Legenda o św. Barbarze - jak zginęła i co z tego historia

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 4.11.2026

W tym tekście

Legenda o św. Barbarze w skrócie

Legenda o św. Barbarze opowiada o dziewczynie z Nikomedii, którą ojciec, poganin Dioskur, zamknął w wieży. Przyjęła chrzest, kazała wybić w wieży trzecie okno na cześć Trójcy Świętej i odmówiła złożenia ofiary bożkom. Według przekazu ojciec sam ściął ją mieczem, a potem zabił go piorun. Kościół wspomina ją 4 grudnia (Martyrologium Romanum, 2004).

Ten skrót trzeba czytać z jednym zastrzeżeniem. Jest to przekaz tradycji, a nie relacja kronikarza, który był przy tych wydarzeniach. Od ponad dwudziestu lat jeżdżę po drewnianych kościołach ziemi chełmińskiej i Pomorza. Barbarę widuję w nich częściej niż wielu świętych z dobrze udokumentowanym życiorysem. Właśnie dlatego interesuje mnie, skąd ta opowieść się wzięła i ile w niej faktów.

O czym opowiada legenda o św. Barbarze?

Legenda opowiada o wierności, za którą płaci się życiem. Cała historia mieści się w pięciu scenach:

1. Dioskur zamyka córkę w wieży, bo chce ją ukryć przed światem i przed kandydatami do jej ręki.
2. Barbara poznaje naukę chrześcijańską i przyjmuje chrzest bez wiedzy ojca.
3. Podczas budowy łaźni lub wieży każe wybić trzecie okno jako znak Ojca, Syna i Ducha Świętego.
4. Odmawia złożenia ofiary bożkom, więc ojciec wydaje ją namiestnikowi na sąd.
5. Po torturach Dioskur sam ścina córkę mieczem, a w drodze powrotnej ginie od pioruna.

Pełną chronologię, z ucieczką i kryjówką w skałach, opisałam osobno w tekście życiorys św. Barbary. W tym artykule zajmuję się tym, co w opowieści jest historią, a co tradycją.

Czym jest passio?

Passio (łac. „cierpienie”) to opowieść o męczeństwie świętego. Spisywano ją zwykle wiele lat po jego śmierci, z myślą o odczytywaniu we wspólnocie, a nie jako sprawozdanie sądowe. Takie teksty mają powtarzalny schemat: przesłuchanie, odmowa ofiary, tortury, cudowne ocalenia i śmierć. Pasja Barbary trzyma się go bardzo wiernie. Szczegółami tego gatunku nie należy więc mierzyć prawdy historycznej. Pokazują raczej, jak wspólnota wierzących zapamiętała świadectwo.

Jak zginęła święta Barbara?

Według legendy św. Barbara zginęła ścięta mieczem przez własnego ojca, poganina Dioskura, gdy przyjęła chrzest i odmówiła złożenia ofiary bożkom. Wcześniej namiestnik kazał ją torturować. Ojciec wracał z miejsca egzekucji i wtedy zabił go piorun. Taką wersję utrwaliła na Zachodzie średniowieczna tradycja hagiograficzna, w tym odpisy Złotej legendy Jakuba de Voragine.

Scena śmierci ma kilka elementów, z których wyrosła późniejsza pobożność ludowa:

• Wydanie córki przez ojca: Dioskur sam oskarża Barbarę, przez co konflikt rodzinny staje się sprawą sądową.
• Namiestnik: w części wersji nazywa się Marcjan, w innych pozostaje bezimienny.
• Tortury: przekaz mówi o biczowaniu i okaleczaniu, ale także o nocnym uzdrowieniu ran.
• Miecz: narzędzie egzekucji stało się później jednym z atrybutów świętej.
• Piorun: kara dla ojca dała początek patronatom związanym z ogniem i wybuchem.

Proces przed namiestnikiem i tortury

Proces w legendzie przebiega według schematu passio: przesłuchanie, namowy, groźby i coraz okrutniejsze kary. Barbara nie składa ofiary ani pod wpływem obietnic, ani pod wpływem bólu. Opowieść nie skupia się na cierpieniu dla niego samego. Ma pokazać, że wiara jest mocniejsza od strachu. Najlepiej oddają to słowa Ewangelii, do których odwoływali się pisarze takich historii:

„Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz duszy zabić nie mogą.” - Mt 10,28, Biblia Tysiąclecia

Kto zabił świętą Barbarę?

