Ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa w Świętem - figury i herb bp. Leskiego

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 11.11.2026

W tym tekście

Ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa w Świętem - figury, obraz i herb fundatora

Ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa w kościele św. Barbary w Świętem to boczna nastawa po stronie południowej, datowana wraz z drugim ołtarzem bocznym na 1753 r. Ma figurę Chrystusa z Sercem, figury św. Antoniego i św. Jana Nepomucena oraz obraz św. Marii Magdaleny w górnej kondygnacji.

Gdzie stoi ołtarz Serca Jezusowego w Świętem?

Ołtarz Serca Jezusowego stoi po stronie lekcji, czyli po południowej stronie wnętrza kościoła św. Barbary w Świętem. Naprzeciw niego, po stronie Ewangelii, znajduje się ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej. Taki układ pozwala czytać wyposażenie świątyni jako przemyślaną, symetryczną całość.

Co oznacza strona lekcji w dawnym układzie kościoła?

Strona lekcji to tradycyjne określenie strony południowej, patrząc w kierunku prezbiterium i ołtarza głównego. Nazwa wywodzi się z dawnego porządku liturgii, w którym z tej strony odczytywano lekcję mszalną. W Świętem pomaga ona odróżnić ołtarz Serca Jezusowego od północnego ołtarza maryjnego.

Jak oglądać ołtarz podczas wizyty w Świętem?

Najlepiej oglądać ołtarz z nawy, zachowując ciszę i nie podchodząc do prezbiterium ani strefy celebracji bez wyraźnej potrzeby. Kościół jest miejscem modlitwy, a nie muzealną salą ekspozycyjną. Przed przyjazdem należy sprawdzić aktualne możliwości wejścia na oficjalnej stronie parafii lub w jej ogłoszeniach.

W drewnianym wnętrzu łatwo skupić wzrok na ołtarzu głównym, lecz boczne nastawy tworzą własną opowieść. Ołtarz po stronie południowej prowadzi od postaci Chrystusa ku świętym, a następnie ku kartuszowi herbowemu w zwieńczeniu. To jeden z najczytelniejszych przykładów warstwowego komponowania XVIII-wiecznego wyposażenia.

• Ołtarz Serca Jezusowego - stoi przy południowej ścianie nawy, po stronie lekcji.
• Ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej - znajduje się po stronie przeciwnej, czyli północnej.
• Ołtarz główny - zajmuje prezbiterium i jest poświęcony św. Barbarze.
• Kościół św. Barbary - jest drewnianą świątynią z 1723 r., wpisaną do rejestru zabytków pod numerem A/413.

Układ trzech ołtarzy pokazuje, że wnętrze kościoła powstawało etapami, ale zachowało logiczną kompozycję. Szerzej o budowli opowiada tekst kościół św. Barbary w Świętem z 1723 r..

Co przedstawia ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa?

Boczny ołtarz Najświętszego Serca Pana Jezusa w Świętem skupia uwagę na figurze Chrystusa z Sercem, flankowanej przez św. Antoniego z Padwy i św. Jana Nepomucena. Nad nimi umieszczono obraz św. Marii Magdaleny, a w najwyższej części nastawy znajduje się kartusz herbowy.

Jak rozpoznać figurę Chrystusa z Sercem?

Figura Chrystusa z Sercem ukazuje Jezusa wskazującego lub odsłaniającego serce jako znak miłości do ludzi. Źródła opisują obecność tej figury w ołtarzu, lecz nie podają jej osobnej daty wykonania. Nie ma więc podstaw, by przesądzać, czy pochodzi dokładnie z czasu powstania nastawy.

Kim są św. Antoni z Padwy i św. Jan Nepomucen?

Św. Antoni z Padwy jest zwykle rozpoznawany po lilii i Dzieciątku Jezus, a św. Jan Nepomucen po stroju kapłańskim, krzyżu i geście palca przy ustach. Atrybuty pomagają w spokojnym oglądaniu rzeźb, ale nie zastępują specjalistycznej inwentaryzacji konserwatorskiej.

Co pokazuje obraz św. Marii Magdaleny?

Obraz w górnej kondygnacji przedstawia św. Marię Magdalenę. Jej częstym atrybutem jest naczynie z olejkiem, wiązane z ewangelicznym przekazem o namaszczeniu Jezusa. Wokół obrazu stoją figury identyfikowane na dawnej stronie parafii jako św. Franciszek Ksawery i św. Paweł Apostoł, lecz to rozpoznanie pozostaje ostrożne.

Dlaczego miecz pomaga rozpoznać św. Pawła?

Miecz bywa atrybutem św. Pawła Apostoła, ponieważ tradycja wiąże go z jego męczeńską śmiercią. Sama obecność miecza nie wystarcza jednak do definitywnego oznaczenia figury bez oględzin detalu i porównania z dokumentacją zabytku.

