Kościół drewniany - dlaczego w Polsce budowano świątynie z drewna i ile ich przetrwało

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 28.10.2026

W tym tekście

Dlaczego w Polsce budowano kościoły z drewna?

Kościół drewniany stawiano w Polsce przez stulecia, bo drewno rosło pod ręką, było tańsze od cegły i kamienia, a wiejscy cieśle znali technikę zrębową. Dzięki temu parafia i fundator mogli szybko podnieść świątynię po wojnie albo pożarze. Takich obiektów przetrwały setki. Ich wykaz prowadzi rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, a sześć kościołów Małopolski UNESCO wpisało na Listę światowego dziedzictwa w 2003 r.

Od ponad dwudziestu lat jeżdżę po wsiach ziemi chełmińskiej i Pomorza. Za każdym razem widzę to samo: drewniany kościół nie był „biedną wersją” murowanego. Był odpowiedzią na konkretne warunki. Zanim zajrzymy do UNESCO i rejestrów, warto zrozumieć, skąd te warunki się brały.

Las pod ręką, cieśle we wsi

Na wsi o materiale decydowało to, co dało się przywieźć furmanką z najbliższego boru. Cegłę trzeba było wypalić, kamień przetransportować, a murarzy sprowadzić z miasta. Cieśla mieszkał zwykle w sąsiedztwie, a belki ociosywał na miejscu. Główne powody wyboru drewna wyglądały tak:

• Dostępność surowca - sosna, jodła i modrzew rosły w okolicy, więc odpadał drogi transport.
• Umiejętności miejscowych - technikę zrębową znali cieśle budujący chałupy i stodoły, nie trzeba było więc obcego warsztatu.
• Tempo budowy - zrąb z gotowych belek stawiano szybciej niż mury, które musiały schnąć.
• Odbudowa po zniszczeniach - po wojnach i pożarach parafia potrzebowała dachu nad ołtarzem jak najszybciej.
• Tradycja regionu - na terenach leśnych drewno było naturalnym budulcem także dla dworów i karczm.

Fundacje szlacheckie i parafie wiejskie

Wiele drewnianych świątyń powstało z fundacji właściciela wsi. Dobrze widać to w Świętem w gminie Łasin. Pierwotny kościół zniszczyła wojna trzynastoletnia (1454-1466), a podczas wizytacji w 1670 r. odnotowano jego ruiny. Nowy, drewniany kościół stanął w 1723 r. z fundacji Wacława Kozłowskiego, właściciela wsi. Tę datę podaje D. Galanciak w „Studiach Gdańskich” (2020). Dawna strona parafii wymieniała też rok 1736.

Czy kościoły drewniane były tańsze?

Tak, zwykle były tańsze w budowie, ale nie traktowano ich jak prowizorki. W Świętem ołtarz główny powstał ok. 1730 r., ołtarze boczne w 1753 r., a organy w 1888 r. Parafia przez półtora wieku dokładała więc kolejne wyposażenie. Nauczanie Kościoła nie wiąże sakralności z materiałem:

Kościół nie uznał żadnego stylu artystycznego za wyłącznie swój i dopuszczał formy właściwe różnym epokom i narodom; od sztuki sakralnej oczekuje szlachetnego piękna raczej niż samego przepychu (parafraza).

- Sobór Watykański II, konstytucja Sacrosanctum Concilium, nr 123-124, 1963

Jak zbudowany jest kościół drewniany?

Kościół drewniany ma zwykle cztery części: nawę, węższe prezbiterium, zakrystię i kruchtę, czasem też osobną wieżę. Ściany najczęściej wznoszono w konstrukcji zrębowej z poziomych belek łączonych na narożach. Rzadziej stosowano szkielet słupowo-ramowy. Dach kryto gontem. Opis taki pasuje do kościoła w Świętem, który według Wikipedii jest zrębowy, orientowany i jednonawowy.

Czym różni się konstrukcja zrębowa od słupowo-ramowej?