Według legendy Barbarę zabił jej ojciec Dioskur, który własnoręcznie ściął ją mieczem po wyroku namiestnika. Ten motyw odróżnia jej historię od większości opowieści o męczennicach, gdzie wyrok wykonuje anonimowy kat. Przekaz celowo zestawia ojca i córkę. Ojciec wybiera bożków i władzę, córka wybiera Chrystusa. Katechizm nazywa męczeństwo najwyższym świadectwem oddanym prawdzie wiary (KKK 2473), a legenda przekłada tę myśl na dramat rodzinny.

Dlaczego piorun dosięgnął Dioskura?

W logice opowieści piorun jest karą z nieba za zabicie niewinnej córki. Dla ludzi średniowiecza znaczył jednak więcej. Skoro święta „ma związek” z nagłym ogniem, zaczęto prosić ją o opiekę tam, gdzie ogień i wybuch zabijają bez ostrzeżenia. Tak rozumieli to artylerzyści, później górnicy, hutnicy i saperzy. Szerzej piszę o tym w tekście dlaczego Barbara opiekuje się górnikami. Ważne rozróżnienie: patronat jest owocem pobożności ludowej, a nie nauczaniem dogmatycznym.

Skąd znamy legendę o Barbarze?

Legendę o Barbarze znamy z greckich passio spisanych we wczesnym średniowieczu, z ich łacińskich przekładów i z późniejszych zbiorów żywotów. Na Zachodzie najbardziej spopularyzowała ją tradycja Złotej legendy Jakuba de Voragine z XIII w. Polski czytelnik zna ją z przekładu Janiny Pleziowej (Instytut Wydawniczy Pax, 1955). Żaden z tych tekstów nie pochodzi z czasów, w których miała żyć święta.

Opowieść dochodziła do nas kolejnymi warstwami, a każda z nich coś dodawała:

• Greckie passio: najstarsza warstwa, w której pojawiają się wieża, okna i postać Dioskura.
• Łacińskie przekłady: rozpowszechniły historię w klasztorach i w liturgii Zachodu.
• Złota legenda: Jakub de Voragine, dominikanin i arcybiskup Genui, zebrał opowieści o świętych w zbiór czytany przez całe średniowiecze.
• Kazania i misteria: w kazaniach i przedstawieniach wątki rozrastały się o nowe sceny.
• Ikonografia: obrazy w ołtarzach, także na Pomorzu, utrwalały atrybuty zamiast tekstu.

Greckie passio i łacińskie przekłady

Greckie passio uważa się za najstarszą pisemną postać legendy, ale badacze datują je na czasy dużo późniejsze niż prześladowania z przełomu III i IV w. Nie przypisuję konkretnych zdań konkretnym rękopisom. Takie ustalenia należą do wydań krytycznych, a nie do przewodnika. Pewne jest tyle, że opowieść krążyła w wielu wersjach jednocześnie i żadna z nich nie jest „tą jedyną”.

Czy Barbara jest w Złotej legendzie?

Tak, opowieść o Barbarze należy do tradycji Złotej legendy, choć w różnych rękopisach i wydaniach zbioru jej rozdział wygląda nieco inaczej. Średniowieczni kopiści swobodnie dopisywali żywoty do dzieła Jakuba de Voragine. Dlatego czytelnik polskiego przekładu z 1955 r. i czytelnik dawnego druku mogą trafić na różne szczegóły. Z tym samym mechanizmem spotkamy się w przypadku innych świętych. Opisałam to choćby w tekście legenda o św. Bartłomieju.

Czym różnią się wersje legendy?

Wersje różnią się przede wszystkim miejscem, imionami i przebiegiem ucieczki. Część tekstów umieszcza Barbarę w Nikomedii (dzisiejszy Izmit w Turcji), inne w Heliopolis. Namiestnik raz ma imię Marcjan, raz jest bezimienny. W jednych wersjach skała otwiera się przed uciekającą Barbarą, w innych wydaje ją pasterz. Rdzeń zostaje ten sam: wieża, chrzest, trzy okna, odmowa ofiary, śmierć z rąk ojca i piorun.

