Kołatek i spuszczel w kościele w Świętem - zagrożenie dla zabytkowego drewna

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 10.11.2026

W tym tekście

Kołatek i spuszczel w kościele w Świętem: apel z 2011 r.

Kołatek i spuszczel w kościele w Świętem były wskazane w apelu parafii z 2011 r. jako zagrożenie dla drewna świątyni z 1723 r. Chodziło również o pilną naprawę dachu. Kościół św. Barbary w Świętem, w gminie Łasin, ma konstrukcję zrębową i figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/413 od 5 sierpnia 1961 r.

Co dokładnie zgłoszono w apelu parafii?

Parafia informowała, że drewno zaatakowały kołatek domowy oraz spuszczel pospolity, a pokrycie dachowe wymaga naprawy. W angielskiej wersji dawnej strony użyto określeń furniture beetle i old-house borer. To ważne rozróżnienie: nie chodziło o zwykłe ślady starzenia się drewna, lecz o owady, których larwy mogą przez lata drążyć chodniki w belkach i wyposażeniu.

Informacja pochodzi z archiwalnych wersji parafialnej strony z lat 2012 i 2024. Nie ma publicznie dostępnej informacji, która przesądzałaby, czy po apelu wykonano pełną dezynsekcję albo naprawę dachu. Aktualny stan obiektu może potwierdzić wyłącznie zarządca kościoła oraz właściwy konserwator zabytków.

• Kościół św. Barbary - drewniana świątynia w Świętem datowana na 1723 r.
• Konstrukcja zrębowa - budowa z poziomo układanych bali łączonych tradycyjnymi rozwiązaniami ciesielskimi.
• Pokrycie gontowe - dach wymaga stałej kontroli, ponieważ przeciekająca woda może zawilgocić drewno konstrukcyjne.
• Rejestr A/413 - wpis ochronny oznacza, że prac nie można prowadzić jak przy zwykłym budynku.
• Apel z 2011 r. - historyczna informacja o zagrożeniu, a nie opis obecnego stanu technicznego.

Wędrując po drewnianych kościołach ziemi chełmińskiej, najczęściej zwracam uwagę najpierw na dach i miejsca styku drewna z gruntem. To tam najłatwiej zauważyć skutki wilgoci. Historię budowli szerzej opisuje historia kościoła św. Barbary z 1723 r..

Czy kościół w Świętem był atakowany przez owady?

Tak, archiwalny apel parafii z 2011 r. wskazywał kołatka i spuszczela jako zagrożenie dla drewna kościoła. Sam apel nie pozwala jednak określić skali porażenia ani dzisiejszego stanu belek, ołtarzy czy więźby dachowej.

Drewniany kościół nie jest tylko zbiorem ścian. W Świętem ochrony wymagają także ołtarze, ambona, ławy kolatorskie, konfesjonały, chór i organy. Owady nie rozpoznają granicy między konstrukcją a zabytkowym wyposażeniem.

„Zabytek wpisany do rejestru podlega szczególnej ochronie i opiece.” - Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, 2003

Czym jest kołatek domowy?

Kołatek domowy, Anobium punctatum, to chrząszcz żerujący w drewnie, charakteryzujący się drobnymi otworami wylotowymi, mączką drzewną i wieloletnim rozwojem larw wewnątrz materiału. Może występować zarówno w drewnie konstrukcyjnym, jak i w meblach, rzeźbach, ramach oraz elementach wyposażenia zabytkowego wnętrza.

Jak rozpoznać ślady kołatka domowego?

Najpierw trzeba obejrzeć powierzchnię drewna w dobrym świetle: kołatek zwykle zostawia okrągłe otworki o średnicy około 1-2 mm oraz drobną, jasną mączkę pod nimi. Jeden stary otwór nie potwierdza aktywnego żerowania, dlatego ocenę powinien wykonać specjalista od ochrony drewna.

Najbardziej mylący jest wygląd dawno zaatakowanego drewna. Otwory mogą przetrwać dziesiątki lat, choć owad dawno opuścił element. Z kolei świeża, sypka mączka pod belką, ławą albo rzeźbą stanowi sygnał, którego nie należy ignorować.

