Poświęcenie szkaplerza - kto może go poświęcić i jak wygląda obrzęd

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 28.10.2026

W tym tekście

Poświęcenie szkaplerza to błogosławieństwo samego przedmiotu. Zwykle łączy się je z jednorazowym nałożeniem szkaplerza na osobę. Według kan. 1168 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. udziela go duchowny, czyli kapłan lub diakon, i może to zrobić w każdej parafii, nie tylko u karmelitów. Za błogosławieństwo nie ma opłaty. Kolejnego egzemplarza nie nakłada się już w osobnym obrzędzie.

Poświęcenie szkaplerza - czym różni się błogosławieństwo od nałożenia

Poświęcenie szkaplerza dotyczy rzeczy: kapłan modli się nad dwoma płatkami sukna albo nad medalikiem i przeznacza je do użytku religijnego. Nałożenie dotyczy człowieka: to jednorazowe przyjęcie do duchowej rodziny Karmelu i zawierzenie się Matce Bożej z Góry Karmel. Polski obrzęd, zatwierdzony przez Stolicę Apostolską w latach 90. XX w., zwykle łączy obie czynności w jednej celebracji.

W rozmowach z mieszkańcami wsi ziemi chełmińskiej oba słowa często się mieszają. Ktoś mówi „poświęciłam szkaplerz", a ma na myśli przyjęcie go w dzieciństwie. Różnica ma znaczenie praktyczne. Kto wie, co było jednorazowe, nie szuka powtórki obrzędu przy każdej wymianie zniszczonych tasiemek.

Szkaplerz jako sakramentale według Katechizmu

Szkaplerz to sakramentale, czyli znak święty ustanowiony przez Kościół, który zawsze łączy się z modlitwą i ma uświęcać codzienne życie (KKK 1667-1668). Kodeks Prawa Kanonicznego opisuje sakramentalia podobnie, jako znaki, przez które dzięki modlitwie Kościoła otrzymuje się skutki przede wszystkim duchowe (KPK kan. 1166). Sakramentale nie jest sakramentem i nie działa samo z siebie.

„Sakramentalia nie udzielają łaski Ducha Świętego na sposób sakramentów, ale przez modlitwę Kościoła przygotowują do przyjęcia łaski i dysponują do współpracy z nią." - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1670, wyd. II polskie, Pallottinum 2002

Co oznaczają słowa poświęcenie, błogosławieństwo, nałożenie i przyjęcie?

Cztery słowa i cztery znaczenia. Ten mały słownik porządkuje to, co w potocznej mowie zlewa się w jedno:

• Poświęcenie - potoczna nazwa błogosławieństwa przedmiotu, po którym szkaplerz staje się rzeczą poświęconą w rozumieniu KPK kan. 1171.
• Błogosławieństwo - modlitwa Kościoła wypowiadana przez szafarza nad osobą lub rzeczą, opisana w KKK 1671-1672 i w księdze „Obrzędy błogosławieństw" z 1994 r.
• Nałożenie - gest, w którym szafarz zakłada szkaplerz na szyję przyjmującego. Według tradycji Karmelu wykonuje się go raz w życiu.
• Przyjęcie szkaplerza - decyzja i zobowiązanie samej osoby: zawierzenie Maryi i życie duchowością Karmelu.

Różnice najłatwiej zobaczyć obok siebie:

Cecha	Poświęcenie (błogosławieństwo)	Nałożenie (przyjęcie)
Czego dotyczy	przedmiotu: szkaplerza sukiennego lub medalika	osoby, która przyjmuje szkaplerz
Jak często	przy każdym nowym egzemplarzu, zgodnie ze zwyczajem	raz w życiu, według tradycji Karmelu
Kto udziela	duchowny (KPK kan. 1168)	duchowny, w obrzędzie przewidzianym przez Kościół
Zobowiązanie	brak, to modlitwa nad rzeczą	zawierzenie Maryi i codzienna modlitwa

Krótka historia szkaplerza i obrzędu

Szkaplerz wziął się z habitu zakonnego. Był to długi pas sukna noszony na ramionach przez zakonników, w tym przez Zakon Karmelitów. Według tradycji karmelitańskiej w połowie XIII w. Matka Boża przekazała szkaplerz św. Szymonowi Stockowi. Ten przekaz należy do pobożności Zakonu, a nie do dogmatów. Z czasem dla świeckich powstał mały szkaplerz: dwa niewielkie płatki sukna na tasiemkach. Dziś szkaplerz propagują zarówno Karmelici, jak i Karmelici Bosi. Szerzej opisuję to w tekście szkaplerz karmelitański i jego tradycja.