Konstrukcja zrębowa to ściana z poziomo układanych belek, które łączy się na narożach na zamki ciesielskie. Ciężar dachu niesie cała ściana. Konstrukcja słupowo-ramowa opiera się na pionowych słupach i poziomych ramach. Pola między nimi wypełnia się deskami albo, w odmianie szachulcowej, gliną na plecionce.

Konstrukcja	Jak przenosi obciążenia	Przykład
Zrębowa	Cała ściana z poziomych belek łączonych na narożach	Kościół św. Barbary w Świętem, kościoły UNESCO w Małopolsce
Słupowo-ramowa	Pionowe słupy i ramy, ściany obite deskami	Wieże słupowe przy wielu kościołach wiejskich
Szachulcowa (ryglowa)	Szkielet drewniany wypełniony gliną lub cegłą	Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy

Gont, soboty i wieżyczka na sygnaturkę

Z zewnątrz kościoły drewniane rozpoznaje się po kilku stałych elementach. Wszystkie te elementy da się dostrzec podczas zwykłego spaceru wokół świątyni:

1. Gont - cienkie drewniane deszczułki łączone na wpust, którymi kryto dachy, a czasem i ściany.
2. Soboty - zadaszone podcienia wokół kościoła, które chroniły ściany przed deszczem i dawały schronienie wiernym z dalszych wsi.
3. Wieżyczka na sygnaturkę - mała wieżyczka na kalenicy z dzwonkiem, którym sygnalizowano momenty liturgii.
4. Kruchta - przedsionek przed wejściem do nawy.
5. Prezbiterium zamknięte trójbocznie - typowe zakończenie części ołtarzowej w kościołach wiejskich.

W Świętem prezbiterium ma po bokach dwie zakrystie, dach dwukalenicowy jest kryty gontem, a na dachu stoi czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę z namiotowym, gontowym daszkiem (Wikipedia, hasło o kościele). Wewnątrz są płaskie stropy z fasetą i chór muzyczny wsparty na dwóch słupach.

Ile drewnianych kościołów przetrwało w Polsce?

W Polsce przetrwały setki drewnianych kościołów, ale jednej pewnej liczby nie ma, bo zestawienia liczą różne rzeczy. Najlepszym punktem wyjścia jest rejestr zabytków nieruchomych prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (zabytek.pl), w którym każdy obiekt ma numer i datę wpisu. Kościół w Świętem figuruje tam pod numerem A/413 z 5 sierpnia 1961 r.

Dlaczego liczby w zestawieniach się różnią?

Kiedy porównuję dane z przewodników i map szlaków, różnice biorą się zwykle z tego, co dany autor uznał za „kościół”. Najczęściej chodzi o kilka kwestii:

• Wyznanie - część zestawień liczy tylko kościoły rzymskokatolickie, inne dolicza cerkwie i zbory protestanckie.
• Skanseny - świątynie przeniesione do muzeów na wolnym powietrzu raz są liczone, a raz nie.
• Kaplice - małe kaplice cmentarne i przydrożne zawyżają wyniki niektórych list.
• Status zabytku - nie każdy drewniany kościół jest wpisany do rejestru.
• Straty bieżące - pożary sprawiają, że liczby zmieniają się z roku na rok.

Gdzie jest najwięcej drewnianych kościołów?

Mapy regionalnych szlaków architektury drewnianej wskazują największe skupiska w Małopolsce, na Podkarpaciu, na Śląsku i w Wielkopolsce. Na Pomorzu i Kujawach drewnianych świątyń zostało mniej. W XIX i XX w. wiele parafii zastąpiło je kościołami murowanymi, a resztę przetrzebiły wojny i pożary. Dane o liczbie sprawdziłam w październiku 2026 r. Aktualny stan pokazuje zawsze rejestr NID.

Ile lat ma najstarszy kościół w Polsce?

Najstarsze zachowane świątynie w Polsce to budowle murowane z czasów romańskich, które mają około 900-1000 lat. Najstarsze zachowane kościoły drewniane datuje się zwykle na XV w., więc liczą ponad 500 lat. To dwie różne kategorie: drewno rzadko przetrwa tyle co kamień. Pojedyncze datowania podaje rejestr NID albo badania dendrochronologiczne.

