W tym tekście
Kiedy powstała diecezja toruńska?
Diecezja toruńska powstała 25 marca 1992 r., gdy Jan Paweł II ogłosił bullę Totus Tuus Poloniae Populus. Nowa rzymskokatolicka diecezja objęła m.in. ziemię chełmińską i okolice Grudziądza, a Toruń po raz pierwszy w historii stał się miastem biskupim z katedrą w bazylice św. Janów.
Ta data ma znaczenie także dla Świętego w gminie Łasin. Parafia św. Barbary należała wcześniej do diecezji chełmińskiej, natomiast od reorganizacji z 1992 r. znajduje się w diecezji toruńskiej, w dekanacie łasińskim.
- 25 marca 1992 r. - Jan Paweł II ustanowił diecezję toruńską bullą Totus Tuus Poloniae Populus.
- Toruń - miasto z gotycką bazyliką św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty - otrzymał rangę stolicy biskupiej.
- Dekanat łasiński - obejmujący parafię w Świętem - wszedł w skład nowej diecezji po zmianach z 1992 r.
- Diecezja toruńska - jako Kościół partykularny - ma własnego biskupa diecezjalnego, kurię i strukturę dekanatów.
Czym jest diecezja według nauczania Kościoła?
Diecezja to część Ludu Bożego powierzona pasterskiej pieczy biskupa, który kieruje nią przy współpracy prezbiterów. Nie oznacza tylko obszaru na mapie, lecz wspólnotę wiernych, parafii, duchownych i instytucji związanych z biskupem.
„Diecezja jest częścią Ludu Bożego powierzoną pasterskiej pieczy biskupa...” - Sobór Watykański II, Christus Dominus, nr 11, 1965.
Katechizm mówi o diecezji jako o Kościele partykularnym, w którym obecny jest Kościół Chrystusowy (KKK 833). W praktyce oznacza to, że parafia św. Barbary w Świętem zachowuje swoją lokalną historię, a zarazem należy do większej wspólnoty diecezjalnej.
Dlaczego rok 1992 jest ważny dla Świętego?
Rok 1992 wyznacza zmianę przynależności diecezjalnej Świętego: z dawnej diecezji chełmińskiej do diecezji toruńskiej. Drewniany kościół św. Barbary z 1723 r. zachował starsze ślady historii regionu, lecz jego współczesne życie parafialne toczy się już w strukturze toruńskiej.
Przy czytaniu starych opisów łatwo pomylić nazwy diecezji. Pomaga prosta zasada: wydarzenia sprzed 25 marca 1992 r. zwykle odnoszą się tu do diecezji chełmińskiej, a współczesne ogłoszenia i katalog parafii do diecezji toruńskiej.
Czym była bulla Totus Tuus Poloniae Populus?
Totus Tuus Poloniae Populus to bulla Jana Pawła II z 25 marca 1992 r., która przeorganizowała granice diecezji i metropolii w Polsce. Jej łaciński tytuł można oddać jako „Cały Twój lud polski”, a dokument ustanowił między innymi diecezję toruńską i nową diecezję pelplińską.
Bulla nie była zwykłym komunikatem administracyjnym. W prawie Kościoła taki akt papieski określa trwałą strukturę wspólnot: ich granice, przynależność metropolitalną oraz stolicę biskupią.
- Jan Paweł II - papież i autor bulli - dokonał reorganizacji struktur kościelnych w Polsce 25 marca 1992 r.
- Acta Apostolicae Sedis - urzędowy zbiór dokumentów Stolicy Apostolskiej - publikuje teksty papieskich aktów prawnych.
- Diecezja toruńska - nowa jednostka kościelna - otrzymała własnego biskupa i katedrę w Toruniu.
- Diecezja pelplińska - sąsiadująca z toruńską - przejęła ciągłość dawnej diecezji chełmińskiej w zmienionej strukturze.
Jakie zmiany przyniosła reorganizacja diecezji w 1992 r.?
Reorganizacja z 1992 r. zmieniła granice i nazwy części diecezji oraz uporządkowała ich związki z metropoliami. Dla mieszkańca Świętego najważniejszym skutkiem było przejście parafii z historycznego obszaru chełmińskiego do nowej diecezji toruńskiej.