Kto może poświęcić szkaplerz?

Szkaplerz poświęca i nakłada zwykle kapłan albo diakon, bo zgodnie z kan. 1168 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. szafarzem sakramentaliów jest duchowny z odpowiednią władzą. Nie trzeba jechać do klasztoru karmelitów, bo o obrzęd można poprosić we własnej parafii. Katechizm (KKK 1669) dopuszcza, że niektóre błogosławieństwa sprawują świeccy, ale przy szkaplerzu szczegóły określa obrzęd.

Kapłan, diakon i wyjątki dla świeckich

Prawo kościelne rozdziela tu role dość precyzyjnie. Krótko:

• Kapłan (prezbiter lub biskup) jest zwykłym szafarzem błogosławieństwa i nałożenia szkaplerza (KPK kan. 1168).
• Diakon udziela tylko tych błogosławieństw, na które wyraźnie pozwala mu prawo (KPK kan. 1169 par. 3).
• Świeccy mogą przewodniczyć niektórym błogosławieństwom zgodnie z księgami liturgicznymi i decyzją biskupa miejsca (KPK kan. 1168; KKK 1669).
• Im ściślej błogosławieństwo łączy się z życiem sakramentalnym Kościoła, tym bardziej należy do duchownych. Tak tłumaczy to KKK 1669.
• Rodzic modlący się w domu nad szkaplerzem dziecka nie zastępuje obrzędu. To modlitwa prywatna.

Czy trzeba jechać do klasztoru karmelitów?

Nie. Szkaplerz pobłogosławi i nałoży każdy kapłan, także proboszcz małej wiejskiej parafii. Sanktuaria karmelitańskie organizują zbiorowe nałożenia, zwłaszcza wokół 16 lipca, ale nie mają na to wyłączności. Gdy zaglądam do drewnianych kościołów Pomorza, ołtarze szkaplerzne spotykam w zwykłych parafiach daleko od klasztorów. To ślad tego, jak szeroko ta pobożność weszła w życie wsi.

Jak poprosić o poświęcenie we własnej parafii?

Wystarczą cztery proste kroki:

1. Kup szkaplerz sukienny albo medalik szkaplerzny w sklepie z dewocjonaliami lub w sanktuarium.
2. Zgłoś się w zakrystii przed Mszą albo w kancelarii swojej parafii i powiedz, czy chodzi o samo pobłogosławienie, czy o pierwsze nałożenie.
3. Ustal termin z duszpasterzem. Nałożenie bywa włączane we Mszę, a samo pobłogosławienie często odbywa się zaraz po niej.
4. Przy pierwszym przyjęciu zapytaj, czy parafia prowadzi księgę osób przyjętych do szkaplerza. Praktyka jest różna w różnych miejscach.

Serwis parafia-w-swietem.pl jest niezależnym przewodnikiem, a nie stroną parafii. Sprawy praktyczne załatwisz w kancelarii swojej parafii.

Jak wygląda obrzęd poświęcenia i nałożenia szkaplerza?

Obrzęd poświęcenia i nałożenia szkaplerza ma sześć części: pozdrowienie, słowo Boże, modlitwę błogosławieństwa nad szkaplerzami, nałożenie, akt zawierzenia Maryi i zakończenie. Taki układ odpowiada strukturze błogosławieństw z polskiej księgi „Obrzędy błogosławieństw" (1994): słowo, modlitwa, znak. Celebracja może być w czasie Mszy albo poza nią, dla jednej osoby lub dla grupy.

