Mała Tymawa i Wałdowo - wsie parafii, które w 1920 r. znalazły się w Niemczech

Opracowanie: · aktualizacja

W tym tekście

Gdzie leżą Mała Tymawa i Wałdowo?

Mała Tymawa i Wałdowo to historyczne wsie związane z parafią św. Barbary w Świętem, które po wytyczeniu granicy w 1920 r. znalazły się po stronie niemieckiej. Kościół św. Barbary w Świętem, zbudowany w 1723 r., pozostał po stronie polskiej, a jego dawne zaplecze parafialne przecięła granica państwowa.

Czym różni się Mała Tymawa od Wielkiej Tymawy?

Mała Tymawa i Wielka Tymawa to dwie odrębne, sąsiadujące miejscowości, których nie należy utożsamiać. Wielka Tymawa, wymieniana też jako Tymawa Wielka, jest związana z obecną parafią Święte przez kaplicę filialną. Mała Tymawa należała historycznie do tej samej wspólnoty, lecz po 1920 r. znalazła się po niemieckiej stronie granicy.

W katalogu Diecezji Toruńskiej z października 2026 r. występuje Tymawa Wielka. To właśnie tam należy kierować uwagę, gdy szuka się informacji o kaplicy i bieżącym życiu religijnym, a nie do Małej Tymawy.

  • Mała Tymawa - wieś historycznie należąca do parafii Święte, po 1920 r. położona po stronie niemieckiej.
  • Wielka Tymawa - miejscowość z kaplicą filialną parafii św. Barbary w Świętem.
  • Tymawa w gminie Gniew - inna miejscowość o podobnej nazwie, niewchodząca w opisywany kontekst parafii Święte.
  • Święte - wieś w gminie Łasin, powiecie grudziądzkim, z drewnianym kościołem św. Barbary.

Czy Wałdowo, Wałdówko i Władówko oznaczają tę samą wieś?

Nie, podobieństwo nazw nie wystarcza, aby uznać Wałdowo, Wałdówko i Władówko za tę samą miejscowość. Źródła historyczne osobno wymieniają Wałdowo po stronie niemieckiej oraz Wałdówko wśród miejscowości związanych z parafią, a Władówko pojawia się w dziejach dóbr wydzielonych ze Świętego na przełomie XIV i XV wieku.

To drobna, lecz ważna ostrożność przy lekturze dawnych map. Jedna błędnie rozwinięta nazwa może przenieść historię konkretnej wsi do innego miejsca, a na pograniczu polsko-niemieckim podobne brzmienia pojawiają się często.

  • Wałdowo - wieś wskazywana w historii parafii jako miejscowość, która po 1920 r. znalazła się w Niemczech.
  • Wałdówko - nazwa obecna na jednej z list miejscowości parafii Święte.
  • Władówko - dobra historycznie wydzielone ze Świętego, wzmiankowane przy dziejach miejscowości.
  • Wałdowo w innych regionach Polski - miejscowości o tej samej nazwie, których nie należy automatycznie łączyć z okolicą Łasina.

Przy porównywaniu nazw najlepiej zestawić zapis z mapą, rokiem wydania i sąsiednimi miejscowościami. Takie podejście pomaga czytać także Plesewo, Krzywkę i wsie parafii na mapie historycznej.

Dlaczego w 1920 r. wsie znalazły się w Niemczech?

Mała Tymawa, Wałdowo i osada Niemca z Krzywki znalazły się po stronie niemieckiej wskutek granicy wytyczonej po traktacie wersalskim. Traktat podpisano 28 czerwca 1919 r., a wszedł w życie 10 stycznia 1920 r.; lokalny skutek dla parafii opisuje monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r.

Jak traktat wersalski wyznaczył granicę w 1920 r.?

Traktat wersalski z 28 czerwca 1919 r. ustalił nowy porządek granic po I wojnie światowej, a szczegółowy przebieg granicy wytyczały komisje. Większa część Pomorza Gdańskiego znalazła się w Polsce, lecz nie wszystkie miejscowości historycznie związane z parafią Święte znalazły się po tej samej stronie.

Parafraza: traktat pokojowy między mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Niemcami określał powojenny porządek terytorialny, którego skutkiem było także wytyczenie granicy w okolicy dawnej parafii Święte. - Traktat wersalski, 1919, ogłoszony w Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200

Historia parafii, oparta na tomie Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, podaje, że po stronie niemieckiej znalazły się Mała Tymawa, Wałdowo oraz osada Niemca z Krzywki. Nie oznacza to, że każda z tych miejscowości była objęta tym samym trybem politycznym lub administracyjnym.