Nie należy traktować bulli jako zerwania z wcześniejszą historią. Kościoły, cmentarze, księgi parafialne i dawne fundacje nadal przypominają o wielowiekowym dziedzictwie diecezji chełmińskiej.
Jak odróżnić bullę od hasła Totus Tuus?
Bulla Totus Tuus Poloniae Populus jest dokumentem prawnym z 1992 r., natomiast słowa Totus Tuus kojarzą się także z osobistym zawołaniem Jana Pawła II. W tym kontekście chodzi konkretnie o akt reorganizujący diecezje w Polsce.
To rozróżnienie przydaje się w opisach historii lokalnej. Pozwala wskazać dokładne źródło zmiany granic, zamiast ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że „papież utworzył diecezję”.
Z jakich ziem utworzono diecezję toruńską?
Diecezja toruńska została utworzona przede wszystkim na obszarach związanych wcześniej z diecezją chełmińską, obejmując między innymi ziemię chełmińską oraz okolice Grudziądza. Jej dokładny zasięg wynika z bulli z 25 marca 1992 r., dlatego nie należy upraszczać tej historii do jednego dawnego regionu.
Święte jest dobrym przykładem ciągłości lokalnej. Parafię erygowano około 1300 r., obecny drewniany kościół powstał w 1723 r., a dopiero współczesna reorganizacja wpisała ją w diecezję toruńską.
- Ziemia chełmińska - historyczny region - stanowi ważne tło dla dziejów diecezji toruńskiej i parafii w Świętem.
- Grudziądz i jego okolice - obszar północnej części diecezji - łączą współczesną administrację kościelną z dawną historią Pomorza.
- Dekanat łasiński - struktura obejmująca Święte - należy do rejonu grudziądzkiego diecezji toruńskiej.
- Diecezja chełmińska - wcześniejsza przynależność kościelna Świętego - pozostaje kluczem do czytania dawnych źródeł.
Jakie dziedzictwo pozostawiła diecezja chełmińska?
Dziedzictwo diecezji chełmińskiej widać w zabytkach, dawnych granicach parafii i pamięci o duchownych związanych z tym terenem. W Świętem przypominają o nim między innymi boczne ołtarze z 1753 r. oraz kartusze wiązane w dawnej parafialnej dokumentacji z bp. Stanisławem Leskim.
Historia nie kończy się na zmianie nazwy diecezji. Ołtarz główny św. Barbary, chrzcielnica z XVIII w. i organy Augusta Terletzkiego z 1888 r. należą do wcześniejszych warstw dziejów miejsca.
Gdzie przeczytać o diecezji chełmińskiej przed 1992 r.?
Historię wcześniejszej przynależności Świętego rozwija tekst diecezja chełmińska przed 1992 r.. Warto czytać go obok opisu diecezji toruńskiej, bo oba tematy dotyczą kolejnych etapów tej samej lokalnej historii.
Przy wyszukiwaniu materiałów archiwalnych pomagają dawne nazwy miejscowości, w tym niemieckie Schwenten. Nazwa źródła nie zawsze odpowiada dzisiejszemu podziałowi diecezjalnemu.
Do jakiej metropolii należy diecezja toruńska?
Diecezja toruńska należy do metropolii gdańskiej jako diecezja sufragalna. Oznacza to więź organizacyjną z metropolitą, ale nie odbiera toruńskiemu biskupowi zwyczajnej władzy nad własną diecezją, co wyjaśniają kan. 431 oraz kan. 435-436 Kodeksu Prawa Kanonicznego.
- Metropolia gdańska - prowincja kościelna - skupia diecezje powiązane z archidiecezją metropolitalną.
- Diecezja toruńska - sufragania metropolii gdańskiej - zachowuje własnego biskupa diecezjalnego.
- Diecezja pelplińska - również związana z metropolią gdańską - jest ważnym punktem odniesienia dla historii dawnej diecezji chełmińskiej.
- Kodeks Prawa Kanonicznego - kan. 435-436 - określa zadania metropolity wobec diecezji sufragalnych.
Czym różni się metropolia od diecezji?
Metropolia to zespół kilku diecezji, a diecezja to wspólnota powierzona własnemu biskupowi. Metropolita pełni określone funkcje nadzorcze i koordynacyjne, lecz nie prowadzi na co dzień kancelarii ani parafii diecezji sufragalnej.