Co w legendzie jest historią, a co tradycją?

Szczegóły życia św. Barbary, takie jak wieża, trzy okna czy piorun, pochodzą z późniejszej passio, a nie z dokumentów z epoki. Z tego powodu reforma kalendarza z 1969 r. (Calendarium Romanum) usunęła jej wspomnienie z kalendarza ogólnego. Martyrologium Rzymskie z 2004 r. nadal wymienia ją 4 grudnia, a jej kult i patronaty trwają.

Poniższa tabela porządkuje warstwy opowieści. Nie mówi „prawda” i „fałsz”, tylko pokazuje, na jakim rodzaju źródła opiera się każdy element.

Element	Rodzaj przekazu	Na czym się opiera
Cześć oddawana św. Barbarze	Praktyka Kościoła	Martyrologium Romanum 2004, 4 grudnia; KPK kan. 1186
Męczeństwo za wiarę	Tradycja hagiograficzna	Passio i Złota legenda; brak dokumentów z epoki
Imię ojca: Dioskur	Legenda	Tylko teksty hagiograficzne
Wieża z trzema oknami	Legenda, potem ikonografia	Passio; obrazy i rzeźby od średniowiecza
Piorun zabijający ojca	Legenda	Passio; źródło patronatów
Patronat górników i artylerzystów	Pobożność ludowa	Zwyczaj cechów i bractw
Przysłowia i gałązka	Folklor	Zbiory przysłów i obyczajów

Czy św. Barbara naprawdę istniała?

To zależy od tego, czego oczekujemy od dowodu. Nie zachował się żaden dokument z epoki, który potwierdzałby jej życie, proces czy śmierć. Nie dowodzi to jednak, że jej nie było. Wiele ofiar prześladowań znamy wyłącznie z pamięci wspólnot. Uczciwa odpowiedź brzmi więc tak: kult jest stary i rozległy, a szczegóły biografii są legendarne. W tym miejscu zatrzymuje się każdy rzetelny przewodnik.

Co zmieniła reforma kalendarza w 1969 r.?

Reforma z 1969 r. usunęła wspomnienie św. Barbary z ogólnego kalendarza rzymskiego, ale nie zniosła jej kultu. Komentarz do Calendarium Romanum uzasadnia tę decyzję legendarnym charakterem akt męczeństwa. Kościoły lokalne mogą nadal ją czcić. W Polsce 4 grudnia pozostaje w kalendarzu liturgicznym jako wspomnienie dowolne.

Parafraza: wspomnienie św. Barbary zostaje przeniesione z kalendarza ogólnego do kalendarzy partykularnych, ponieważ jej akta męczeństwa mają charakter legendarny. - Calendarium Romanum, Sacra Congregatio Rituum, 1969

Często spotykam się z przekonaniem, że Kościół „skreślił” Barbarę albo uznał ją za postać zmyśloną. Tak nie było. Zmienił się zasięg obowiązkowego wspomnienia, a nie status świętej.

Dlaczego Kościół nadal czci Barbarę?

Kościół czci Barbarę, bo cześć świętych opiera się na żywej tradycji wspólnoty, a nie na kompletności archiwum. Katechizm uczy, że Kościół stawia świętych wiernym jako wzory i orędowników (KKK 828). Kodeks Prawa Kanonicznego zaleca oddawanie im czci (kan. 1186). Legenda dodaje do tego obraz łatwy do zapamiętania: wierność w konflikcie z rodziną i władzą. Dlatego Barbara mogła zostać patronka parafii w Świętem i setek innych wspólnot.

Jak wygląda wizerunek świętej Barbary?

Na wizerunkach św. Barbara to młoda kobieta w koronie, z wieżą z trzema oknami, które oznaczają Trójcę Świętą. Często trzyma kielich z Hostią, symbol Komunii przed śmiercią, a także miecz lub palmę męczeństwa. U jej stóp bywa armata, znak patronatu nad artylerzystami. Atrybuty wywodzą się wprost ze scen legendy.