  1. 28 czerwca 1919 r. - w Wersalu podpisano traktat pokojowy regulujący między innymi sprawę granic.
  2. 10 stycznia 1920 r. - traktat wszedł w życie, co otworzyło drogę do praktycznego wykonania jego postanowień.
  3. 1920 r. - komisje graniczne wyznaczały przebieg granicy w terenie, także w pobliżu Łasina.
  4. Skutek lokalny - kościół św. Barbary w Świętem pozostał w Polsce, a część dawnych wsi parafialnych znalazła się w Niemczech.

Czy plebiscyt na Powiślu objął Małą Tymawę i Wałdowo?

Nie należy twierdzić, że Mała Tymawa lub Wałdowo głosowały w plebiscycie na Powiślu, ponieważ dostępne źródła tego nie potwierdzają. Plebiscyt na Powiślu odbył się 11 lipca 1920 r., ale jest tu przede wszystkim tłem dla skomplikowanego układania granicy na wschód od Wisły.

W dziejach Świętego ważną postacią tego czasu był ks. Józef Czubek, proboszcz od 30 lipca 1917 r., członek Rady Ludowej i poseł na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w grudniu 1918 r. Jego biografia pokazuje, że sprawa polskiej przynależności Pomorza była dla miejscowej społeczności czymś znacznie bliższym niż linia narysowana na mapie.

  • Plebiscyt na Powiślu - odbył się 11 lipca 1920 r. i dotyczył obszarów wskazanych w traktacie wersalskim.
  • Mała Tymawa - jej przypisanie do obszaru plebiscytowego nie wynika z dostępnych źródeł.
  • Wałdowo - źródło parafialne wskazuje skutek granicy, nie opisuje przebiegu głosowania.
  • Ks. Józef Czubek - duchowny związany z parafią Święte w okresie przemian po I wojnie światowej.

Granica z 1920 r. rozdzieliła jedną historyczną parafię, choć nie rozdzieliła pamięci o jej wsiach. Szerzej opisuje to tekst jak granica podzieliła parafię Święte w 1920 r..

Co granica zmieniła w życiu parafii?

Granica państwowa po 1920 r. zmniejszyła terytorialny zasięg parafii Święte i odcięła ją od części dawnych miejscowości. W 1867 r. parafia liczyła 1150 wiernych, lecz źródła nie podają, ilu mieszkańców ubyło po podziale ani jak organizowali oni życie religijne po drugiej stronie granicy.

Co oznaczała utrata Osady Niemca z Krzywki?

Osada Niemca z Krzywki znalazła się po niemieckiej stronie granicy, podczas gdy sama Krzywka pozostała po stronie polskiej. Ten przykład dobrze pokazuje, że granica nie musiała dzielić dawnych powiązań zgodnie z nazwą całej miejscowości.

Dla czytelnika dawnych dokumentów to sygnał, by precyzyjnie odróżniać wieś, osadę i przysiółek. W jednym akapicie źródła może pojawić się Krzywka, w drugim osada Niemca z Krzywki, a ich położenie po 1920 r. nie było takie samo.

  • Krzywka - miejscowość wymieniana w obecnych zestawieniach parafii Święte.
  • Osada Niemca z Krzywki - jednostka wskazana przez historię parafii jako pozostająca po stronie niemieckiej.
  • Mała Tymawa - wieś dawniej związana z parafią, odcięta granicą państwową.
  • Wałdowo - druga wieś dawnej parafii, którą źródło lokalne wymienia po stronie niemieckiej.

Czego nie wiadomo o chodzeniu do kościoła po drugiej stronie granicy?

Nie wiadomo, czy mieszkańcy Małej Tymawy i Wałdowa nadal chodzili do kościoła w Świętem, ponieważ dostępne źródła nie opisują ich praktyki przekraczania granicy ani organizacji duszpasterstwa. Uczciwy opis tej historii powinien zostawić tę lukę widoczną.

To nie odbiera znaczenia samemu kościołowi. Drewniana świątynia z 1723 r., stojąca w Świętem, od 1920 r. funkcjonowała w pobliżu państwowego pogranicza. Z perspektywy osoby odwiedzającej zabytki ziemi chełmińskiej taki kontekst pomaga patrzeć na budynek nie tylko jako na obiekt architektury, ale też jako punkt stałości w zmiennym krajobrazie granic.