Najbardziej pewne są cztery elementy opisane w archiwalnym materiale parafialnym: Chrystus z Sercem, św. Antoni, św. Jan Nepomucen i św. Maria Magdalena. Właśnie te postacie najlepiej traktować jako punkt wyjścia do oglądania nastawy.

• Figura Chrystusa z Sercem - stanowi centralny motyw ikonograficzny ołtarza.
• Św. Antoni z Padwy - jest przedstawiony przy centrum nastawy, obok Chrystusa.
• Św. Jan Nepomucen - tworzy drugą figurę boczną przy centralnej kompozycji.
• Św. Maria Magdalena - pojawia się na obrazie w górnej kondygnacji.
• Kartusz herbowy - zamyka kompozycję w zwieńczeniu ołtarza.

Przy innych detalach wnętrza można dostrzec podobne nagromadzenie rzeźb i znaków. Pomocny będzie artykuł figura św. Michała i droga krzyżowa.

Kto ufundował ołtarz Serca Jezusowego i co mówi herb bp. Stanisława Leskiego?

Według dawnej strony parafii zwieńczenie ołtarza Serca Jezusowego nosi kartusz z herbem fundatora, bp. Stanisława Leskiego. Ten sam herb miał znajdować się także na ołtarzu Matki Bożej Szkaplerznej, co łączy oba boczne ołtarze jako parę fundacyjną.

Jak odczytać kartusz herbowy w zwieńczeniu?

Kartusz herbowy to ozdobna rama przeznaczona dla herbu, monogramu albo inskrypcji. W ołtarzu w Świętem pełni funkcję znaku pamięci o fundacji, umieszczonego ponad figurami i obrazem. Nie jest wyłącznie dekoracją - wskazuje, że powstanie wyposażenia miało konkretne zaplecze patronackie.

Czy wiadomo, kim był bp Stanisław Leski?

Źródło archiwalne podaje nazwisko bp. Stanisława Leskiego przy obu ołtarzach bocznych, ale nie zawiera bezpiecznych danych biograficznych potrzebnych do rozwinięcia tego wątku. Dlatego jego imię należy łączyć tutaj wyłącznie z przypisaną mu fundacją kartuszy i ołtarzy.

Herb pozwala dostrzec relację między sztuką sakralną a pamięcią o darczyńcy. W XVIII wieku fundacja ołtarza mogła być formą troski o kult, wyposażenie świątyni i widzialny ślad obecności fundatora. W Świętem znak ten zachował się w kompozycji nastawy.

• Kartusz herbowy - znajduje się w zwieńczeniu ołtarza Serca Jezusowego.
• bp Stanisław Leski - jest wskazywany przez dawną stronę parafii jako fundator.
• Ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej - ma według tego samego źródła analogiczny herb.
• Fundacja biskupia - łączy oba boczne ołtarze z 1753 r.

Ołtarz po stronie północnej warto oglądać razem z południowym, ponieważ oba elementy odpowiadają sobie stylistycznie i fundacyjnie. Zobacz także ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej.

Co oznacza styl regencji i data 1753?

Data 1753 oznacza czas powstania obu bocznych ołtarzy w Świętem, które Wikipedia określa jako wykonane w stylu regencji. Regencja to późnobarokowa faza przejściowa między cięższym barokiem a rokokiem, rozpoznawalna między innymi po ruchliwym, dekoracyjnym ornamenie.

Jak styl regencji różni się od baroku?

Styl regencji zachowuje teatralność baroku, lecz częściej łagodzi masywność formy lekkim rytmem dekoracji, asymetrią i ornamentem wstęgowo-cęgowym. W praktyce odbiorca nie musi znać terminologii historycznosztucznej: wystarczy zauważyć pionowy układ, figury, obraz i dekoracyjne zwieńczenie.

Dlaczego ołtarz główny jest starszy od bocznych?

Ołtarz główny św. Barbary datowany jest na około 1730 r., a dwa ołtarze boczne na 1753 r. Różnica około dwóch dekad pokazuje, że wyposażenie drewnianego kościoła uzupełniano etapami. Taki proces był częsty w świątyniach, gdzie fundusze i fundatorzy pojawiali się w różnych latach.

Data 1753 nie opisuje wszystkich części każdego elementu nastawy, ale pozwala umieścić boczne ołtarze w jednym czasie i stylu. To istotne przy porównaniu ich z ołtarzem głównym, którego kompozycja ma inną metrykę.