Gdy staję przed obrazem Barbary w wiejskim kościele, szukam atrybutów po kolei. Mało który malarz umieścił wszystkie naraz:

• Wieża: najczęściej trzyma ją w dłoni albo wieża stoi za nią w tle.
• Kielich z Hostią: znak, że według tradycji przyjęła Komunię przed śmiercią.
• Miecz: narzędzie męczeństwa, czasem leży u stóp, czasem święta trzyma go w dłoni.
• Palma: w sztuce chrześcijańskiej znak zwycięstwa męczennika.
• Korona: oznacza godność dziewicy i męczennicy.
• Armata lub kule: późniejszy dodatek związany z patronatem artylerii.

Co oznacza wieża z trzema oknami?

Wieża z trzema oknami oznacza Trójcę Świętą, w którą Barbara uwierzyła wbrew ojcu. Według legendy Dioskur zlecił wybicie dwóch okien, a córka kazała dodać trzecie. Wieża jest więc jednocześnie więzieniem i wyznaniem wiary. Na obrazach często łatwo policzyć okna. Gdy jest ich trzy, mamy pewność, że chodzi o Barbarę, a nie o inną świętą z budowlą w dłoni.

Kielich z Hostią

Kielich z Hostią wiąże Barbarę z prośbą o dobrą śmierć, czyli śmierć pojednaną z Bogiem i umocnioną sakramentami. Dawni górnicy i żołnierze, którzy mogli zginąć nagle, prosili ją właśnie o to, by nie odejść bez Komunii. Teksty takich próśb zebrałam w artykule modlitwa do św. Barbary. Modlitwa jest prośbą o orędownictwo, a nie gwarancją skutku.

Miecz, palma i korona

Te trzy atrybuty tworzą standardowy „zestaw męczennicy”, który Barbara dzieli z Katarzyną i Małgorzatą. Razem z nimi należy do grona Czternastu Świętych Wspomożycieli. Miecz przypomina o sposobie śmierci. Palma nawiązuje do wizji tłumu zbawionych z palmami w rękach (Ap 7,9). Korona oznacza nagrodę. Gdy na obrazie brakuje wieży i kielicha, rozpoznanie bywa trudne i trzeba szukać podpisu albo opisu ołtarza.

Którego grudnia jest Barbary?

Dzień św. Barbary przypada 4 grudnia. Tego dnia Martyrologium Rzymskie (wyd. 2004) wspomina ją jako dziewicę i męczennicę. W Polsce 4 grudnia to także Barbórka, święto górników, hutników i innych zawodów pracujących pod ziemią i przy ogniu. W wielu parafiach pod jej wezwaniem odpust obchodzi się w najbliższą niedzielę.

Ten jeden dzień ma kilka warstw, które łatwo pomylić:

• Wspomnienie liturgiczne: 4 grudnia w kalendarzu Kościoła w Polsce, jako wspomnienie dowolne.
• Barbórka: święto zawodowe górników z Mszą, akademiami i tradycyjną „karczmą piwną”.
• Imieniny Barbar: świętowanie osobiste, niezwiązane z zawodem.
• Odpust parafialny: w parafiach pod wezwaniem Barbary, często w niedzielę przed 4 grudnia albo po nim.
• Zwyczaje ludowe: gałązka do wody, przysłowia o pogodzie, w niektórych regionach wróżby.

4 grudnia: wspomnienie liturgiczne i Barbórka

Wspomnienie liturgiczne i Barbórka przypadają tego samego dnia, ale mają inny charakter. Wspomnienie to modlitwa całego Kościoła. Barbórka wyrosła z tradycji cechów górniczych i obejmuje również elementy świeckie. W regionach górniczych dzień zaczyna się zwykle od Mszy w intencji górników, a kończy na spotkaniach zawodowych.

Czym różni się Barbórka od imienin Barbary?

Barbórka to święto zawodu, a imieniny to święto osoby. Górnik, który nie nosi imienia Barbara, obchodzi Barbórkę. Barbara z biura w Toruniu obchodzi imieniny. Obie tradycje odwołują się do tej samej świętej, ale do innych wątków legendy: pierwsza do pioruna i ochrony przed nagłą śmiercią, druga do samego imienia.

Jakie jest powiedzenie na Barbary?