  • Stan liczebny z 1867 r. - źródła podają 1150 wiernych, lecz nie pozwalają obliczyć ubytku po 1920 r.
  • Praktyka religijna mieszkańców - nie ma źródłowego opisu dojazdów, przejść granicznych ani uczestnictwa we Mszach.
  • Kościół św. Barbary - drewniana świątynia z 1723 r. pozostała po polskiej stronie granicy.
  • Parafia Święte - zachowała pamięć o miejscowościach, choć ich administracyjna i państwowa sytuacja się zmieniła.

Jak przebiegała granica w latach 1920-1939?

W latach 1920-1939 granica w okolicy Łasina oddzielała województwo pomorskie od niemieckich Prus Wschodnich, w tym rejencji zachodniopruskiej z siedzibą w Kwidzynie. Jej dokładny przebieg najlepiej odczytywać z map WIG i niemieckich arkuszy Messtischblatt, a nie z uproszczonych opisów słownych.

Z jakim regionem Niemiec sąsiadowała okolica Łasina?

Okolica Łasina sąsiadowała w okresie międzywojennym z Prusami Wschodnimi, a po niemieckiej stronie istotnym punktem administracyjnym była rejencja zachodniopruska z siedzibą w Kwidzynie. Granica nie była abstrakcją: wpływała na codzienną orientację mieszkańców, drogi i związki dawnych wsi.

Pogranicze wpisuje się też w dłuższą historię Świętego. Wieś była zapisywana po niemiecku jako Schwenten, a początki parafii wiąże się z około 1300 r. i działalnością Krzyżaków na terenie komturii radzyńskiej.

  • Województwo pomorskie - polska strona granicy w rejonie Łasina w okresie międzywojennym.
  • Prusy Wschodnie - niemiecki obszar sąsiadujący z tym fragmentem Pomorza.
  • Kwidzyn - siedziba rejencji zachodniopruskiej wymienianej w opisie regionalnego tła.
  • Schwenten - niemiecka nazwa Świętego przydatna podczas szukania dawnych map.

Kiedy zakończył się międzywojenny podział pogranicza?

Okres granicy między Polską a Niemcami w tym miejscu zakończył się wraz z wybuchem wojny 1 września 1939 r. Dalsze losy parafii były dramatyczne: we wrześniu zamknięto kościół, a ks. Leon Gregorkiewicz został aresztowany 27 października 1939 r. i zamordowany w Klamrach koło Chełmna.

Parafraza: badania nad kapłanami męczennikami dekanatu łasińskiego dokumentują aresztowanie ks. Leona Gregorkiewicza w 1939 r. i jego śmierć w Klamrach koło Chełmna. - D. Galanciak, „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, 2020

  • 1 września 1939 r. - data kończąca okres pokojowego pogranicza II Rzeczypospolitej.
  • Kościół w Świętem - został zamknięty przez okupanta we wrześniu 1939 r.
  • Ks. Leon Gregorkiewicz - proboszcz parafii od 1928 r., aresztowany 27 października 1939 r.
  • Klamry koło Chełmna - miejsce związane z męczeństwem proboszcza, opisane w opracowaniu naukowym z 2020 r.

Historię okupacji rozwija osobny materiał o Klamrach koło Chełmna, miejscu kaźni z 1939 r..

Co stało się z Małą Tymawą i Wałdowem po 1945 r.?

Po II wojnie światowej Mała Tymawa i Wałdowo ponownie znalazły się w granicach Polski, ponieważ południowa część Prus Wschodnich została włączona do Polski w powojennym porządku terytorialnym z 1945 r. Dostępne źródła nie pozwalają jednak przesądzić, czy obie wsie wróciły także do parafii Święte.

Jak powojenne granice zmieniły położenie dawnych wsi?

Po 1945 r. granica państwowa z okresu międzywojennego przestała dzielić te okolice w dawnym miejscu. Mała Tymawa i Wałdowo znalazły się po polskiej stronie, ale współczesną przynależność administracyjną należy sprawdzać w rejestrze TERYT GUS, ponieważ sama historia parafii nie zastępuje urzędowego wykazu.

  • 1945 r. - rok powojennej zmiany granic, po której dawne wsie po stronie niemieckiej znalazły się w Polsce.
  • Mała Tymawa - miejscowość, której położenie po 1945 r. należy odczytywać w polskim kontekście administracyjnym.
  • Wałdowo - wieś historycznie związana z dawną granicą, obecnie wymagająca identyfikacji przez rejestry i mapy.
  • GUS TERYT - urzędowy punkt odniesienia dla aktualnych nazw i jednostek terytorialnych.

Jak wyglądała sytuacja parafii Święte po wojnie?