Ołtarz	Położenie	Datowanie	Główny motyw
Główny	Prezbiterium	około 1730 r.	św. Barbara
Serca Jezusowego	strona południowa	1753 r.	figura Chrystusa z Sercem
Matki Bożej Szkaplerznej	strona północna	1753 r.	Matka Boża wręczająca szkaplerz św. Szymonowi Stockowi

• Styl regencji - opisuje boczne ołtarze datowane na 1753 r.
• Barokowy ołtarz główny - pochodzi z około 1730 r. i jest starszy od nastaw bocznych.
• Ornament wstęgowo-cęgowy - należy do rozpoznawalnych motywów dekoracyjnych regencji.
• Symetria bocznych nastaw - porządkuje wnętrze po obu stronach nawy.

Ołtarz główny, z obrazem patronki i figurami świętych biskupów, opisuje osobny materiał: ołtarz główny z obrazem św. Barbary.

Jakie są elementy ołtarza w kościele?

Ołtarz to miejsce sprawowania Eucharystii, złożone przede wszystkim z mensy i jej podstawy, a w ołtarzach zabytkowych także z dekoracyjnej nastawy. W Świętem figury tworzą część nastawy, obraz św. Marii Magdaleny zajmuje wyższą kondygnację, a kartusz herbowy stanowi zwieńczenie.

Czym różni się mensa od nastawy ołtarzowej?

Mensa to pozioma płyta stołu ołtarzowego, na której sprawuje się Eucharystię. Nastawa ołtarzowa, nazywana też retabulum, jest pionową konstrukcją znajdującą się za mensą lub nad nią. Właśnie nastawa mieści obrazy, rzeźby, kolumny i dekoracyjne kartusze.

Co oznaczają stipes, predella i zwieńczenie?

Stipes to podstawa podtrzymująca mensę, predella to niższa część nastawy, a zwieńczenie zamyka kompozycję od góry. W przypadku ołtarza Serca Jezusowego szczególnie czytelne są kondygnacje nastawy i herb umieszczony najwyżej.

Czy ołtarz może być stały albo ruchomy?

Tak. Kodeks Prawa Kanonicznego rozróżnia ołtarz stały, trwale związany z posadzką, i ołtarz ruchomy, który można przenieść. Kanony 1235-1237 dotyczą miejsca celebracji i wskazują, że w kościele powinien znajdować się ołtarz stały.

„Ołtarz, wokół którego Kościół jest zgromadzony w celebracji Eucharystii, przedstawia dwa aspekty tej samej tajemnicy: ołtarz ofiary i stół Pański.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, KKK 1383

• Mensa - jest stołem ołtarzowym przeznaczonym do celebracji Eucharystii.
• Stipes - stanowi podporę mensy i jej konstrukcyjną podstawę.
• Predella - tworzy dolną strefę nastawy ołtarzowej.
• Nastawa - skupia figury, obrazy i ornamentykę widoczną z nawy.
• Zwieńczenie - kończy pionową kompozycję, w Świętem z kartuszem herbowym.

Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego w punktach 296-308 opisuje rolę ołtarza i jego wyposażenia. Osobno przypomina też o krzyżu z wizerunkiem Chrystusa, umieszczonym na ołtarzu albo w jego pobliżu, widocznym dla zgromadzenia (OWMR 117).

Co symbolizuje ołtarz w nauce Kościoła?

Ołtarz symbolizuje Chrystusa obecnego pośród zgromadzonego Kościoła, a zarazem wskazuje na ofiarę i stół Eucharystii. Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 1182 i 1383 odróżnia tę naukę od lokalnych zwyczajów pobożności związanych z konkretnymi ołtarzami bocznymi.

Dlaczego ołtarz jest znakiem Chrystusa?

Katechizm nazywa ołtarz znakiem samego Chrystusa, ponieważ Eucharystia uobecnia Jego ofiarę i gromadzi wiernych przy jednym stole. Dlatego ołtarz jest w liturgii całowany, okadzany i otaczany szczególnym szacunkiem.

Po co w kościele są ołtarze boczne?

Ołtarze boczne dawniej umożliwiały sprawowanie Mszy przy kilku nastawach, a obecnie pomagają skupić modlitwę wokół przedstawionej tajemnicy lub świętego. Ich obrazy i figury nie zastępują Eucharystii sprawowanej przy ołtarzu głównym.

„Ołtarz Nowego Przymierza jest krzyżem Pana.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, KKK 1182

W przypadku Świętego ołtarz Serca Jezusowego kieruje uwagę na miłość Chrystusa wyrażoną w ludzkim sercu Jezusa. KKK 478 stwierdza, że Jezus kochał nas ludzkim sercem. To nauka Kościoła; indywidualne praktyki modlitewne należą do sfery pobożności wiernych.

• Ołtarz ofiary - odnosi się do ofiary Chrystusa uobecnianej w Eucharystii.
• Stół Pański - wskazuje na Komunię świętą sprawowaną we wspólnocie.
• Znak Chrystusa - wynika z nauczania KKK 1182.
• Ołtarz boczny - może wspierać modlitwę przy wizerunku Chrystusa lub świętych.