Słowo Boże i modlitwa błogosławieństwa

Po pozdrowieniu szafarz krótko tłumaczy sens znaku. Potem czyta się fragment Pisma Świętego. Często wybiera się scenę spod krzyża, w której Jezus powierza uczniowi swoją Matkę (J 19,25-27). Następnie kapłan wypowiada modlitwę błogosławieństwa nad przygotowanymi szkaplerzami. Zwykle kropi je też wodą święconą, co jest typowym znakiem przy błogosławieństwie przedmiotów.

Nałożenie szkaplerza i akt zawierzenia

Szafarz zakłada szkaplerz każdemu przyjmującemu i wypowiada przewidzianą formułę. Potem przychodzi akt zawierzenia Maryi. To nie formułka do odklepania, tylko osobiste słowo, które wiąże się z obietnicą codziennej modlitwy. Rodzice dzieci w wieku pierwszokomunijnym dobrze robią, gdy przed obrzędem omawiają z dzieckiem ten tekst.

1. Pozdrowienie i wprowadzenie, w którym szafarz wyjaśnia sens szkaplerza.
2. Słowo Boże, na przykład J 19,25-27 w przekładzie Biblii Tysiąclecia.
3. Modlitwa błogosławieństwa nad szkaplerzami i pokropienie wodą święconą.
4. Nałożenie szkaplerza na każdą osobę z formułą obrzędu.
5. Akt zawierzenia Matce Bożej z Góry Karmel.
6. Modlitwa końcowa i błogosławieństwo zebranych.

Poszczególne gesty i miejsca, w których można przyjąć szkaplerz, opisuję osobno w tekście gdzie przyjąć szkaplerz i jak wygląda nałożenie.

Czy nowy szkaplerz trzeba poświęcać?

Nie trzeba powtarzać nałożenia. Według tradycji Karmelu przyjęcie szkaplerza odbywa się raz w życiu, więc przy wymianie zniszczonego egzemplarza nie ma ponownego obrzędu. Zwyczaj podpowiada, żeby nowy szkaplerz dać do pobłogosławienia kapłanowi przy okazji, na przykład po Mszy. Stary egzemplarz jest rzeczą poświęconą i traktuje się go z szacunkiem (KPK kan. 1171, 1983).

Zakup, prośba o błogosławieństwo i ofiara

Kupiony szkaplerz nie wymaga formalności. Wystarczy podejść do księdza w zakrystii i poprosić o pobłogosławienie. Trwa to chwilę. Za błogosławieństwo nie ma ceny. Jeśli ktoś chce, składa dobrowolną ofiarę, ale nie jest ona warunkiem modlitwy Kościoła. Ten serwis celowo nie podaje kwot. Najczęstsze sytuacje wyglądają tak:

• Przetarła się tasiemka, a płatki są całe: wymiana tasiemki nie wymaga nowego błogosławieństwa.
• Kupujesz nowy komplet: zgodnie ze zwyczajem prosisz kapłana o pobłogosławienie przy okazji.
• Zamieniasz szkaplerz sukienny na medalik: medalik się błogosławi, nałożenie pozostaje ważne.
• Zgubiłeś szkaplerz w podróży: zakładasz nowy przy najbliższej okazji, bez powtarzania przyjęcia.

Co zrobić ze starym, zniszczonym szkaplerzem?

Rzeczy poświęconych nie wyrzuca się razem ze śmieciami (KPK kan. 1171). Zgodnie ze zwyczajem zniszczony szkaplerz pali się albo zakopuje w ziemi. Można go też oddać w zakrystii. Z czego szyje się szkaplerze, jak dbać o sukno i kiedy je wymieniać, opisuję w tekście szkaplerz materiałowy i jego wymiana.

Jakie obowiązki wiążą się z noszeniem szkaplerza karmelitańskiego?

Noszenie szkaplerza karmelitańskiego wiąże się z trzema zobowiązaniami: stałym noszeniem znaku, codzienną modlitwą (najczęściej maryjną) i życiem według Ewangelii na wzór Maryi. Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii (2001, nr 205) przedstawia szkaplerz jako znak więzi z Maryją i zobowiązanie do naśladowania Jej. To program życia, a nie przepustka.

