu spadku albo wzrostu ludności między 1867 r. a współczesnością.

Co oznacza liczba 1150 wiernych z 1867 r.?

1150 wiernych oznacza historyczną liczbę osób należących do parafii, a nie liczbę mieszkańców samej wsi Święte. Parafia obejmowała wówczas obszar większy niż jedna miejscowość, w tym także Małą Tymawę i Wałdowo.

W XIX wieku Święte znajdowało się w zaborze pruskim i funkcjonowało również pod niemiecką nazwą Schwenten. Liczba 1150 pokazuje, że drewniany kościół św. Barbary służył nie tylko mieszkańcom najbliższego sąsiedztwa, lecz także ludziom z rozproszonych wsi dekanatu łasińskiego.

• Rok 1867 - monografia dekanatu łasińskiego podaje dla parafii Święte 1150 wiernych.
• Święte - wieś była jednym z miejsc skupiających życie parafialne, ale nie wyczerpywała jej obszaru.
• Mała Tymawa - miejscowość należała historycznie do parafii przed zmianą granicy po I wojnie światowej.
• Wałdowo - również znajdowało się w dawnym obszarze duszpasterskim parafii.
• Schwenten - niemiecka nazwa Świętego pomaga odnajdywać miejscowość w starszych materiałach historycznych.

W dawnych opisach nie należy mieszać kategorii „wierni”, „mieszkańcy” i „uczestnicy niedzielnej Mszy”. To trzy różne dane. Pierwsza mówi o przynależności parafialnej, druga o zamieszkaniu, trzecia o praktyce religijnej w konkretną niedzielę.

Dlaczego nie można przeliczyć dawnych danych na dzisiejszą liczbę parafian?

Nie można, ponieważ po 1867 r. zmieniały się granice państwowe, układ miejscowości i administracja kościelna, a źródła nie podają pełnego szeregu liczbowego. Każde „szacowanie” aktualnej liczby parafian na podstawie jednej XIX-wiecznej liczby byłoby zgadywaniem.

Przy czytaniu miejscowej historii pomocna jest historia nazwy Święte, bo prowadzi od dawnych zapisów Swenten i Swyathe do nazwy Schwenten. Z kolei dzieje instytucji porządkuje oś czasu historii parafii.

„Parafia erygowana zgodnie z prawem posiada osobowość prawną z mocy samego prawa.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 § 3, 1983.

Jakie wsie należą do parafii Święte?

Parafia św. Barbary w Świętem obejmuje miejscowości wskazywane przez stronę parafii i katalog Diecezji Toruńskiej, lecz oba wykazy nie są identyczne. Strona parafialna wymienia 11 miejscowości, natomiast katalog diecezjalny uwzględnia Plesewo, a nie wymienia Donowa i Wałdówka.

Wykaz diecezji a wykaz parafii - czym się różnią?

Różnica dotyczy trzech nazw: katalog Diecezji Toruńskiej wymienia Plesewo, a wykaz parafialny wskazuje Donowo i Wałdówko. Nie przesądza to samodzielnie o granicach duszpasterskich, dlatego przy sprawie chrztu, pogrzebu albo dokumentu najlepiej zwrócić się bezpośrednio do kancelarii.

Miejscowość	Wykaz parafialny	Katalog Diecezji Toruńskiej
Święte	Tak	Tak
Goczałki	Tak	Tak
Huta	Tak	Tak
Kozłowo	Tak	Tak
Krzywka	Tak	Tak
Łasinka	Tak	Tak
Osówko	Tak	Tak
Partęczyny	Tak	Tak
Wielka Tymawa	Tak	Tak
Donowo	Tak	Nie jest wymienione
Wałdówko	Tak	Nie jest wymienione
Plesewo	Nie jest wymienione	Tak

Porównanie dotyczy informacji dostępnych w październiku 2026 r. Granice parafialne mogą być korygowane administracyjnie, dlatego aktualny katalog diecezjalny ma szczególne znaczenie przy sprawach formalnych.

• Diecezja toruńska - katalog diecezjalny zalicza Plesewo do parafii św. Barbary.
• Strona parafii - wymienia Donowo i Wałdówko wśród miejscowości związanych ze wspólnotą.
• Plesewo - pojawiało się także w informacjach o kolędzie z 2012 r.
• Krzywka - należy do wykazów i ma znaczenie w historii granicy z 1920 r.
• Wielka Tymawa - jest wskazywana zarówno przez katalog diecezjalny, jak i materiały parafialne.