Wnętrze świątyni tworzą także ambona, ławy i konfesjonały, które warto odczytywać razem z ołtarzami. Zobacz ambona i ławy kolatorskie w Świętem.

Kiedy przypada uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa?

Uroczystość Najświętszego Serca Pana Jezusa przypada w piątek po drugiej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego, zazwyczaj w czerwcu i w tygodniu po Bożym Ciele. Jest to data ruchoma, zależna od Wielkanocy, dlatego konkretny termin na dany rok należy sprawdzić w aktualnym kalendarzu liturgicznym.

Skąd pochodzi nabożeństwo do Serca Jezusowego?

Nabożeństwo do Najświętszego Serca Pana Jezusa rozwinęło się w Kościele poprzez liturgię, teologię i pobożność, a ważne miejsce zajęły w nim prywatne objawienia św. Małgorzaty Marii Alacoque w Paray-le-Monial w XVII wieku. Treści przekazywane w objawieniach prywatnych nie są dogmatem wiary.

Jak Pius XII wyjaśnia kult Serca Jezusowego?

Pius XII w encyklice Haurietis aquas z 1956 r. wyjaśniał, że kult Serca Jezusowego odnosi się do miłości Chrystusa. Dokument łączy ten kult z Ewangelią i życiem sakramentalnym, a nie z mechaniczną obietnicą określonego skutku modlitwy.

Uroczystość ma charakter liturgiczny, natomiast nabożeństwa czerwcowe czy praktyka pierwszych piątków są formami pobożności. Ich godziny i forma w konkretnej wspólnocie mogą się zmieniać, więc czytelnik powinien sprawdzać bieżące ogłoszenia parafialne.

• Uroczystość Serca Jezusowego - przypada w piątek po drugiej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego.
• Data uroczystości - jest ruchoma i zależy od daty Wielkanocy.
• Św. Małgorzata Maria Alacoque - wiąże się z prywatnymi objawieniami z XVII wieku.
• Haurietis aquas - encyklika Piusa XII z 1956 r. o kulcie Serca Jezusowego.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są nabożeństwa do Serca Jezusowego?

Najbardziej znane są nabożeństwa czerwcowe z Litanią do Najświętszego Serca Pana Jezusa, praktyka pierwszych piątków miesiąca oraz akty poświęcenia i wynagrodzenia. Praktyka pierwszych piątków wiąże się z przekazem objawień prywatnych św. Małgorzaty Marii Alacoque. Terminy nabożeństw w danej parafii podają aktualne ogłoszenia.

Czy na ołtarzu powinien stać krzyż?

Tak, Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego wskazuje, aby na ołtarzu lub w jego pobliżu był krzyż z wizerunkiem Chrystusa ukrzyżowanego, dobrze widoczny dla zgromadzenia. Może nim być również krzyż niesiony w procesji wejścia, ustawiony następnie przy ołtarzu.

Dlaczego przy figurze Chrystusa stoją inni święci?

Barokowe i regencyjne nastawy łączyły centralny wizerunek z figurami świętych, tworząc jedną opowieść religijną i artystyczną. W Świętem źródła potwierdzają obecność św. Antoniego i św. Jana Nepomucena, ale nie wyjaśniają powodów wyboru właśnie tych postaci.

Czy ołtarz Serca Jezusowego jest częścią zabytku?

Tak, jest elementem wyposażenia drewnianego kościoła św. Barbary w Świętem, wpisanego do rejestru zabytków pod numerem A/413. Źródło lokalne datuje oba ołtarze boczne na 1753 r. i określa ich styl jako regencyjny.

Kim był św. Jan Nepomucen?

Św. Jan Nepomucen był kapłanem z Pragi, czczonym jako męczennik. W sztuce sakralnej często nosi strój duchownego, trzyma krzyż i wykonuje gest milczenia. Jego figury spotyka się przy mostach, drogach i w kościołach.

Czy można kopiować zdjęcia dawnej strony parafii?

Nie należy kopiować archiwalnych fotografii bez zgody autorki. Dawna strona wskazywała Kaję Gwincińską jako autorkę zdjęć i zastrzegała zakaz ich wykorzystania bez zgody. Do własnego opisu najlepiej używać własnych zdjęć wykonanych z poszanowaniem zasad obowiązujących w świątyni.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Kościół św. Barbary w Świętem, dostęp sprawdzony w październiku 2026 r.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1994, KKK 478, 1182 i 1383.
3. Pius XII, Haurietis aquas, encyklika o kulcie Najświętszego Serca Jezusowego, 1956.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1235-1237.
5. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, wydanie polskie, 2002, nr 117 i 296-308.
6. Zdjęcie wyróżniające: Krzyo, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia Commons, strona pliku.