Nauka Kościoła, praktyka Karmelu i zwyczaj ludowy

Przy szkaplerzu łatwo pomieszać trzy poziomy. Warto je rozdzielić:

• Nauka Kościoła: szkaplerz jest sakramentalium (KKK 1667-1670), a pobożność ludowa wymaga rozeznania duszpasterskiego (KKK 1674-1676).
• Praktyka Zakonu Karmelitów: stałe noszenie, codzienna modlitwa i duchowość Karmelu, czyli milczenie, kontemplacja i naśladowanie Maryi.
• Zwyczaj ludowy: przyjmowanie szkaplerza przy Pierwszej Komunii, przypinanie go niemowlętom czy wkładanie zmarłym do trumny.
• Przekaz objawień prywatnych: wizja św. Szymona Stocka i obietnice z nią związane jako treść tradycji, a nie dogmat.
• Codzienność: noszenie szkaplerza na co dzień, praca, sport, kąpiel i sytuacje, w których zdejmuje się go na chwilę.

Czy zaniedbanie modlitwy to grzech?

Nie. Szkaplerz jest dobrowolną formą pobożności, a za opuszczenie związanej z nim modlitwy nie grozi żadna kara kościelna. Zaniedbanie oznacza jednak, że znak traci treść. Zostaje wtedy sam kawałek sukna. Lepiej wrócić do modlitwy niż obwiniać się latami.

Dlaczego szkaplerz nie jest amuletem?

Kościół przestrzega przed traktowaniem szkaplerza jak amuletu. Jego noszenie nie gwarantuje samo z siebie żadnego skutku. To najważniejsza granica w całym temacie.

Parafraza: szkaplerz jest znakiem zawierzenia Maryi i zobowiązaniem do życia chrześcijańskiego, a nie przedmiotem, który działa bez wiary i nawrócenia noszącego. - Pius XII, list apostolski „Neminem profecto latet", 11 lutego 1950

Jaka modlitwa do szkaplerza?

Nie ma jednej obowiązkowej modlitwy do szkaplerza. Obrzęd nałożenia przewiduje zobowiązanie do codziennej modlitwy, zwykle maryjnej, a jej formę wybiera się razem z duszpasterzem. W tradycji Karmelu najczęściej odmawia się „Pod Twoją obronę", „Zdrowaś Maryjo", część różańca albo fragment Liturgii Godzin, czyli oficjalnej modlitwy Kościoła.

Modlitwy z tradycji Karmelu i Kościoła

Kilka form, które pojawiają się najczęściej:

• „Pod Twoją obronę" to jedna z najstarszych modlitw maryjnych Kościoła, krótka i łatwa do zapamiętania przez dziecko.
• „Zdrowaś Maryjo" odmawiane rano i wieczorem to najprostsza forma dla osób zaczynających.
• Jedna dziesiątka różańca dziennie, a w październiku cały różaniec, zgodnie z tradycją miesiąca różańcowego.
• Jutrznia lub Nieszpory z Liturgii Godzin to propozycja dla osób, które chcą modlić się razem z całym Kościołem.
• Nowenna do Matki Bożej Szkaplerznej. Według ogłoszeń parafialnych z 25.10.2026 r. w Świętem odprawia się ją w trzeci czwartek miesiąca.

Jak wygląda medalik Matki Bożej Szkaplerznej i kto go święci?

Medalik szkaplerzny ma po jednej stronie wizerunek Najświętszego Serca Pana Jezusa, a po drugiej Matkę Bożą. Za pontyfikatu Piusa X dekret z 1910 r. dopuścił go jako zamiennik szkaplerza sukiennego dla osób, które już przyjęły szkaplerz. Medalik musi pobłogosławić kapłan, tak jak sukienny szkaplerz. Kiedy taka zamiana ma sens, wyjaśniam w tekście medalik szkaplerzny.

Co oznacza przyjęcie szkaplerza i jego zaprzestanie

Przyjęcie szkaplerza oznacza symboliczne „przyobleczenie się" w postawę Maryi: zaufanie, słuchanie słowa Bożego i służbę. Znak nawiązuje do biblijnego obrazu szaty jako nowego życia (Ga 3,27; Kol 3,12). Według Katechizmu (KKK 1670) wartość znaku zależy od wiary i życia osoby, która go nosi, a nie od samego sukna.