Czy kaplica w Tymawie jest osobną parafią?

Nie, kaplica w Tymawie jest kaplicą filialną parafii św. Barbary w Świętem, a nie osobną parafią. Aktualne informacje parafialne wskazują niedzielną Mszę w Tymawie, lecz jej godziny należy każdorazowo sprawdzić w bieżących ogłoszeniach.

W materiałach występuje nazwa Tymawa albo Wielka Tymawa. Wikipedia podaje wezwanie Matki Bożej Różańcowej, ale inne dostępne źródła nie rozwijają tej informacji. Dla mieszkańców okolicy kaplica jest ważnym miejscem liturgii, a dla osoby zwiedzającej - elementem szerszego krajobrazu parafii, nie osobnym ośrodkiem administracyjnym.

Przy planowaniu przejazdu przez okolicę przydaje się tekst o Plesewie i Krzywce w parafii, bo pokazuje, jak miejscowości układają się wokół Świętego.

Jak granica z 1920 r. zmieniła liczbę parafian?

Granica ustanowiona po traktacie wersalskim w latach 1919-1920 oddzieliła od dawnej parafii Święte Małą Tymawę, Wałdowo oraz osadę Niemca z Krzywki, które znalazły się po stronie niemieckiej. Źródła nie podają jednak liczby wiernych, których ta zmiana objęła.

Czy parafia straciła wtedy konkretną liczbę wiernych?

Nie wiadomo, ilu dokładnie parafian znalazło się po drugiej stronie granicy po 1920 r., ponieważ dostępne źródła nie zawierają takiego zestawienia. Można opisać zmianę terytorialną, ale nie wolno zamieniać jej w nieudokumentowaną liczbę osób.

To ważna ostrożność przy historii pogranicza. Granica państwowa potrafiła przeciąć codzienną drogę do kościoła, powiązania rodzinne i dawną organizację parafialną. Nie musi jednak oznaczać prostego, jednorazowego „ubycia” wszystkich mieszkańców z kartoteki parafialnej.

• Mała Tymawa - po zmianie granicy znalazła się po stronie niemieckiej.
• Wałdowo - było historycznie związane z parafią, a następnie znalazło się poza nową granicą państwową.
• Krzywka - z jej okolicy wymieniono osadę Niemca po stronie niemieckiej.
• Traktat wersalski - jego skutki lokalne stały się widoczne w układzie wsi i parafii.
• Statystyka wiernych - nie zachowała się w dostępnych materiałach dla tej konkretnej zmiany granicznej.

Co działo się z parafią po II wojnie światowej?

Od 1945 do 1993 r. Święte funkcjonowało jako kuracja związana z parafią Zawda-Jankowice. Ten etap administracyjny odróżnia się od historii samodzielnej parafii i pomaga wyjaśnić, dlaczego dokumenty z różnych lat mogą używać innych określeń.

W czasie okupacji kościół został zamknięty we wrześniu 1939 r. Z historią miejsca łączy się pamięć o ks. Leonie Gregorkiewiczu, a sylwetki duchownych zbiera tekst proboszczowie parafii Święte. Nie zmienia to jednak faktu, że artykuł o liczbie ludności powinien trzymać się danych, a nie zastępować ich opowieścią.

Ile mieszkańców ma dziś wieś Święte?

Wieś Święte liczyła około 223 mieszkańców według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 r. Ta liczba dotyczy wyłącznie miejscowości Święte w powiecie grudziądzkim, a nie całej parafii św. Barbary, która obejmuje również inne wsie i kaplicę w Tymawie.

223 mieszkańców według NSP 2011 - co mówi ten wynik?

223 mieszkańców według NSP 2011 opisuje wielkość wsi, nie liczbę katolików, osób praktykujących ani członków parafii. Narodowy Spis Powszechny zbiera dane ludnościowe, natomiast parafialna kartoteka służy innemu celowi.

Nie należy przeliczać 223 mieszkańców na frekwencję niedzielną ani na liczbę ochrzczonych. Nawet w jednej wsi mogą mieszkać osoby należące do różnych wspólnot, niepraktykujące albo formalnie związane z parafią w innej miejscowości.