Ta różnica ma praktyczny wymiar: sprawy parafii w Świętem prowadzi miejscowa parafia i instytucje diecezji toruńskiej, nie urząd metropolitalny w Gdańsku.
Czy metropolita zarządza parafią w Świętem?
Nie, metropolita nie zarządza bezpośrednio parafią św. Barbary w Świętem. Za diecezję odpowiada biskup toruński, a za bieżące życie lokalnej wspólnoty proboszcz oraz parafialne struktury zgodne z prawem Kościoła.
Szerzej o zakresie odpowiedzialności ordynariusza wyjaśnia artykuł biskup toruński: kim jest i jak zarządza diecezją.
Jaka świątynia jest katedrą diecezji toruńskiej?
Katedrą diecezji toruńskiej jest Bazylika katedralna św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu, znana jako bazylika św. Janów. Stoi na toruńskim Starym Mieście, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1997 r.
Katedra jest kościołem, w którym znajduje się katedra biskupa, czyli znak jego nauczycielskiej i pasterskiej posługi. Nie jest po prostu „największym” albo „najstarszym” kościołem diecezji.
- Bazylika św. Janów - katedra diecezji toruńskiej - mieści się na toruńskim Starym Mieście.
- Jan Chrzciciel i Jan Ewangelista - patronowie katedry - nadają świątyni pełne wezwanie.
- UNESCO - wpis z 1997 r. - obejmuje średniowieczny zespół miejski Torunia, w którym znajduje się katedra.
- Tuba Dei - historyczny dzwon katedralny - należy do najbardziej rozpoznawalnych elementów świątyni.
Jak sprawdzić aktualne godziny zwiedzania katedry?
Aktualne godziny zwiedzania katedry należy sprawdzić bezpośrednio na oficjalnej stronie parafii katedralnej lub diecezji tuż przed przyjazdem. Godziny, dostęp do wnętrza i zasady wejścia mogą zmieniać się z powodu liturgii, uroczystości albo prac konserwatorskich.
Nie warto opierać wyjazdu na dawnych wpisach w przewodnikach. Najbezpieczniej sprawdzić oficjalny komunikat tego samego dnia, szczególnie w niedziele i święta.
Co łączy katedrę w Toruniu z kościołem w Świętem?
Katedra w Toruniu i drewniany kościół św. Barbary w Świętem należą do jednej diecezji, choć różnią się materiałem, skalą i epoką. Gotycka murowana bazylika jest centrum diecezjalnym, a zrębowa świątynia z 1723 r. zachowuje krajobraz małej parafii ziemi chełmińskiej.
Oba miejsca pokazują, że historia diecezji toruńskiej nie ogranicza się do miasta. Tworzą ją także wsie, kaplice filialne i kościoły wpisane w codzienność mieszkańców.
Kto był biskupem toruńskim od 1992 r.?
Pierwszym biskupem toruńskim był bp Andrzej Suski, który kierował diecezją w latach 1992-2017. Od 2017 r. biskupem diecezjalnym jest bp Wiesław Śmigiel, co podaje oficjalny serwis Diecezji Toruńskiej.
- bp Andrzej Suski - pierwszy biskup toruński - prowadził nowo utworzoną diecezję od 1992 do 2017 r.
- bp Wiesław Śmigiel - biskup diecezjalny od 2017 r. - kieruje współczesną diecezją toruńską.
- Biskup diecezjalny - zgodnie z kan. 381 KPK - posiada zwyczajną władzę potrzebną do wykonywania urzędu pasterskiego.
- Biskup pomocniczy - zgodnie z kan. 403 KPK - wspiera biskupa diecezjalnego w posłudze, lecz nie zastępuje go jako ordynariusza.
Jaką rolę pełni biskup diecezjalny?
Biskup diecezjalny kieruje diecezją w sprawach duszpasterskich, administracyjnych i sakramentalnych zgodnie z prawem Kościoła. Nie działa samodzielnie poza wspólnotą Kościoła, lecz korzysta między innymi z pomocy kurii, rady kapłańskiej i współpracowników.