• Okrągły otwór - przy kołatku ma zwykle około 1-2 mm średnicy.
• Jasna mączka drzewna - może wskazywać na świeżą aktywność larw, zwłaszcza gdy pojawia się ponownie.
• Drobne osłabienie powierzchni - może wystąpić w starych deskach, ramach i drewnianych rzeźbach.
• Powtarzalność śladów - nowe otwory w kolejnym sezonie są ważniejszym sygnałem niż pojedynczy stary ubytek.
• Dokumentacja zdjęciowa - pomaga porównać stan tego samego miejsca bez dotykania zabytku.

Gdzie kołatek może żerować w zabytkowym kościele?

Kołatek może zasiedlać elementy o różnej funkcji: belki, deski, ławy, fragmenty ołtarzy czy drewniane obudowy instrumentów. W kościele w Świętem szczególnej troski wymaga wyposażenie XVIII w. w Świętem, ponieważ każda ingerencja w historyczną substancję wymaga rozwagi.

Nie należy samodzielnie wbijać szpilek w drewno, polewać go preparatem z marketu ani odkurzać rzeźb. Takie działania mogą zatrzeć ślady, uszkodzić powierzchnię i utrudnić późniejszą diagnozę konserwatorską.

Czym jest spuszczel pospolity?

Spuszczel pospolity, Hylotrupes bajulus, to chrząszcz związany przede wszystkim z drewnem iglastym, charakteryzujący się żerowaniem larw w bielastej części belek, dużymi chodnikami i trudnym do zauważenia uszkodzeniem pod pozornie zdrową powierzchnią. Szczególnie często wymienia się go przy ocenie więźb dachowych.

Dlaczego spuszczel atakuje więźbę dachową?

Spuszczel może rozwijać się w elementach z drewna iglastego, które stosowano w konstrukcjach dachowych. Larwa żeruje pod cienką warstwą zewnętrzną, dlatego belka może wyglądać solidnie, choć jej wnętrze jest osłabione. Ocena nośności wymaga oględzin i badań wykonanych przez fachowca.

To właśnie odróżnia zagrożenie konstrukcyjne od drobnego uszczerbku dekoracyjnego. W przypadku więźby dachowej liczy się nie tylko liczba otworów, ale też przebieg chodników, wilgotność drewna i stan połączeń ciesielskich.

• Biel drewna iglastego - jest częścią drewna szczególnie kojarzoną z żerowaniem spuszczela.
• Więźba dachowa - wymaga oględzin po problemach z pokryciem i zawilgoceniem.
• Owalne otwory wylotowe - bywają większe niż otwory pozostawiane przez kołatka.
• Chodniki larwalne - mogą znajdować się pod pozornie zachowaną powierzchnią belki.
• Wieloletni rozwój - powoduje, że szkoda może narastać bez wyraźnych sygnałów dla osób odwiedzających kościół.

Czy spuszczel jest tym samym co kornik?

Nie, spuszczel pospolity nie jest kornikiem. To inny chrząszcz, a rozpoznanie gatunku ma znaczenie, ponieważ sposób badań, zakres oględzin i dobór metody ochrony zależą od rodzaju zagrożenia.

W rozmowach potocznych wszystkie owady niszczące drewno bywają nazywane „kornikami”. Przy zabytku taki skrót może prowadzić do złej diagnozy. W dokumentacji najlepiej używać nazw: kołatek domowy, Anobium punctatum, oraz spuszczel pospolity, Hylotrupes bajulus.

Kołatek czy spuszczel: jak odróżnić szkodniki?

Kołatek domowy pozostawia zwykle drobne, okrągłe otwory około 1-2 mm, a spuszczel pospolity wiąże się częściej z większymi, owalnymi otworami i drewnem iglastym więźby. Rozpoznanie na podstawie samego zdjęcia nie daje jednak pewności, zwłaszcza w obiekcie zabytkowym.

Jak porównać ślady obu gatunków?

Najbezpieczniej porównać trzy cechy: kształt otworu, rodzaj elementu oraz rodzaj pyłu. Nie jest to samodzielna metoda konserwatorska, ale pomaga zrozumieć, dlaczego w apelu dotyczącym Świętego pojawiły się dwa różne gatunki.