W latach 1945-1993 Święte jako kuracja należało do parafii Zawda-Jankowice w dekanacie grudziądzkim, według monografii dekanatu łasińskiego z 1997 r. Ten fakt opisuje status samego Świętego, lecz nie rozstrzyga przynależności Małej Tymawy ani Wałdowa.

  • Kuracja Święte - w latach 1945-1993 pozostawała przy parafii Zawda-Jankowice.
  • Parafia Zawda-Jankowice - wspólnota, do której w tym okresie należała kuracja Święte.
  • Dekanat grudziądzki - wskazywany w źródle jako ówczesne ramy organizacyjne kuracji.
  • Diecezja Toruńska - powstała 25 marca 1992 r., obejmując później dekanat łasiński.

Jak odnaleźć Małą Tymawę i Wałdowo na dawnych mapach?

Małą Tymawę i Wałdowo najłatwiej szukać przez porównanie co najmniej trzech warstw: niemieckich map Messtischblatt 1:25 000, polskich map WIG 1:100 000 oraz współczesnego Geoportalu. Dobrym punktem orientacyjnym jest kościół św. Barbary w Świętem: 53°31'50,1"N, 19°11'12,9"E.

Jak czytać Messtischblatt i mapy WIG?

Pierwszy krok to wyszukanie Świętego pod niemiecką nazwą Schwenten na arkuszu Messtischblatt, a następnie porównanie go z mapą WIG od strony polskiej. Messtischblatt daje zwykle więcej topograficznych szczegółów, natomiast WIG pomaga dostrzec polską perspektywę administracyjną i graniczną okresu międzywojennego.

  1. Odszukaj nazwę Schwenten - pozwala ona znaleźć Święte na niemieckich mapach pruskich.
  2. Zaznacz kościół św. Barbary - jego współrzędne pomagają ustalić właściwy fragment arkusza.
  3. Porównaj Małą i Wielką Tymawę - sprawdź każdą nazwę osobno, bez założenia, że oznaczają jedno miejsce.
  4. Odczytaj linię graniczną - zweryfikuj ją na mapie z lat 1920-1939, a nie na współczesnym podkładzie.
  5. Zestaw arkusze z różnych lat - zapis nazw i granic mógł się zmieniać wraz z aktualizacją map.

Jak użyć Geoportalu do porównania dawnego i obecnego krajobrazu?

Geoportal krajowy pomaga zestawić dawne arkusze ze współczesnym układem dróg, gmin i miejscowości. Nie pokaże sam granicy z 1920 r., ale pozwala sprawdzić, gdzie znajdują się dzisiejsze punkty odniesienia po naniesieniu ich na historyczny obraz.

  • Geoportal krajowy - narzędzie Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii przydatne do pracy ze współczesnym podkładem.
  • Messtischblatt 1:25 000 - niemiecki arkusz szczegółowy pomocny przy dawnych nazwach miejscowych.
  • Mapy WIG 1:100 000 - polskie mapy międzywojenne pomocne przy odczytywaniu granicy od polskiej strony.
  • Kościół w Świętem - stały punkt orientacyjny, który ułatwia porównanie różnych map.

Mapę warto czytać razem z zestawieniem miejscowości parafii Święte, bo nazwy wsi często zmieniają się mniej niż ich parafialna lub administracyjna przynależność.

Czy Mała Tymawa należy dziś do parafii Święte?

Obecny katalog Diecezji Toruńskiej z października 2026 r. wymienia Tymawę Wielką wśród miejscowości parafii św. Barbary w Świętem, ale nie wymienia Małej Tymawy ani Wałdowa. W sprawach kancelaryjnych, sakramentalnych i pogrzebowych właściwą przynależność należy potwierdzić bezpośrednio w parafii lub kurii.

Dlaczego lista miejscowości parafialnych nie rozstrzyga historii granicy?

Lista aktualnych miejscowości parafii opisuje stan współczesny, a nie pełny zasięg parafii sprzed 1920 r. Dlatego brak Małej Tymawy w katalogu nie przekreśla jej historycznego związku ze Świętem, ale oznacza, że nie można na tej podstawie przypisać jej obecnej parafii.

  • Tymawa Wielka - figuruje w katalogu Diecezji Toruńskiej jako miejscowość związana z parafią Święte.
  • Mała Tymawa - nie figuruje w dostępnej aktualnej liście miejscowości parafii Święte.
  • Wałdowo - nie figuruje w aktualnym katalogu ani na dostępnej liście parafialnej.
  • Kancelaria parafialna - właściwe miejsce do uzyskania bieżącej odpowiedzi w sprawach przynależności religijnej.

Gdzie sprawdzić aktualne informacje o kaplicy w Tymawie?