Katechizm wskazuje, że Kościoły partykularne są w pełni Kościołem Chrystusowym, gdy pozostają w komunii z biskupem Rzymu i ze swoim biskupem. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 833, wyd. polskie 1994.
Gdzie znaleźć aktualny skład władz diecezji?
Aktualny skład władz diecezjalnych najlepiej sprawdzić w katalogu i komunikatach na oficjalnej stronie Diecezji Toruńskiej. Takie dane mogą się zmieniać, dlatego nie należy kopiować nazwisk z nieaktualnych artykułów ani archiwalnych druków.
To szczególnie ważne przy informacjach o biskupach pomocniczych, urzędach kurialnych i dekanatach.
Kto jest patronką diecezji toruńskiej?
Patronką diecezji toruńskiej jest Matka Boża Nieustającej Pomocy. Jej kult jest obecny także w Świętem: według ogłoszeń parafialnych z 25 października 2026 r. nowenna odbywa się tam w drugą środę miesiąca przed Mszą.
W nauczaniu katolickim cześć oddawana wizerunkom nie zatrzymuje się na materiale obrazu. Odnosi się do osoby przedstawionej, co wyjaśnia Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 1159-1162.
- Matka Boża Nieustającej Pomocy - patronka diecezji toruńskiej - jest czczona w parafiach diecezjalnych przez modlitwę nowennową.
- Święte - parafia św. Barbary - wskazuje drugą środę miesiąca jako termin nowenny przed Mszą.
- Katechizm Kościoła Katolickiego - nr 1159-1162 - omawia miejsce świętych obrazów w życiu wiary.
- Matka Boża Szkaplerzna - obecna w bocznym ołtarzu w Świętem - jest osobnym lokalnym wątkiem pobożności związanym z drugim odpustem parafii.
Jak rozumieć patronat Matki Bożej Nieustającej Pomocy?
Patronat Matki Bożej Nieustającej Pomocy oznacza szczególną więź modlitewną i liturgiczną diecezji z tym maryjnym wezwaniem. Nie oznacza obietnicy automatycznego spełnienia próśb ani zastąpienia osobistej modlitwy, sakramentów czy odpowiedzialnych decyzji.
Wiara katolicka odróżnia kult oddawany Bogu od czci okazywanej Maryi i świętym. Obraz może pomagać w modlitwie, ale nie jest przedmiotem magicznego działania.
Gdzie poznać ikonę Matki Bożej Nieustającej Pomocy?
Opis ikonografii i historii wizerunku rozwija tekst Matka Boża Nieustającej Pomocy, patronka diecezji. Przy oglądaniu obrazu dobrze zwrócić uwagę na postacie, symbole Męki Pańskiej oraz gest Dzieciątka Jezus.
W Świętem warto nie mieszać tego patronatu z kultem Matki Bożej Szkaplerznej, choć oba wątki tworzą ważną część miejscowej tradycji.
Kiedy Jan Paweł II odwiedził Toruń?
Jan Paweł II odwiedził Toruń 7 czerwca 1999 r. podczas pielgrzymki do Polski, siedem lat po ustanowieniu diecezji toruńskiej. W programie wizyty znalazło się między innymi spotkanie z ludźmi nauki związanymi z Uniwersytetem Mikołaja Kopernika.
- 7 czerwca 1999 r. - data papieskiej wizyty - pozostaje jedną z najważniejszych dat współczesnej historii diecezji toruńskiej.
- Jan Paweł II - twórca bulli z 1992 r. - odwiedził diecezję, którą sam ustanowił siedem lat wcześniej.
- Uniwersytet Mikołaja Kopernika - toruńska uczelnia - był miejscem spotkania papieża ze środowiskiem naukowym.
- Toruń - stolica diecezji - zachowuje pamięć o wizycie w miejskich i kościelnych materiałach historycznych.
Dlaczego wizyta z 1999 r. jest ważna dla diecezji?
Wizyta z 1999 r. była ważna, ponieważ połączyła papieską decyzję z 1992 r. z obecnością Jana Pawła II w stolicy nowej diecezji. Dla mieszkańców regionu stała się wydarzeniem religijnym, miejskim i historycznym zarazem.
W relacjach o tej wizycie należy odróżniać potwierdzone fakty od późniejszych wspomnień. Najpewniejszym punktem pozostaje data 7 czerwca 1999 r. oraz związek wizyty z Toruniem i UMK.