Cecha	Kołatek domowy	Spuszczel pospolity
Nazwa łacińska	Anobium punctatum	Hylotrupes bajulus
Otwory wylotowe	Zwykle okrągłe, drobne, około 1-2 mm	Zwykle większe i owalne
Typowe miejsca	Meble, rzeźby, deski, wyposażenie	Belki i więźba z drewna iglastego
Widoczność szkód	Widoczne otwory i mączka	Uszkodzenie może długo kryć się pod powierzchnią
Znaczenie dla zabytku	Ryzyko dla wyposażenia i drewna konstrukcyjnego	Ryzyko szczególnie ważne przy ocenie konstrukcji dachu

Czy świeża mączka drzewna oznacza aktywne żerowanie?

To zależy: świeża, jasna i ponownie pojawiająca się mączka może wskazywać aktywność owadów, lecz ostateczną ocenę wydaje specjalista. Pył może też przemieścić się z dawnego chodnika wskutek drgań, sprzątania albo zmian wilgotności.

W zabytkowym wnętrzu rozsądnym działaniem jest spokojne zgłoszenie obserwacji zarządcy. Nie wolno zeskrobywać powierzchni, rozbierać deski ani stosować owadobójczych aerozoli.

• Otwór o średnicy 1-2 mm - częściej kojarzy się z kołatkiem domowym.
• Otwór owalny i większy - może sugerować spuszczela, lecz nie zastępuje diagnozy.
• Jasna mączka - wymaga obserwacji, czy pojawia się ponownie po uprzątnięciu przez uprawnione osoby.
• Belka pod dachem - powinna być oceniana pod kątem bezpieczeństwa konstrukcji.
• Rzeźba lub ołtarz - wymagają konsultacji konserwatorskiej, a nie domowego preparatu.

Dlaczego drewniane kościoły są szczególnie narażone?

Drewniane kościoły są narażone na owady i grzyby, ponieważ łączą dużą ilość starego drewna, wrażliwe wyposażenie oraz ryzyko zawilgocenia przy dachu, podwalinach i narożach. PN-EN 335:2013 opisuje klasy użytkowania drewna jako punkt odniesienia dla oceny zagrożeń biologicznych związanych między innymi z wilgocią.

Gont, wilgoć i nieogrzewane wnętrze

Szczelny gont chroni nie tylko wnętrze przed deszczem. Chroni przede wszystkim belki, połączenia i stropy przed długim zawilgoceniem. Gdy woda wnika w konstrukcję, łatwiej rozwijają się procesy biologiczne, a drewno traci stabilne warunki.

Kościół w Świętem ma dach kryty gontem i drewnianą konstrukcję zrębową. Właśnie dlatego informacja o potrzebie naprawy dachu w 2011 r. była ważna dla całego obiektu, nie tylko dla wyglądu pokrycia.

• Pokrycie gontowe - musi odprowadzać wodę, aby ograniczyć zawilgocenie drewna pod nim.
• Naroża budynku - często wymagają obserwacji, bo woda może tam spływać i długo zalegać.
• Podwaliny - są narażone na kontakt z wilgocią od gruntu i opadów.
• Ołtarze oraz ambona - reagują na wahania temperatury i wilgotności we wnętrzu.
• Konfesjonały i ławy - mogą skrywać ślady owadów w miejscach rzadziej oglądanych.

Jakie elementy świątyni wymagają najwięcej uwagi?

Najwięcej uwagi wymagają dach, więźba, podwaliny, stropy oraz drewniane wyposażenie. W Świętem zachowały się między innymi barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne, chrzcielnica, ambona i rokokowe ławy, dlatego ochrona drewna dotyczy całego zespołu zabytkowego.

Nie każdy ciemniejszy fragment drewna oznacza porażenie przez owady. Stare drewno nosi ślady dymu, kurzu, użytkowania i wcześniejszych napraw. Rzetelna ocena odróżnia patynę czasu od aktywnego zagrożenia.

Jak ratuje się zabytkowe drewno?