Najbardziej znane powiedzenie na Barbary brzmi: „Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie”. Krąży też wersja odwrócona: „Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie”. Obie należą do ludowych przysłów kalendarzowych, które łączyły pogodę z dniami świętych. Ich wybór notują zbiory przysłów polskich, w tym Nowa księga przysłów pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego (PIW, od 1969 r.).

Z dniem Barbary związano kilka przysłów i zwyczajów. Opowiadam o nich chętnie, ale zawsze jako o folklorze:

• „Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie”: przysłowie zapowiadające odwilż na święta po mroźnym 4 grudnia.
• „Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie”: odwrotna wersja tego samego schematu.
• Gałązka wiśni lub czereśni wstawiona do wody 4 grudnia, która ma zakwitnąć na Wigilię.
• Wróżby z gałązki: w niektórych domach kwitnienie łączono z dobrym rokiem albo z zamążpójściem.
• Barbórka w kopalniach: przemarsze orkiestr górniczych i spotkania cechowe.

Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie

To przysłowie jest obserwacją dawnych rolników, a nie prognozą pogody. Istnienie dwóch przeciwnych wersji dobrze pokazuje jego naturę. Ludzie zapamiętywali to, co akurat się sprawdziło. Nie ma ono też nic wspólnego z nauką Kościoła. Jest śladem tego, jak kalendarz świętych porządkował rok na wsi.

Czy gałązka na Barbarę to zwyczaj kościelny?

Nie, gałązka na Barbarę to zwyczaj ludowy, a nie obrzęd liturgiczny. Kościół nie zna obrzędu błogosławienia gałązek 4 grudnia. Zwyczaj ma jednak piękną symbolikę adwentową: z pozornie martwej gałęzi w środku zimy wyrasta kwiat na Boże Narodzenie. W niektórych opowieściach łączy się go z gałązką, która zaczepiła się o suknię Barbary w drodze do więzienia.

Legenda w kościele w Świętem: obraz patronki w ołtarzu głównym

W drewnianym kościele św. Barbary w Świętem (gm. Łasin, diecezja toruńska) legendę o patronce przedstawia przede wszystkim barokowy ołtarz główny z ok. 1730 r. W jego centrum umieszczono obraz św. Barbary. Kościół zbudowano w 1723 r. z fundacji Wacława Kozłowskiego, właściciela wsi. Jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/413 (Wikipedia, stan na 2026 r.).

Zanim wejdziesz do środka, zatrzymaj się przy kilku rzeczach, które łączą się z tematem tego artykułu:

• Ołtarz główny: barokowy, z ok. 1730 r., z elementami późnorenesansowymi z początku XVII w.
• Obraz patronki: zajmuje środek ołtarza, więc warto poszukać na nim atrybutów opisanych wyżej.
• Figury boczne: według opisu z dawnej strony parafii (2024 r.) po bokach stoją św. Stanisław biskup i św. Wojciech.
• Zwieńczenie: według tego samego opisu ołtarz wieńczy Oko Opatrzności.
• Tytuł kościoła: według dawnej strony parafii świątynię poświęcono pod wezwaniem św. Barbary 13 lipca 1738 r., a obrzędu dokonał dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar.

Co przedstawia ołtarz główny w Świętem?

Ołtarz główny w Świętem przedstawia św. Barbarę w otoczeniu polskich świętych biskupów, a nad nimi umieszczono symbol Boga. Dawna strona parafii z 2024 r. opisywała w górnej kondygnacji obraz świętego biskupa rozdającego jałmużnę, a obok figury biskupów. Układ jest typowy dla baroku: patronka w centrum, polscy patronowie po bokach i Oko Opatrzności na szczycie.

Kiedy przypada odpust św. Barbary w Świętem?

Odpust św. Barbary w Świętem przypada w niedzielę przed 4 grudnia albo po nim, według katalogu parafii Diecezji Toruńskiej. Drugi odpust parafia obchodzi w lipcu, ku czci Matki Bożej Szkaplerznej. Dokładną datę i godziny nabożeństw w danym roku sprawdź przed przyjazdem w ogłoszeniach parafialnych na oficjalnej stronie parafii albo w katalogu diecezji.