Jak planować śladami Jana Pawła II po Toruniu?
Zwiedzanie śladami Jana Pawła II najlepiej zacząć od oficjalnych materiałów diecezjalnych i miejskich, a następnie połączyć je z wizytą w katedrze św. Janów. Warto też zajrzeć do opisu kościoła św. Józefa w Toruniu, który należy do ważnych świątyń miasta.
Godziny otwarcia świątyń trzeba każdorazowo sprawdzić u gospodarzy miejsca. Nabożeństwa i uroczystości mają pierwszeństwo przed ruchem turystycznym.
Czy diecezja chełmińska to diecezja toruńska?
Nie, diecezja chełmińska nie jest tym samym co diecezja toruńska. Diecezja chełmińska była starszą strukturą kościelną, a w reorganizacji z 1992 r. jej obszar i tradycję rozdzielono oraz przekształcono, tworząc między innymi diecezję toruńską i diecezję pelplińską.
To częsty błąd w opisach Świętego. Przed 1992 r. parafia należała do diecezji chełmińskiej, natomiast obecnie jest częścią diecezji toruńskiej.
| Diecezja | Rola w historii regionu | Stolica biskupia | Związek ze Świętem |
|---|---|---|---|
| Diecezja chełmińska | Historyczna diecezja wcześniejsza wobec zmian z 1992 r. | W XIX i XX w. Pelplin | Święte należało do niej przed 25 marca 1992 r. |
| Diecezja toruńska | Ustanowiona bullą Jana Pawła II w 1992 r. | Toruń | Święte należy do niej obecnie. |
| Diecezja pelplińska | Powstała w reorganizacji z 1992 r. | Pelplin | Stanowi ważne odniesienie dla dziejów dawnej diecezji chełmińskiej. |
- Diecezja chełmińska - struktura historyczna - wyjaśnia przynależność Świętego przed 1992 r.
- Diecezja toruńska - struktura współczesna - obejmuje dekanat łasiński i parafię św. Barbary.
- Diecezja pelplińska - sąsiadująca diecezja - zachowuje ważną część dziedzictwa dawnego Kościoła chełmińskiego.
- Pelplin i Toruń - różne stolice biskupie - nie powinny być używane zamiennie w opisach obecnej administracji kościelnej.
Na czym polega różnica między Toruniem a Pelplinem?
Różnica polega przede wszystkim na współczesnej strukturze kościelnej: Toruń jest stolicą diecezji toruńskiej, a Pelplin stolicą diecezji pelplińskiej. Obie diecezje łączy historia zmian dokonanych w 1992 r., ale każda ma własną katedrę, biskupa i katalog parafii.
Więcej o tym sąsiedztwie wyjaśnia tekst diecezja pelplińska i jej katedra.
Jaki mit o diecezji chełmińskiej jest nieprawdziwy?
Mit, że diecezja chełmińska po prostu zmieniła nazwę na toruńską, jest nieprawdziwy. Reorganizacja z 1992 r. objęła granice i strukturę kilku diecezji, dlatego obecnej diecezji toruńskiej nie można utożsamiać bez reszty z dawną diecezją chełmińską.
Najuczciwiej mówić o ciągłości dziedzictwa, ale o zmianie administracyjnej. Takie ujęcie szanuje zarówno historię Pelplina, jak i nowe miejsce Torunia od 1992 r.
Do jakiej diecezji należy Święte i dekanat łasiński?
Parafia św. Barbary w Świętem należy do dekanatu łasińskiego w rejonie grudziądzkim diecezji toruńskiej. Do 1992 r. teren ten należał do diecezji chełmińskiej, a jego włączenie do nowej diecezji potwierdza opracowanie D. Galanciaka w Studiach Gdańskich z 2020 r.
To konkretna odpowiedź dla osób odwiedzających drewniany kościół św. Barbary. Adres parafii znajduje się w Świętem koło Łasina, a współczesne informacje organizacyjne publikuje oficjalny serwis diecezji i strona parafialna.
- Parafia św. Barbary w Świętem - wspólnota rzymskokatolicka - należy do diecezji toruńskiej.