Jak datuje się drewniane kościoły?

Przy datowaniu badacze zestawiają kilka rodzajów dowodów, a każdy z nich ma swoje ograniczenia:

1. Dendrochronologia - pozwala ustalić rok ścięcia drzewa po układzie słojów w belce.
2. Źródła pisane - akty fundacji, protokoły wizytacji, księgi parafialne.
3. Inskrypcje - daty wycięte na belkach, nadprożach lub tęczy.
4. Analiza stylu - forma ołtarzy, detali ciesielskich i polichromii.
5. Daty poświęcenia - w Świętem kościół poświęcił 13 lipca 1738 r. dziekan łasiński ks. Ludwik Dittmar, według dawnej strony parafii.

Tradycja parafialna a badania naukowe

Data w tradycji parafii często odnosi się do pierwszej wzmianki o parafii, a nie do obecnego budynku. Święte jest tu dobrym przykładem. Pierwsza wzmianka o dobrach pochodzi z 1298 r., parafię założono ok. 1300 r., ale obecny kościół wzniesiono w 1723 r. Szczegółowe zestawienie dat zebrałam w tekście o tym, jakie są najstarsze drewniane kościoły w Polsce.

Drewniane kościoły na liście UNESCO

Na Liście światowego dziedzictwa UNESCO są trzy grupy polskich drewnianych świątyń. W 2001 r. wpisano Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy. W 2003 r. dołączyły drewniane kościoły południowej Małopolski: Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana i Sękowa. W 2013 r. wpisano drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat.

Wpis UNESCO	Rok	Obiekty w Polsce	Wyznanie
Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy	2001	Jawor, Świdnica	ewangelickie
Drewniane kościoły południowej Małopolski	2003	Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana, Sękowa	rzymskokatolickie
Drewniane cerkwie w polskim i ukraińskim regionie Karpat	2013	cerkwie po polskiej stronie Karpat	prawosławne i greckokatolickie

Drewniane kościoły południowej Małopolski

Sześć małopolskich kościołów to zrębowe budowle o średniowiecznym rodowodzie. UNESCO tak uzasadnia ich wpis:

Kościoły te wzniesiono w technice zrębowej, znanej w Europie Wschodniej i Północnej od średniowiecza; fundowały je rody szlacheckie, dla których świątynie były także znakiem pozycji (parafraza opisu wpisu).

- UNESCO World Heritage Centre, Wooden Churches of Southern Małopolska, 2003

To samo zjawisko fundacji szlacheckiej widać w Świętem, kilkaset kilometrów na północ.

Kościoły Pokoju i cerkwie karpackie

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy są świątyniami ewangelickimi i mają konstrukcję szkieletową, a nie zrębową. Cerkwie karpackie należą z kolei do tradycji wschodniej. Wszystkie trzy wpisy łączy drewno, ale różnią się wyznaniem, techniką i układem wnętrza.

Co daje wpis UNESCO, a co rejestr zabytków?

Oba wpisy działają na innych poziomach i chronią zabytek w inny sposób:

• Wpis UNESCO - międzynarodowe uznanie wyjątkowej wartości obiektu i zobowiązanie państwa do jego ochrony.
• Rejestr zabytków - forma ochrony przewidziana w ustawie z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568).
• Pozwolenie konserwatora - prace przy zabytku z rejestru wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ustawy).
• Skala - na liście UNESCO jest garstka świątyń, w rejestrze zabytków setki, w tym kościół w Świętem (A/413).

Jakie są drewniane kościoły w Wielkopolsce?

Najłatwiej zobaczyć drewniane kościoły Wielkopolski na Szlaku Kościołów Drewnianych wokół Puszczy Zielonki pod Poznaniem, który łączy wiejskie świątynie w kilku gminach. Drugim punktem jest Wielkopolski Park Etnograficzny w Dziekanowicach nad Jeziorem Lednickim, gdzie drewniany kościół oglądamy w otoczeniu dawnej zabudowy wsi.