Zabytkowe drewno ratuje się po rozpoznaniu przyczyny i zakresu uszkodzeń, dobierając między innymi dezynsekcję termiczną, gazowanie zabytków, impregnację lub punktową wymianę elementów. Przy kościele wpisanym do rejestru A/413 metodę ustalają konserwator, projektanci i wykonawcy z odpowiednimi kwalifikacjami, a nie przypadkowy użytkownik obiektu.

Jak przebiega rozpoznanie zagrożenia krok po kroku?

Pierwszym krokiem jest oględzina i dokumentacja, a dopiero później wybór metody. Nie ma jednego uniwersalnego środka dla każdego kościoła, ponieważ inaczej chroni się belkę więźby, inaczej polichromowaną rzeźbę, a inaczej drewniany ołtarz.

1. Oględziny konserwatorskie - określają miejsca z otworami, ubytkami i śladami wilgoci.
2. Identyfikacja zagrożenia - rozróżnia kołatka, spuszczela, grzyby oraz uszkodzenia mechaniczne.
3. Ocena konstrukcji - sprawdza, czy belki zachowały nośność i stabilność.
4. Dobór technologii - uwzględnia substancję zabytkową, bezpieczeństwo ludzi oraz wyposażenie wnętrza.
5. Kontrola po pracach - porównuje dokumentację i obserwuje, czy nie pojawiają się nowe ślady żerowania.

Metoda termiczna, gazowanie i impregnacja - czym się różnią?

Dezynsekcja termiczna wykorzystuje kontrolowane ogrzewanie drewna, gazowanie zabytków obejmuje działanie substancji w szczelnie przygotowanej przestrzeni, a impregnacja wprowadza środek ochronny do drewna. Każda metoda ma ograniczenia i wymaga osobnego projektu dla danego obiektu.

Wymiana elementu bywa konieczna, gdy konstrukcja straciła wymaganą nośność, lecz w zabytku dąży się do zachowania jak największej części autentycznej substancji. O metodach szerzej mówi artykuł kołatek i spuszczel w zabytkach: rozpoznawanie i zwalczanie oraz tekst o impregnacji drewnianego kościoła.

• Dezynsekcja termiczna - wymaga kontrolowania warunków, aby nie uszkodzić drewna i warstw dekoracyjnych.
• Gazowanie zabytków - prowadzą wyspecjalizowane ekipy w warunkach zabezpieczających ludzi i obiekt.
• Impregnacja drewna - nie powinna być wykonywana preparatem dobranym bez badań materiału.
• Wymiana fragmentu belki - może być rozważana po ocenie konstrukcyjnej i konserwatorskiej.
• Monitoring - pozwala oddzielić dawne uszkodzenia od aktywnego problemu.

Kto musi wydać pozwolenie na prace przy zabytku?

Tak, prace konserwatorskie i restauratorskie przy zabytku wpisanym do rejestru wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków zgodnie z art. 36 ustawy z 23 lipca 2003 r. Dotyczy to także działań ingerujących w zabytkowe drewno, takich jak specjalistyczna dezynsekcja, impregnacja czy wymiana elementów.

W prawie kościelnym zarządca ma obowiązek troski o zachowanie dóbr należących do Kościoła. Kodeks Prawa Kanonicznego wskazuje też, że restauracja cennych obrazów wymaga pisemnej zgody ordynariusza, kan. 1189. Te zasady chronią obiekt przed decyzjami podejmowanymi pochopnie.

„Zarządcy mają troszczyć się o to, aby dobra powierzone ich pieczy nie uległy zniszczeniu lub uszczupleniu.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1284, 1983

Czy istnieje kościół zbudowany z drewna bez gwoździ?

Tak, w tradycyjnym budownictwie drewnianym stosowano zamki ciesielskie i drewniane kołki, dlatego wiele świątyń opisuje się potocznie jako zbudowane „bez gwoździ”. Nie wolno jednak przenosić tego stwierdzenia automatycznie na kościół św. Barbary w Świętem, ponieważ dostępne źródła potwierdzają jego konstrukcję zrębową, ale nie opisują szczegółowo wszystkich złączy.

Jak działa konstrukcja zrębowa?