Przyobleczenie się w Chrystusa - biblijne tło znaku

Szata w Biblii mówi o tożsamości. Święty Paweł pisze o chrzcie językiem ubioru:

„Wy bowiem, którzy zostaliście ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa." - List do Galatów 3,27, Biblia Tysiąclecia

W Liście do Kolosan (Kol 3,12) apostoł zachęca, by przyoblec się w miłosierdzie, dobroć, pokorę, cichość i cierpliwość. Szkaplerz przypomina o tym na co dzień, dosłownie na ramionach. Co szkaplerz mówi noszącemu:

• przypomina o chrzcie, z którego wyrasta każda pobożność maryjna,
• wyraża zawierzenie Maryi wzorowane na scenie spod krzyża (J 19,25-27),
• łączy z duchową rodziną Karmelu, od średniowiecznych pustelników po współczesnych świeckich,
• zobowiązuje do cnót z Kol 3,12, a nie tylko do noszenia sukna.

Moc szkaplerza - czego uczy Kościół, a co jest tradycją

Kościół uczy, że sakramentalia przygotowują do łaski przez modlitwę Kościoła (KKK 1670). Nie daje żadnej gwarancji niezależnej od wiary. Przywilej sobotni pochodzi z tak zwanej bulli sobotniej, przypisywanej papieżowi Janowi XXII. Historycy kwestionują jej autentyczność. Treść tego przekazu mówi o szczególnej pomocy Maryi dla zmarłych noszących szkaplerz. To tradycja i treść przekazu, a nie dogmat wiary.

Co się dzieje, gdy przestanę nosić szkaplerz?

Nic złego w sensie kary. Zaprzestanie noszenia nie jest grzechem. Oznacza po prostu, że ktoś zrezygnował z tej formy pobożności. Według tradycji można wrócić i znów założyć pobłogosławiony szkaplerz bez ponownego nałożenia. Jeśli przerwa trwała latami, dobrze porozmawiać z duszpasterzem o tym, jak odnowić akt zawierzenia.

Szkaplerz w Świętem: ołtarz, bractwo i odpust w lipcu

W drewnianym kościele św. Barbary w Świętem (gm. Łasin, diecezja toruńska) stoi boczny ołtarz Matki Bożej z Góry Karmel z 1753 r., w stylu regencji (Wikipedia, stan październik 2026). Odpust Matki Bożej Szkaplerznej przypada w niedzielę przed lub po 16 lipca według katalogu Diecezji Toruńskiej. Dokładny termin w danym roku podaje oficjalna strona parafii.

Gdzie w okolicy Łasina jest ołtarz MB Szkaplerznej?

Ołtarz stoi w kościele św. Barbary w Świętem, po północnej stronie świątyni, czyli po stronie Ewangelii. Obraz przedstawia Matkę Bożą wręczającą szkaplerz św. Szymonowi Stockowi. Gdy patrzę na ten ołtarz, widzę w nim całą historię z tego artykułu, opowiedzianą bez słów. Według opisu z dawnej strony parafii (2024) na ołtarz składają się:

• obraz Matki Bożej ze szkaplerzem i św. Szymonem Stockiem w polu głównym,
• figury św. Jana Chrzciciela, św. Pawła Pustelnika i dwóch świętych zakonnic,
• obraz św. Antoniego z Padwy w górnej kondygnacji,
• kartusz z herbem fundatora, bp. Stanisława Leskiego, na szczycie.

Bractwo Szkaplerzne i odpust bracki 16 lipca

Według dawnej strony parafii z 2024 r. przy kościele działało Bractwo Szkaplerzne, które miało przywilej odpustu brackiego w święto Matki Bożej z Góry Karmel, 16 lipca. Bractwo to wspólnota osób noszących szkaplerz. Nie należy go mylić ze Świeckim Zakonem Karmelitów Bosych ani z Żywym Różańcem.

Kiedy jest odpust szkaplerzny w Świętem?