Szlak Kościołów Drewnianych wokół Puszczy Zielonki

Ten szlak dobrze nadaje się na jeden dzień jazdy samochodem albo na dłuższą trasę rowerową. Planując go, sprawdzam kilka rzeczy:

• Mapa szlaku - mapy i opisy udostępniają gminy oraz lokalne organizacje turystyczne wokół Puszczy Zielonki.
• Funkcja parafialna - większość kościołów na szlaku to czynne świątynie, więc zwiedzanie trzeba dopasować do nabożeństw.
• Wnętrza - drzwi bywają zamknięte poza liturgią, dlatego warto wcześniej zadzwonić do parafii.
• Las wokół - Puszcza Zielonka sama w sobie jest celem wycieczki, więc kościoły łatwo połączyć z marszem.

Drewniany kościół w skansenie w Dziekanowicach

W skansenie kościół ogląda się poza codziennym życiem parafii i z bliska, co pomaga zrozumieć konstrukcję. Godziny otwarcia i ceny biletów podaje strona Wielkopolskiego Parku Etnograficznego. Przed wyjazdem sprawdzam je zawsze tam, bo zmieniają się z sezonem.

Jakie drewniane kościoły znajdują się na Dolnym Śląsku?

Na Dolnym Śląsku najważniejsze drewniane świątynie to Kościół Pokoju w Świdnicy i Kościół Pokoju w Jaworze, wpisane na listę UNESCO w 2001 r., oraz świątynia Wang w Karpaczu, przeniesiona w XIX w. z Norwegii. Kościoły Pokoju powstały w połowie XVII w. po pokoju westfalskim z 1648 r. jako świątynie ewangelickie.

Czy Kościół Pokoju jest drewniany?

Tak, oba Kościoły Pokoju mają drewnianą konstrukcję szkieletową wypełnioną gliną, czyli szachulec. Władze pozwoliły ewangelikom budować tylko z nietrwałych materiałów, poza murami miast i bez tradycyjnych wież. Z tych ograniczeń wyszły jedne z największych drewnianych budowli sakralnych w Europie. Na miejscu zwracam uwagę na:

• Empory - wielokondygnacyjne galerie, które mieściły tysiące wiernych.
• Szachulcowe ściany - dobrze widoczny z zewnątrz rysunek belek.
• Brak wieży - ślad ówczesnych ograniczeń budowlanych.
• Wyznanie - to świątynie ewangelickie, nie kościoły rzymskokatolickie.

Jak świątynia Wang trafiła do Karpacza?

Świątynię Wang rozebrano w XIX w. w norweskiej miejscowości Vang, przewieziono i złożono ponownie u stóp Śnieżki. To przykład tego, jak działają przeniesione drewniane kościoły: belki numeruje się, rozbiera i składa w nowym miejscu.

Drewniane kościoły Kujaw i Pomorza na przykładzie Świętego

Drewniane kościoły na Kujawach i Pomorzu są rzadsze niż na południu Polski, ale się zachowały. Dobrym przykładem jest drewniany kościół św. Barbary w Świętem z 1723 r. w gminie Łasin, w powiecie grudziądzkim. Jest zbudowany w konstrukcji zrębowej i figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/413 (Galanciak, „Studia Gdańskie” 2020; Wikipedia).

Czy na Kujawach i Pomorzu są drewniane kościoły?

Tak, choć trzeba ich szukać w małych wsiach, a nie przy głównych drogach. Kościół w Świętem to przypadek typowy dla regionu w kilku sprawach:

• Odbudowa po wojnie - pierwotną świątynię zniszczyła wojna trzynastoletnia (1454-1466).
• Fundacja szlachecka - nowy kościół ufundował Wacław Kozłowski, właściciel wsi.
• Kolejne remonty - Wikipedia odnotowuje remonty w 1918 r., gruntowny w latach 1962-1966 i w latach 90. XX w., m.in. z wymianą gontów.
• Cmentarz przykościelny - kościół otacza cmentarz, na którym stoi dzwonnica.
• Pamięć wojenna - w kruchcie wisi tablica upamiętniająca ks. Leona Gregorkiewicza, zamordowanego w 1939 r. w Klamrach (UKSW, 2020).