• NSP 2011 - podaje około 223 mieszkańców dla wsi Święte.
• GUS - jest właściwym źródłem dla danych o ludności miejscowości.
• Parafia św. Barbary - obejmuje więcej miejscowości niż tylko Święte.
• Liczba parafian - nie jest tym samym co liczba mieszkańców wsi.
• Dane współczesne - przed użyciem w publikacji wymagają sprawdzenia w aktualnych zestawieniach GUS.

Dlaczego wieś i parafia to dwie różne jednostki?

Wieś jest jednostką osadniczą, a parafia jest wspólnotą kościelną określoną terytorialnie lub personalnie. W przypadku Świętego różnicę dobrze pokazuje obecność Goczałek, Huty, Kozłowa, Łasinki, Osówka, Partęczyn, Plesewa, Krzywki i Wielkiej Tymawy.

Dla osoby szukającej danych o rodzinie lub miejscowości najbezpieczniej rozdzielić trzy pytania: gdzie ktoś mieszkał, do jakiej parafii należał oraz gdzie dokonano wpisu w księdze. Odpowiedzi mogą prowadzić do różnych miejsc.

Jak liczy się wiernych w parafii?

Liczbę wiernych w parafii ustala się przede wszystkim na podstawie ksiąg i bieżącej kartoteki parafialnej, a nie przez policzenie osób obecnych jednego dnia w kościele. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 535 nakazuje prowadzenie ksiąg chrztów, małżeństw i zmarłych oraz innych ksiąg wymaganych prawem partykularnym.

Jaką rolę mają księgi parafialne?

Księgi parafialne dokumentują sakramenty i istotne zdarzenia w życiu wspólnoty, dlatego stanowią podstawowe źródło administracyjne. Nie są jednak prostym rejestrem wszystkich osób mieszkających obecnie na danym terenie.

„W każdej parafii należy prowadzić księgi ochrzczonych, małżeństw, zmarłych oraz inne, zgodnie z przepisami Konferencji Episkopatu lub biskupa diecezjalnego.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 535 § 1, 1983.

W praktyce wpis chrztu, ślubu czy pogrzebu ma znaczenie duszpasterskie i archiwalne. Dostęp do dokumentów podlega zasadom kancelaryjnym oraz ochronie danych, dlatego osoba poszukująca aktu powinna kontaktować się z właściwą kancelarią parafialną.

• Księga chrztów - zawiera wpisy dotyczące udzielonego chrztu.
• Księga małżeństw - dokumentuje zawarte małżeństwa kościelne.
• Księga zmarłych - odnotowuje pogrzeby i zgony związane z parafią.
• Kartoteka parafialna - pomaga porządkować informacje o rodzinach na terenie parafii.
• Kan. 535 KPK - wskazuje prawne znaczenie parafialnej dokumentacji.

Czy kolęda aktualizuje wiedzę o mieszkańcach?

Tak, kolęda może pomóc w aktualizowaniu kartoteki parafialnej, ponieważ odwiedziny duszpasterskie pokazują zmiany w rodzinach i miejscu zamieszkania. Nie jest jednak państwowym spisem ludności ani automatycznym pomiarem religijności.

W archiwalnych ogłoszeniach z 2012 r. odwiedziny organizowano według wiosek, między innymi w Krzywce, Łasince, Plesewie i Kozłowie. Tradycję tę opisuje osobny materiał: kolęda według wiosek.

1. Rodzina zgłasza zmianę - przeprowadzka, narodziny dziecka albo śmierć mogą wymagać aktualizacji danych.
2. Kancelaria porządkuje wpisy - informacje trafiają do odpowiednich ksiąg lub kartoteki zgodnie z zasadami parafii.
3. Kolęda uzupełnia kontakt - odwiedziny mogą potwierdzić, kto mieszka pod danym adresem.
4. Frekwencja liturgiczna pozostaje odrębna - obecność na Mszy nie zmienia automatycznie wpisu w kartotece.

Ile wiernych jest w Polsce?