W niedzielę przed lub po 16 lipca, według katalogu parafii Diecezji Toruńskiej (dane sprawdzone: październik 2026). Konkretną datę, godzinę sumy i ewentualną możliwość przyjęcia szkaplerza podczas odpustu sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii albo w biurze parafialnym, czynnym w dni powszednie po Mszy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy szkaplerz można zdejmować na noc?

Tradycja zachęca do stałego noszenia szkaplerza, także w nocy. Chwilowe zdjęcie, na przykład do kąpieli, badania lekarskiego albo na basenie, nie unieważnia przyjęcia i nie wymaga powtórzenia obrzędu. Komu sukno przeszkadza, może zamiast niego nosić pobłogosławiony medalik.

Czy poświęcenie szkaplerza jest płatne?

Nie, błogosławieństwo nie ma ceny. Kto chce, może złożyć dobrowolną ofiarę, ale nie jest ona warunkiem poświęcenia ani nałożenia szkaplerza. Płaci się jedynie za sam przedmiot w sklepie z dewocjonaliami.

Czy szkaplerz można przyjąć więcej niż raz?

Według tradycji nałożenie szkaplerza jest jednorazowe i obowiązuje na całe życie. Kolejne egzemplarze tylko się wymienia i błogosławi, bez powtarzania obrzędu. Jeśli nie pamiętasz, czy przyjąłeś szkaplerz w dzieciństwie, zapytaj duszpasterza. Można wtedy przyjąć go ponownie.

Czy można samemu poświęcić szkaplerz w domu?

Osoba świecka może pomodlić się nad szkaplerzem, ale nie zastępuje to błogosławieństwa udzielanego przez szafarza Kościoła (KPK kan. 1168). Domowa modlitwa ma swoją wartość jako modlitwa prywatna. O pobłogosławienie poproś kapłana we własnej parafii.

Czym jest przywilej sobotni?

To tradycja wywodzona z tak zwanej bulli sobotniej. Mówi o szczególnej pomocy Maryi po śmierci dla tych, którzy nosili szkaplerz. Kościół nie ogłosił jej dogmatem. Pius XII w liście z 1950 r. podkreślał, że szkaplerz wymaga życia wiarą, a nie traktowania go jak gwarancji.

W jakim wieku można przyjąć szkaplerz?

Kościół nie wyznacza ścisłej granicy wieku. W Polsce szkaplerz przyjmują często dzieci w okresie Pierwszej Komunii Świętej, ale także dorośli w każdym wieku. U małego dziecka zobowiązanie do modlitwy biorą na siebie w praktyce rodzice.

Ile trwa obrzęd przyjęcia szkaplerza?

Poza Mszą to krótka celebracja, zwykle kilkanaście minut, zależnie od liczby przyjmujących. Włączony w Mszę wydłuża ją o kilka do kilkunastu minut. Przy zbiorowych nałożeniach w sanktuariach w lipcu trwa dłużej, bo szafarz nakłada szkaplerz każdej osobie osobno.

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje rozmowy z duszpasterzem we własnej parafii.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II polskie, Pallottinum, Poznań 2002, nr 1667-1676 (sakramentalia, błogosławieństwa, pobożność ludowa).
2. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu, Pallottinum, Poznań 1984, kan. 1166-1172.
3. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych (Biblia Tysiąclecia), Pallottinum: J 19,25-27; Ga 3,27; Kol 3,12.
4. Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich (polskie wydanie De benedictionibus), Księgarnia św. Jacka, Katowice 1994.
5. Obrzęd błogosławieństwa i nałożenia szkaplerza Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel, wydanie karmelitańskie, tekst zatwierdzony przez Kongregację ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów (lata 90. XX w.).
6. Pius XII, list apostolski „Neminem profecto latet", 11 lutego 1950.
7. Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, 2001, nr 205.
8. Wikipedia: Kościół św. Barbary w Świętem (stan: październik 2026).
9. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem (stan: październik 2026).
10. Parafia św. Barbary w Świętem, strona na platformie Diecezji Toruńskiej (ogłoszenia z 25.10.2026).
11. Zdjęcie wyróżniające: Dosp84, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.