Co zobaczyć we wnętrzu kościoła w Świętem?

Wnętrze warto obejrzeć według porządku, który stosuję w każdym wiejskim kościele: od ołtarza do chóru.

1. Ołtarz główny - barokowy, z ok. 1730 r., z obrazem patronki. Kim była patronka, opisałam w tekście kim była święta Barbara.
2. Ołtarze boczne - z 1753 r., w stylu regencji: Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Szkaplerznej.
3. Chrzcielnica - z ok. połowy XVIII w., z pelikanem karmiącym pisklęta, dawnym symbolem Chrystusa.
4. Belka tęczowa - z krucyfiksem i rzeźbami aniołków.
5. Organy - z 1888 r., według Wikipedii dzieło Augusta Terletzkiego; dawna strona parafii podawała 6 rejestrów.

Czy to największy drewniany kościół w Polsce?

Nie da się tego stwierdzić. Dawna strona parafii nazywała kościół największym w okolicy i „jednym z największych w Polsce”, ale to opinia parafii, a w dostępnych źródłach brak wymiarów. Porównanie obiektów z mierzalnymi danymi zebrałam w tekście o tym, jaki jest największy drewniany kościół w Polsce.

Co zagraża drewnianym kościołom?

Drewnianym kościołom najbardziej zagrażają ogień, wilgoć i owady, np. kołatek domowy i spuszczel. Zniszczony gont przepuszcza wodę, a zawilgocone belki szybciej gniją. W 2011 r. parafia w Świętem apelowała o pomoc w zwalczaniu owadów i naprawie dachu. Prace przy zabytku z rejestru wymagają pozwolenia konserwatora zgodnie z ustawą z 2003 r.

Dlaczego drewniane kościoły płoną?

Drewniane kościoły płoną, bo suche, stare drewno i gont zapalają się szybko, a pożar rozwija się w nich w kilka minut. Najczęstsze przyczyny to:

• Uderzenie pioruna - dlatego ważna jest sprawna instalacja odgromowa.
• Stara instalacja elektryczna - zwarcia w przewodach biegnących po drewnie.
• Otwarty ogień - świece i znicze pozostawione bez nadzoru.
• Podpalenia - kościoły stojące na uboczu wsi są narażone na wandalizm.
• Brak systemów wczesnego ostrzegania - bez czujek pożar wykrywa się zbyt późno.

Jak chroni się drewno przed owadami?

Drewno chroni się przed owadami w kilku krokach. Najpierw specjaliści oceniają, jak daleko sięga zniszczenie, potem prowadzą dezynsekcję, a na końcu wymieniają lub wzmacniają uszkodzone elementy. Dawna strona parafii w Świętem pisała w 2011 r. o drewnie zaatakowanym przez kołatka domowego i spuszczela oraz o pilnej naprawie pokrycia dachu. Nie znalazłam informacji, czy te prace wykonano.

Kto zgadza się na remont zabytkowego kościoła?

Na remont zgodę wydaje konserwator zabytków, a w sprawie cennych obiektów kultu decyduje także władza kościelna:

Obrazy wystawione w kościołach do czci wiernych, jeśli są cenne ze względu na wiek, sztukę lub kult, nie mogą być odnawiane bez pisemnego zezwolenia ordynariusza, który powinien wcześniej zasięgnąć rady znawców (parafraza).

- Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1189, 1983

Szlaki architektury drewnianej: jak planować zwiedzanie

Szlaki architektury drewnianej to regionalne trasy prowadzone przez województwa i lokalne organizacje, a nie jeden ogólnopolski szlak. Zwiedzanie najlepiej zaplanować wokół jednej mapy szlaku, sprawdzić godziny nabożeństw na stronach parafii i założyć 3-5 kościołów na dzień, bo wnętrza często otwiera się dopiero po wcześniejszym telefonie.

Jak zaplanować trasę po drewnianych kościołach?