Aktualnej liczby wiernych w Polsce nie należy podawać bez sprawdzenia najnowszego „Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia” Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego. ISKK publikuje dane dotyczące Kościoła katolickiego, w tym wskaźniki dominicantes i communicantes, oparte na liczeniach w wyznaczone niedziele.

Czym są dominicantes i communicantes?

Dominicantes to osoby uczestniczące w niedzielnej Mszy, a communicantes to osoby przystępujące podczas niej do Komunii świętej. Oba wskaźniki opisują praktykę w konkretnym badaniu, a nie całkowitą liczbę ochrzczonych katolików.

Różnica ma znaczenie. Ktoś może należeć do Kościoła przez chrzest, lecz nie uczestniczyć w liturgii w niedzielę, w której prowadzono liczenie. Z drugiej strony osoba obecna na Mszy może pochodzić spoza parafii, na przykład odwiedzać rodzinę albo podróżować.

• ISKK - Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego opracowuje statystyki życia kościelnego w Polsce.
• Annuarium Statisticum - rocznik zbiera dane potrzebne do opisu praktyk i struktury Kościoła.
• Dominicantes - mierzy uczestnictwo w niedzielnej Mszy świętej.
• Communicantes - mierzy osoby przyjmujące Komunię podczas liczenia.
• Liczba ochrzczonych - jest inną kategorią niż frekwencja niedzielna.

Dlaczego dane krajowe nie opisują parafii Święte?

Dane krajowe pokazują obraz Polski, ale nie zastępują lokalnej statystyki dla parafii św. Barbary w Świętem. Mała wiejska wspólnota ma własną historię, rozproszenie miejscowości i rytm praktyk, których średnia ogólnopolska nie odda.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi: dostępne źródła nie podają aktualnej liczby parafian Świętego. Można opisać liczbę 1150 z 1867 r., około 223 mieszkańców wsi według NSP 2011 oraz metodę liczenia stosowaną w polskiej statystyce kościelnej.

Co to jest Kościół rzymskokatolicki?

Kościół rzymskokatolicki to wspólnota chrześcijańska pozostająca w jedności z biskupem Rzymu, czyli papieżem, zorganizowana w diecezje i parafie. Parafia św. Barbary w Świętem należy do diecezji toruńskiej, a jej życie sakramentalne prowadzi się według prawa i liturgii Kościoła katolickiego.

Jak parafia łączy się z diecezją toruńską?

Parafia jest lokalną wspólnotą wiernych, natomiast diecezja łączy wiele parafii pod kierownictwem biskupa diecezjalnego. Święte należy do dekanatu łasińskiego w diecezji toruńskiej, która powstała 25 marca 1992 r.

• Parafia św. Barbary - jest lokalną wspólnotą w Świętem.
• Dekanat łasiński - skupia parafie z tego obszaru.
• Diecezja toruńska - obejmuje parafię Święte w obecnej strukturze kościelnej.
• Kościół powszechny - łączy diecezje pozostające w jedności z papieżem.

Czy przynależność do parafii oznacza codzienną praktykę religijną?

Nie, przynależność parafialna i osobista praktyka religijna to różne sprawy. Statystyka wiernych może obejmować osoby ochrzczone i mieszkające na danym terenie, podczas gdy dominicantes opisują uczestnictwo w liturgii w określonym czasie.

Takie rozróżnienie chroni przed zbyt szybkimi wnioskami. Liczba osób w księgach nie mówi sama przez się o intensywności życia religijnego, podobnie jak frekwencja z jednej niedzieli nie opisuje całej historii rodziny.

Czy parafia dostaje pieniądze za wiernych?

Nie, państwo nie wypłaca parafii stawki za każdego wiernego. Parafia ma osobowość prawną na gruncie prawa kanonicznego i polskiej ustawy z 17 maja 1989 r., a jej bieżące utrzymanie opiera się przede wszystkim na dobrowolnych ofiarach wiernych.

Na czym polega osobowość prawna parafii?

Osobowość prawna pozwala parafii działać jako podmiot prawa, między innymi posiadać majątek, zawierać umowy i prowadzić sprawy administracyjne. Nie oznacza ona finansowania zależnego od liczby osób zapisanych do wspólnoty.

Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej reguluje publicznoprawne ramy działania kościelnych osób prawnych. Konkretne sprawy majątkowe, zatrudnienie lub dokumenty podatkowe wymagają oceny w odniesieniu do konkretnej sytuacji.