Konstrukcja zrębowa polega na układaniu poziomych bali i łączeniu ich w narożach. Cieśla stosował dopasowane wycięcia, które stabilizowały ścianę, a w niektórych rozwiązaniach także drewniane kołki. Taka technika tworzy trwałą bryłę, ale wymaga ochrony przed wilgocią i owadami.

• Bale poziome - tworzą ścianę konstrukcji zrębowej.
• Zamki ciesielskie - łączą elementy w narożach bez potrzeby stosowania wyłącznie metalowych łączników.
• Drewniane kołki - występują w tradycyjnym ciesielstwie jako elementy wzmacniające połączenia.
• Gont - zabezpiecza dach i ogranicza wpływ opadów na drewniany ustrój budowli.
• Ochrona drewna - decyduje o tym, czy historyczna konstrukcja zachowa się dla kolejnych pokoleń.

Jakie są najstarsze drewniane kościoły w Polsce?

Najcenniejsze grupy drewnianych kościołów w Polsce obejmują obiekty wpisane przez UNESCO: Drewniane kościoły południowej Małopolski wpisane w 2003 r. oraz Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy wpisane w 2001 r. Nie jest to jedna prosta lista „najstarszych”, ponieważ różne obiekty różnią się datowaniem, przebudowami i stanem zachowania.

Kościół w Świętem należy do innego krajobrazu historycznego: ziemi chełmińskiej i Pomorza. Jego wartość wynika z drewnianej architektury z 1723 r., wyposażenia oraz historii parafii. Porównanie regionalne znajdziesz w tekście Święte na tle drewnianych kościołów regionu.

Remonty kościoła w Świętem od 1918 r. do lat 90.

Kościół św. Barbary w Świętem remontowano w 1918 r., gruntownie w latach 1962-1966, a w latach 90. XX w. prowadzono kolejne prace, w tym wymianę gontów. Daty te pokazują, że drewniana świątynia wymagała regularnej opieki długo przed apelem dotyczącym kołatka i spuszczela.

Co mówią kolejne remonty o ochronie kościoła?

Remont z 1918 r., gruntowna renowacja z lat 1962-1966 oraz prace z lat 90. tworzą historię dbałości o budynek. W przypadku drewnianego zabytku konserwacja nie kończy się jedną inwestycją. Dach, wentylacja, wilgotność, drewno konstrukcyjne i wyposażenie trzeba kontrolować cyklicznie.

• Rok 1918 - jest wskazywany jako data remontu kościoła.
• Lata 1962-1966 - obejmują gruntowną renowację świątyni.
• Lata 90. XX w. - wiążą się z kolejnym większym remontem i wymianą gontów.
• Rok 2011 - przyniósł apel dotyczący owadów oraz naprawy dachu.
• Rejestr A/413 - przypomina, że każda większa ingerencja wymaga procedur ochrony zabytków.

Co wiadomo o stanie kościoła po 2011 r.?

Publicznie dostępne materiały nie pozwalają rozstrzygnąć, jakie prace przeprowadzono po apelu z 2011 r. Z tego powodu uczciwie można mówić o historycznie zgłoszonym problemie, ale nie o dzisiejszej skali zagrożenia.

Przed wizytą lub kontaktem w sprawie stanu obiektu czy możliwości zwiedzania najlepiej korzystać z aktualnych komunikatów parafii św. Barbary i Diecezji Toruńskiej. Informacje o mszach, kancelarii oraz otwarciu obiektów zmieniają się i wymagają bieżącego sprawdzenia.

Na co może zwrócić uwagę zwiedzający?

Zwiedzający może pomóc zabytkowemu kościołowi przez ostrożne zachowanie: nie dotykać drewna, nie opierać przedmiotów o ściany i zgłosić zauważoną mączkę lub świeże otwory zarządcy. Najlepszą ochroną dla XVIII-wiecznego wnętrza jest brak dodatkowych uszkodzeń spowodowanych przez ludzi.

Jak oglądać drewniane wyposażenie bez szkody?

Najpierw zachowaj dystans od ołtarzy, chrzcielnicy, ambony, konfesjonałów i organów. Ślady palców, przypadkowe otarcia, wilgoć z mokrego ubrania czy przyklejone karteczki mogą szkodzić równie realnie jak owady.