Aktualne informacje o kaplicy filialnej należy sprawdzać na oficjalnej stronie parafii i w katalogu Diecezji Toruńskiej, ponieważ godziny nabożeństw mogą ulec zmianie. Według źródeł, z których korzystamy (stan na 27 października 2026 r.), kaplica filialna znajduje się w Wielkiej Tymawie.

  • Oficjalna strona parafii - źródło bieżących ogłoszeń i zmian dotyczących nabożeństw.
  • Katalog Diecezji Toruńskiej - źródło aktualnej listy miejscowości i danych parafialnych.
  • Kaplica w Wielkiej Tymawie - filia związana z parafią św. Barbary w Świętem.
  • Kontakt z kancelarią - najpewniejszy sposób ustalenia aktualnej przynależności konkretnej miejscowości.

O historii i współczesnym znaczeniu filii więcej mówi artykuł odpust w kaplicy w Tymawie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Mała Tymawa i Wielka Tymawa to jedna wieś?

Nie, są to dwie odrębne miejscowości. Wielka Tymawa jest wymieniona w aktualnym katalogu Diecezji Toruńskiej i ma kaplicę filialną parafii Święte, natomiast Mała Tymawa jest opisywana jako historyczna wieś dawnej parafii, która po 1920 r. znalazła się po niemieckiej stronie granicy.

Kiedy wszedł w życie traktat wersalski?

Traktat wersalski podpisano 28 czerwca 1919 r., a wszedł w życie 10 stycznia 1920 r. W Polsce jego tekst ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 1920 r., nr 35, poz. 200.

Które miejscowości parafii Święte trafiły do Niemiec?

Historia parafii oparta na monografii dekanatu łasińskiego z 1997 r. wymienia Małą Tymawę, Wałdowo i osadę Niemca z Krzywki. Kościół św. Barbary w Świętem oraz zasadnicza część parafii pozostały po polskiej stronie granicy.

Jak Święte nazywało się po niemiecku?

Niemiecka nazwa Świętego brzmiała Schwenten. Ten zapis jest użyteczny przy szukaniu miejscowości na niemieckich mapach pruskich oraz arkuszach Messtischblatt.

Gdzie szukać źródeł do granicy z 1920 r. w okolicy Łasina?

Punktem wyjścia jest tekst traktatu wersalskiego, ogłoszony w Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200. Do lokalnego kontekstu przydaje się monografia dekanatu łasińskiego z 1997 r., a przebieg granicy najlepiej porównać na mapach WIG, Messtischblatt i współczesnym Geoportalu.

Czy Wałdowo jest dziś w Polsce?

Po powojennej zmianie granic obszar dawnej niemieckiej części Prus Wschodnich znalazł się w Polsce. Aktualną identyfikację Wałdowa i jego przynależność administracyjną najlepiej potwierdzić w rejestrze TERYT GUS, ponieważ sama nazwa występuje w różnych częściach kraju.

Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza w poszukiwaniu drewnianych kościołów, ich historii oraz śladów lokalnej pamięci.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

Źródła urzędowe i kościelne

  1. Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonymi i stowarzyszonymi a Niemcami, podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r., Dz.U. 1920 nr 35 poz. 200.
  2. Katalog parafii Diecezji Toruńskiej: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem, dostęp: październik 2026.
  3. Główny Urząd Statystyczny, rejestr TERYT, dostęp: 2026.

Literatura i narzędzia kartograficzne

  1. Kardasz, St., red., Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, Toruń 1997.
  2. Galanciak, D., „Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej”, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020.
  3. Geoportal krajowy Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii, dostęp: 2026.
  4. Święte w powiecie grudziądzkim - informacje pomocnicze o miejscowości, dostęp: październik 2026.
Halina Borowska, autorka serwisu Kościół w Świętem
Halina Borowska

Halina Borowska od ponad dwudziestu lat jeździ po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza w poszukiwaniu drewnianych kościołów, które przetrwały wojny, pożary i kolejne remonty. Nie jest historyczką sztuki, przewodniczką z uprawnieniami ani osobą duchowną. Pisze jako miłośniczka lokalnej historii, która lubi wracać do źródeł: monografii dekanatu łasińskiego, katalogu parafii Diecezji Toruńskiej, artykułów naukowych o duchowieństwie regionu i dawnych zapisów parafii. Każdą datę i nazwisko sprawdza w co najmniej jednym z nich, a gdy źródła się różnią, pisze o tym wprost albo pomija niepewny szczegół. W serwisie opracowuje przewodnik po kościele św. Barbary, historię parafii i praktyczne informacje dla parafian i gości.

Articles: 121