Trasę zaczynam od mapy, a kończę na telefonach do parafii. Moja kolejność wygląda tak:

1. Wybierz jeden regionalny szlak i pobierz jego mapę ze strony województwa lub organizacji turystycznej.
2. Sprawdź w rejestrze NID (zabytek.pl), które obiekty są zabytkami i jak je datowano.
3. Godziny Mszy i zwiedzania sprawdź na oficjalnych stronach parafii lub diecezji, bo w przewodnikach szybko się dezaktualizują.
4. Zadzwoń do kancelarii parafialnej, jeśli chcesz wejść do środka poza liturgią.
5. Dodaj zapas czasu na drogi gruntowe, bo wiele kościołów stoi na skraju wsi.

Jak zachowywać się w zabytkowym kościele?

Zwiedzający może drewnianemu kościołowi pomóc, choćby nie szkodząc. Trzymam się kilku prostych zasad:

• Nie dotykam polichromii, złoceń ani rzeźb, bo tłuszcz ze skóry niszczy powierzchnię.
• Nie zapalam ognia poza liturgią i nie zostawiam zniczy bez nadzoru.
• Nie wchodzę na chór ani do zakrystii bez zgody.
• Nie zwiedzam w trakcie Mszy ani nabożeństwa.
• Zdjęcia robię bez lampy błyskowej, jeśli parafia pozwala fotografować.

Najczęściej zadawane pytania

Jaki jest jeden z najpiękniejszych kościołów w Polsce?

Ocena piękna jest subiektywna, ale wśród drewnianych świątyń najczęściej wymienia się kościoły z listy UNESCO: Dębno Podhalańskie, Binarowę i Haczów, a także Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy. Każdy region ma też mniej znane perełki. Na Kujawach i Pomorzu jest to choćby zrębowy kościół w Świętem z barokowym ołtarzem i chrzcielnicą z pelikanem.

Czy kościół drewniany można przenieść?

Tak, konstrukcję zrębową da się rozebrać na numerowane belki i złożyć w nowym miejscu. W ten sposób wiele kościołów trafiło do skansenów. Prace przy zabytku z rejestru wymagają pozwolenia konserwatora zabytków.

Czy w drewnianym kościele odbywają się Msze?

Tak, większość zabytkowych drewnianych kościołów nadal pełni funkcję parafialną lub filialną. Tak jest również w Świętem. Godziny nabożeństw podaje parafia na swojej stronie, a zwiedzanie poza liturgią zwykle trzeba uzgodnić z kancelarią.

Czy cerkiew drewniana to też kościół drewniany?

Nie w ścisłym sensie. Cerkiew to świątynia tradycji wschodniej, prawosławnej lub greckokatolickiej, z innym układem wnętrza i ikonostasem. W statystykach i na szlakach turystycznych często liczy się je jednak razem, co tłumaczy różnice w zestawieniach.

Ile kosztuje zwiedzanie drewnianych kościołów?

Wejście do czynnego kościoła parafialnego zwykle nie jest biletowane, a ewentualna ofiara jest dobrowolna. Opłaty pobierają skanseny i niektóre obiekty o dużym ruchu turystycznym. Aktualne ceny i godziny podają strony tych muzeów i świątyń, dlatego sprawdzaj je przed wyjazdem.

Czy drewniane kościoły na Pomorzu są wpisane na listę UNESCO?

Nie, wszystkie polskie drewniane świątynie z listy UNESCO leżą na południu kraju: w Małopolsce, na Dolnym Śląsku i w Karpatach. Pomorskie i kujawskie kościoły drewniane chroni wpis do rejestru zabytków, np. kościół w Świętem ma numer A/413 z 1961 r.

Źródła i literatura

1. UNESCO World Heritage Centre, Wooden Churches of Southern Małopolska (wpis 2003)
2. UNESCO World Heritage Centre, Churches of Peace in Jawor and Świdnica (wpis 2001)
3. UNESCO World Heritage Centre, Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine (wpis 2013).
4. Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków nieruchomych (zabytek.pl), stan na październik 2026
5. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568.
6. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122-124, 1963.
7. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1189, 1983.
8. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, Studia Gdańskie t. XLVI (2020), DOI 10.26142/stgd-2020-010
9. Kościół św. Barbary w Świętem, Wikipedia (dostęp: październik 2026)
10. Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997.