• Ołtarz główny - oglądaj z wyznaczonego miejsca, bez opierania się o balustrady i elementy dekoracyjne.
• Chrzcielnica - nie dotykaj rzeźbionej dekoracji ani nie stawiaj na niej przedmiotów.
• Ambona i konfesjonały - pozostaw przestrzeń, ponieważ stare drewno łatwo zarysować.
• Mączka drzewna - zgłoś jej zauważenie, zamiast samodzielnie ją usuwać.
• Zdjęcia - rób bez lampy błyskowej, jeśli zasady miejsca na to pozwalają.

Czy można zgłosić podejrzenie nowych śladów szkodników?

Tak, zauważone ślady można spokojnie zgłosić w kancelarii parafialnej lub osobie odpowiedzialnej za obiekt. W Świętem kancelaria, według aktualnych ogłoszeń parafialnych, działa w dni powszednie bezpośrednio po Mszy, ale przed wizytą należy sprawdzić bieżące informacje.

Nie trzeba stawiać samodzielnej diagnozy. Wystarczy wskazać miejsce, opisać obserwację i, jeśli jest to dozwolone, przekazać wykonane z dystansu zdjęcie. Taka informacja może pomóc w regularnym monitoringu zabytku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kołatek może zniszczyć cały kościół?

Pojedyncze ognisko zwykle nie niszczy budynku nagle, ale wieloletnie żerowanie może osłabiać drewno i zabytkowe wyposażenie. Szczególnie poważnie ocenia się uszkodzenia belek konstrukcyjnych oraz więźby dachowej.

Zakres szkody określa specjalista po oględzinach. Sam widok kilku otworów nie pozwala ocenić bezpieczeństwa całej świątyni.

Czy kościół w Świętem został już odgrzybiony i zabezpieczony?

Dostępne materiały potwierdzają apel z 2011 r. dotyczący owadów i dachu, lecz nie opisują jednoznacznie późniejszych prac. Nie należy więc twierdzić ani że zabezpieczenie wykonano, ani że go nie wykonano.

Informacji o obecnym stanie należy szukać w aktualnych komunikatach parafii oraz u właściwych służb konserwatorskich.

Czym jest gont i dlaczego jego wymiana ma znaczenie?

Gont to drewniana klepka używana jako pokrycie dachowe. Jego szczelność ogranicza przedostawanie się wody do konstrukcji dachowej i wnętrza budynku.

W Świętem wymianę gontów wskazywano jako część prac z lat 90. XX w. Stan pokrycia wymaga okresowych kontroli, bo nieszczelność sprzyja zawilgoceniu drewna.

Jakie drewniane kościoły znajdują się na Dolnym Śląsku?

Na Dolnym Śląsku szczególnie znane są Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2001 r. Są to obiekty o odmiennej historii i konstrukcji niż świątynia w Świętem.

Ich przykład pokazuje, że drewniana architektura sakralna w Polsce ma wiele regionalnych odmian. Przy porównaniach trzeba oddzielać datę budowy, technikę wykonania i późniejsze przebudowy.

Jaki jest najstarszy drewniany kościół w Bieszczadach?

Odpowiedź zależy od tego, czy porównuje się dawne cerkwie, kościoły rzymskokatolickie, datę budowy czy datę przeniesienia obiektu. Dlatego przy takim pytaniu najlepiej korzystać z katalogów muzealnych, konserwatorskich i dokumentacji obiektów.

Nie warto przenosić tytułu „najstarszy” między regionami bez sprawdzenia źródła. Kościół św. Barbary w Świętem należy oceniać w jego własnym, chełmińsko-pomorskim kontekście.

Źródła i literatura

1. Kościół św. Barbary w Świętem, Wikipedia - informacje o konstrukcji, remontach i wpisie do rejestru zabytków.
2. Ustawa z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami - art. 36 dotyczący pozwoleń przy zabytkach wpisanych do rejestru.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, księga V - kan. 1189, 1220 i 1284.
4. UNESCO World Heritage Centre: Drewniane kościoły południowej Małopolski - wpis z 2003 r.
5. Diecezja Toruńska: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem - dane parafialne i kontaktowe.
6. Zdjęcie wyróżniające: Dosp84, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.