- Dekanat łasiński - jednostka skupiająca parafie - znajduje się w rejonie grudziądzkim.
- Kościół św. Barbary - drewniana świątynia z 1723 r. - jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A/413.
- Tymawa - kaplica filialna parafii - pozostaje częścią miejscowej organizacji duszpasterskiej.
Jak rozumieć rejon grudziądzki i dekanat łasiński?
Rejon grudziądzki grupuje dekanaty dla celów organizacyjnych diecezji, a dekanat łasiński skupia parafie z okolicy Łasina. Parafia w Świętem zachowuje własne wezwanie, historię i kaplicę w Tymawie, ale uczestniczy w tej większej strukturze.
W publikowanych danych mogą pojawiać się różnice w wykazach miejscowości należących do parafii. W sprawach dokumentów, sakramentów i kancelarii czytelnik powinien kontaktować się bezpośrednio z własną parafią lub z kancelarią parafii, której dotyczy sprawa.
Co zobaczyć w kościele św. Barbary w Świętem?
W kościele św. Barbary można zobaczyć barokowy ołtarz główny około 1730 r., dwa ołtarze boczne z 1753 r., chrzcielnicę z około połowy XVIII w. oraz organy datowane na 1888 r. Każdy z tych elementów pokazuje, że historia lokalnej parafii jest starsza niż diecezja toruńska.
Najlepiej oglądać świątynię z szacunkiem dla jej funkcji liturgicznej. Drewniane wnętrze, gontowy dach i niewielka wieżyczka na sygnaturkę są częścią żywego miejsca modlitwy, a nie wyłącznie ekspozycją zabytków.
Najczęściej zadawane pytania
Ile parafii ma diecezja toruńska?
Aktualną liczbę parafii i dekanatów podaje katalog na oficjalnej stronie Diecezji Toruńskiej. Liczba może się zmieniać po erekcji, połączeniu albo zmianie granic parafii, dlatego bezpieczniej sprawdzić bieżący katalog niż powielać dawną liczbę.
Czy Toruń przed 1992 r. był siedzibą biskupa?
Nie. Przed 1992 r. Toruń należał głównie do diecezji chełmińskiej, której stolica biskupia znajdowała się w Pelplinie. Toruń stał się stolicą własnej diecezji po bulli Jana Pawła II z 25 marca 1992 r.
Gdzie znajduje się kuria diecezji toruńskiej?
Kuria diecezjalna znajduje się w Toruniu. Aktualny adres, telefony i godziny pracy należy sprawdzać w oficjalnym serwisie Diecezji Toruńskiej, ponieważ dane kontaktowe mogą się zmieniać.
Czym różni się biskup diecezjalny od biskupa pomocniczego?
Biskup diecezjalny kieruje diecezją we własnym imieniu i posiada zwyczajną władzę potrzebną do wykonywania urzędu, zgodnie z kan. 381 KPK. Biskup pomocniczy wspiera go w posłudze zgodnie z kan. 403 KPK i wykonuje zadania powierzone przez biskupa diecezjalnego.
Jakie dekanaty należą do diecezji toruńskiej?
Diecezja toruńska dzieli się na dekanaty pogrupowane w rejony, w tym rejon grudziądzki, do którego należy dekanat łasiński. Pełny, aktualny wykaz należy sprawdzić w katalogu diecezjalnym.
Czy można wejść do kościoła św. Barbary w Świętem poza Mszą?
Możliwość wejścia zależy od bieżącej organizacji parafii, nabożeństw i zabezpieczenia zabytku. Przed przyjazdem najlepiej sprawdzić aktualne komunikaty parafialne albo skontaktować się z kancelarią po Mszy w dzień powszedni.
Halina Borowska - od ponad dwudziestu lat odwiedza wsie ziemi chełmińskiej i Pomorza, opisując drewniane kościoły, lokalną historię oraz ślady dawnej kultury religijnej.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
- Jan Paweł II, bulla Totus Tuus Poloniae Populus, 25 marca 1992 r.
- Sobór Watykański II, dekret Christus Dominus, 1965, nr 11.
- Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 369, 381, 403, 431-436.
- Diecezja Toruńska - oficjalny serwis, dostęp: październik 2026.
- D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, Studia Gdańskie, t. XLVI, 2020.