Czy wieżyczka kościoła nawiązuje do wieży Barbary?

Nie ma na to żadnego dowodu. Czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę z gontowym daszkiem jest typowym elementem drewnianych kościołów tego regionu. To moje własne skojarzenie, a nie intencja budowniczych z 1723 r. Mimo to, kiedy oglądam sylwetkę kościoła od strony drogi, wieżyczka nad dachem przypomina mi wieżę, którą Barbara trzyma na obrazach. Ten kościół łatwo zapamiętać właśnie przez to skojarzenie.

Najczęściej zadawane pytania

Święta Barbara jest patronką czego?

Według tradycji jest patronką dobrej śmierci, górników, hutników, artylerzystów, strażaków i ludzi pracujących z ogniem lub materiałami wybuchowymi. Patronaty wyrastają z legendy, zwłaszcza z motywu pioruna, który zabił jej ojca. Wezwanie Barbary noszą też liczne parafie, wśród nich Święte w diecezji toruńskiej.

Jak brzmi stara modlitwa do św. Barbary?

Dawne modlitwy proszą przede wszystkim o to, by nie umrzeć nagle i bez sakramentów, oraz o opiekę w niebezpiecznej pracy. Teksty różnią się w zależności od regionu i modlitewnika. Bezpieczniej korzystać z wersji wydanych z aprobatą kościelną, o które można zapytać we własnej parafii.

Czy ojciec Barbary to postać historyczna?

Dioskur jest znany wyłącznie z legendy, a źródła z epoki nie potwierdzają jego istnienia. Historycy traktują go jako postać przekazu hagiograficznego. Nie ma on nic wspólnego z Dioskurami z mitologii greckiej, czyli Kastorem i Polluksem, poza podobnym brzmieniem imienia.

Czy legendę o Barbarze można opowiadać dzieciom?

Tak, w złagodzonej wersji, która pomija tortury i skupia się na wierności i odwadze. Dobrym punktem wyjścia jest wieża z trzema oknami, bo dzieci łatwo zapamiętują ten obraz. Dobrze przy tym powiedzieć wprost, że to opowieść z tradycji, a nie zapis wydarzeń.

Gdzie leżała Nikomedia, z którą wiąże się Barbarę?

Nikomedia leżała w Bitynii, w północno-zachodniej Azji Mniejszej, a dziś stoi w tym miejscu turecki Izmit. Na przełomie III i IV w. była jedną ze stolic cesarza Dioklecjana i ośrodkiem prześladowań chrześcijan. Część wersji legendy umieszcza jednak Barbarę w Heliopolis.

Czy Barbarę czci także Kościół prawosławny?

Tak, Barbarę czczą także Kościoły wschodnie, które nazywają ją wielką męczennicą. Wspomina się ją 4 grudnia, a w Kościołach używających kalendarza juliańskiego wypada to 17 grudnia według kalendarza gregoriańskiego. To jedna z tych postaci, które łączą tradycję Wschodu i Zachodu.

Czy przysłowia na Barbary przewidują pogodę?

Nie, przysłowia na Barbary nie mają wartości prognostycznej. Są ludowymi obserwacjami, które przetrwały, bo łatwo je zapamiętać. Najlepiej dowodzi tego istnienie dwóch sprzecznych wersji tego samego powiedzenia.

Źródła i literatura

1. Calendarium Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum, Sacra Congregatio Rituum, Typis Polyglottis Vaticanis, 1969 (komentarz do kalendarza, 4 grudnia).
2. Martyrologium Romanum, editio altera, Typis Vaticanis, 2004 (wspomnienie z 4 grudnia).
3. Jakub de Voragine, Złota legenda, przeł. Janina Pleziowa, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1955.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, Poznań 2002, nr 828 i 2473.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1186.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Pallottinum: Mt 10,28; Ap 7,9.
7. Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, red. Julian Krzyżanowski, PIW, Warszawa 1969-1978.
8. Kościół św. Barbary w Świętem - Wikipedia (stan na październik 2026).
9. Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem - katalog parafii Diecezji Toruńskiej (stan na październik 2026).
10. Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. Stanisław Kardasz, Toruń 1997 (źródło tekstów dawnej strony parafii, stan z 2024 r.).