• KPK kan. 515 § 3 - przyznaje prawnie erygowanej parafii osobowość prawną w prawie kanonicznym.
• Ustawa z 17 maja 1989 r. - określa relacje państwa i Kościoła katolickiego w Polsce.
• Dobrowolna ofiara - nie jest opłatą obowiązkową ani ceną za sakrament.
• Parafia - nie otrzymuje automatycznej kwoty za każdego wiernego.
• Kancelaria parafialna - wyjaśnia praktyczne zasady obowiązujące w konkretnej wspólnocie.

Jaka jest rola Funduszu Kościelnego?

Fundusz Kościelny to państwowy mechanizm odrębny od ofiar parafialnych, związany między innymi z finansowaniem części składek ubezpieczeniowych duchownych oraz z możliwym wsparciem remontów zabytków. Nie jest przelewem „za liczbę parafian” dla konkretnej parafii.

Drewniany kościół św. Barbary jest zabytkiem wpisanym do rejestru pod numerem A/413, dlatego w odniesieniu do prac konserwatorskich mogą mieć znaczenie różne programy ochrony zabytków. Informacje o konkretnym finansowaniu, kosztach albo zbiórkach trzeba uzyskać z aktualnych komunikatów właściwych instytucji lub parafii.

Ten materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani podatkowej. W sprawach własnej parafii należy zwrócić się do jej kancelarii.

Najczęściej zadawane pytania

Ilu parafian ma dziś parafia Święte?

Dostępne źródła nie podają aktualnej liczby wiernych parafii św. Barbary w Świętem. Wiadomo natomiast, że w 1867 r. parafia liczyła 1150 wiernych, a sama wieś Święte miała około 223 mieszkańców według NSP 2011.

Czy Plesewo należy do parafii Święte?

Katalog Diecezji Toruńskiej wymienia Plesewo w składzie parafii św. Barbary w Świętem. Wykaz publikowany na stronie parafii nie wymienia tej miejscowości, dlatego przy sprawie formalnej najlepiej uzyskać odpowiedź w kancelarii.

Skąd wiadomo, że w 1867 r. było 1150 wiernych?

Liczbę 1150 wiernych podaje monografia „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński”, redagowana przez ks. Stanisława Kardasza i wydana w Toruniu w 1997 r. To historyczna informacja dotycząca całej parafii, nie tylko wsi Święte.

Czy parafia ma NIP i REGON?

Parafia jako osoba prawna może posiadać NIP i REGON, gdy wymaga tego jej działalność, na przykład obowiązki pracodawcy lub rozliczenia. Dane identyfikacyjne konkretnej parafii należy uzyskać z jej kancelarii albo z właściwego rejestru publicznego.

Gdzie sprawdzić aktualne godziny Mszy w Świętem?

Aktualne godziny Mszy, nabożeństw i pracy kancelarii należy sprawdzić na stronie parafii działającej na platformie Diecezji Toruńskiej albo w bieżących ogłoszeniach. Rozkład może zmieniać się w święta, okresy liturgiczne i przy wyjątkowych wydarzeniach.

Czy drewniany kościół św. Barbary można zwiedzać?

Kościół jest miejscem kultu i zabytkiem, dlatego możliwość wejścia zależy od aktualnego rytmu liturgii oraz decyzji parafii. Przed przyjazdem najlepiej skontaktować się z kancelarią i uszanować nabożeństwa, pogrzeby oraz prywatność osób modlących się.

Dlaczego liczba mieszkańców nie równa się liczbie wiernych?

Dane GUS dotyczą mieszkańców miejscowości, a parafialna liczba wiernych odnosi się do obszaru kilku wsi i przynależności kościelnej. Te dwa wskaźniki zbiera się innymi metodami i nie można ich bezpośrednio porównywać.

Źródła i literatura

Publikacje, akty prawne i katalogi

1. Kardasz, Stanisław, red., „Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński”, Toruń 1997.
2. Diecezja Toruńska - Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
3. Parafia Świętej Barbary w Świętem - bieżące ogłoszenia i informacje.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 i 535.
5. Ustawa z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.
6. Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego - Annuarium Statisticum Ecclesiae in Polonia.

Fot. Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons