Chełmno miasto zakochanych - skąd nazwa i co zobaczyć w farze

Opracowanie: Halina Borowska · aktualizacja 27.10.2026

W tym tekście

Chełmno i Święte pod Łasinem

Chełmno i Święte pod Łasinem da się zobaczyć w jeden dzień: rano gotycka fara w Chełmnie, po południu drewniany kościół św. Barbary w Świętem na Ziemi Chełmińskiej.

Od ponad dwudziestu lat jeżdżę po ziemi chełmińskiej za drewnianymi kościołami i często zaczynam w Chełmnie. Chełmińska fara stoi w tym samym regionie co wiejskie świątynie z gontu, a jedna historia prowadzi do drugiej.

Cześć relikwii w nauce Kościoła

Cześć oddawana relikwiom należy do pobożności ludowej, którą Katechizm wymienia obok pielgrzymek i procesji. Przy wizycie dobrze rozróżnić trzy warstwy:

• Nauka Kościoła - kult świętych i ich relikwii ma prowadzić do Chrystusa, a nie zastępować liturgii (KKK 1674-1676).
• Pobożność ludowa - modlitwa przy relikwiarzu, prośby narzeczonych i małżonków, zapalona świeca.
• Prawo kanoniczne - relikwii nie wolno sprzedawać (KPK kan. 1190), więc żadna pamiątka ze straganu relikwią nie jest.

Pobożność ludowa, w tym cześć oddawana relikwiom, ma być rozeznawana i wspierana przez pasterzy, tak by prowadziła do Chrystusa i była przeniknięta duchem wiary (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1674-1676, 1992

"Nie wolno sprzedawać świętych relikwii." - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1190 § 1, 1983

Kim był św. Walenty?

Św. Walenty to kapłan i męczennik z III wieku. Jego wspomnienie przypada według Martyrologium Romanum (editio altera, 2004) na 14 lutego, czyli w walentynki. Źródła o jego życiu są skąpe, a opowieści o potajemnych ślubach żołnierzy pochodzą z późniejszej tradycji, nie z pewnych dokumentów.

• Według tradycji opiekuje się zakochanymi, narzeczonymi i chorymi na epilepsję, którą lud nazywał "chorobą św. Walentego".
• W ikonografii przedstawia się go w stroju kapłańskim, z mieczem męczeństwa, czasem z chorym u stóp.
• Jego kult sięga starożytności.

Fara w Chełmnie

Do fary w Chełmnie przygotujesz się w trzech krokach: przed wizytą sprawdzasz ogłoszenia parafii, wchodzisz poza Mszą, a przy relikwiach zachowujesz ciszę.

Wnętrze świątyni opisuję w tekście fara w Chełmnie od środka, a pozostałe miejsca w mieście w tekście Chełmno atrakcje.

Jak zachować się przy relikwiach?

Przy relikwiach w każdym kościele obowiązują te same proste zasady.

1. Sprawdź ogłoszenia parafii i informację turystyczną, a w parafii zapytaj o możliwość obejrzenia relikwiarza i zasady fotografowania.
2. Wejdź poza czasem Mszy i zatrzymaj się chwilę przy wejściu.
3. Przy relikwiach zachowaj ciszę, a aparat schowaj, jeśli ktoś się modli.

Prawo chełmińskie: jak Chełmno wpłynęło na Ziemię Chełmińską

Chełmno wpłynęło na Ziemię Chełmińską przede wszystkim przez prawo chełmińskie, które stało się wzorem dla wielu miast i wsi w państwie zakonnym.

Czym było prawo chełmińskie?

Prawo chełmińskie było odmianą prawa niemieckiego, dostosowaną do potrzeb osadnictwa w państwie zakonnym. Jego cechy łatwo zapamiętać:

• Majątek dziedziczyli po równo synowie i córki.
• Obowiązywały jednolite miary, czego symbolem jest łokieć chełmiński.
• Na tym prawie lokowano także wsie i nadawano dobra rycerskie.

Ślad prawa chełmińskiego w Świętem

Prawo chełmińskie dotarło aż do Świętego pod Łasinem, gdzie w latach 1422-1441 wielki mistrz Paweł Russdorf nadawał na nim część dóbr. Dzieje wsi podaje monografia dekanatu łasińskiego pod redakcją ks. Stanisława Kardasza (Toruń 1997), streszczona na dawnej stronie parafii:

• 1298 - pierwsza wzmianka o Świętem jako dobrach rycerskich Arnolda de Wladow w granicach komturii radzyńskiej.
• ok. 1300 - założenie parafii przez Krzyżaków.
• 1366 - kościół parafialny poświadczony w źródłach.
• 1422-1441 - nadania na prawie chełmińskim za wielkiego mistrza Pawła Russdorfa; pleban otrzymał wtedy cztery łany ziemi.

Szerzej piszę o tym w tekście o historii Łasina, z którym Święte dzieli dzieje.

Diecezja chełmińska a parafia w Świętem

Parafia w Świętem należała do diecezji chełmińskiej do 25 marca 1992 roku, kiedy bulla Totus Tuus Poloniae Populus utworzyła diecezję toruńską. Od tej pory Święte należy do diecezji toruńskiej, w dekanacie łasińskim (Studia Gdańskie, 2020).

Jak zwiedzać farę z szacunkiem dla miejsca?

Farę zwiedzaj poza Mszami, w stroju odpowiednim do kościoła i w ciszy, bo to przede wszystkim miejsce modlitwy.

Kiedy nie wchodzić do zwiedzania?

W czasie Mszy, ślubu, pogrzebu i nabożeństwa nie zwiedzaj fary, bo wtedy wchodzi się wyłącznie po to, by w nich uczestniczyć. Z moich wędrówek wynika, że najspokojniej jest w dni powszednie.

• Podczas Mszy i nabożeństw nie chodź po nawach i nie rozmawiaj.
• W czasie ślubu lub pogrzebu poczekaj na zewnątrz albo wróć później.
• Gdy trwa spowiedź, omijaj konfesjonały z daleka.
• Uroczystości parafialne to czas modlitwy, nie zwiedzania.

Czy w farze można robić zdjęcia?

Zdjęcia w farze rób tylko za zgodą parafii, o którą zapytaj przed wizytą. Sama trzymam się prostej reguły, sprawdzonej w wielu kościołach regionu:

1. Pytam o zgodę, zanim wyjmę aparat.
2. Wyłączam flesz.
3. Nie fotografuję osób modlących się bez ich zgody.
4. Nie wchodzę do prezbiterium dla lepszego ujęcia.

Chełmno i Święte: szlak po Ziemi Chełmińskiej

Szlak Chełmno i Święte łączy farę w Chełmnie z drewnianym kościołem św. Barbary z 1723 roku w Świętem (gmina Łasin, powiat grudziądzki). Taki dzień pokazuje, jak różnie budowano świątynie na jednej ziemi: w Świętem postawiono kościół z drewna i gontu.

Kościół św. Barbary w Świętem: najważniejsze dane

Kościół św. Barbary powstał w 1723 roku z fundacji Wacława Kozłowskiego, właściciela wsi (Wikipedia; monografia dekanatu łasińskiego, 1997).

Cecha	Kościół św. Barbary w Świętem
Datowanie	1723 (dawna strona parafii podaje też 1736)
Materiał	drewno, konstrukcja zrębowa, dach kryty gontem
Wnętrze	jednonawowe, stropy płaskie wsparte na słupach
Wezwanie	św. Barbara (wspomnienie 4 grudnia)
Szczególny skarb	barokowy ołtarz główny ok. 1730, chrzcielnica z pelikanem
Ochrona	rejestr zabytków nr A/413 z 5.08.1961

Co zobaczyć w kościele św. Barbary w Świętem?

W kościele św. Barbary zobaczysz drewniane wnętrze o konstrukcji zrębowej, trzy ołtarze i chrzcielnicę z pelikanem. Dawna strona parafii pisała o zapachu drewna przesiąkniętego kadzidłem i trudno o trafniejsze słowa. Sama parafia nazywała go największym drewnianym kościołem w okolicy.

• Ołtarz główny ku czci św. Barbary, barokowy, z ok. 1730 roku, z obrazem patronki i Okiem Opatrzności w zwieńczeniu.
• Dwa ołtarze boczne w stylu regencji z 1753 roku: Najświętszego Serca Pana Jezusa i Matki Bożej Szkaplerznej.
• Chrzcielnica z ok. połowy XVIII wieku z pelikanem karmiącym pisklęta, symbolem Chrystusa.
• Organy z 1888 roku, dzieło Augusta Terletzkiego (według Wikipedii).
• W kruchcie tablica upamiętniająca ks. Leona Gregorkiewicza, zamordowanego w 1939 roku (Studia Gdańskie, 2020).
• Gontowy dach z czworoboczną wieżyczką na sygnaturkę.

Jak zaplanować dzień na trasie?

Zacznij rano w Chełmnie, a do Świętego jedź po południu. Według ogłoszeń na swiete.diecezja-torun.pl (stan na 25.10.2026) w niedziele Msze są o 8:00 i 11:00 w Świętem oraz o 9:30 w kaplicy w Tymawie, a w dni powszednie zwykle o 17:00. Przed wyjazdem sprawdź aktualne ogłoszenia i potwierdź w parafii, czy wejdziesz do kościoła.

1. Rano: fara w Chełmnie.
2. Obiad w Chełmnie i przejazd w stronę Łasina.
3. Popołudnie: kościół św. Barbary w Świętem.
4. Dla chętnych: odpust św. Barbary (niedziela przed lub po 4 grudnia) albo MB Szkaplerznej (niedziela przed lub po 16 lipca).

Więcej świątyń regionu zebrałam w przewodniku Chełmno i gotyckie kościoły Ziemi Chełmińskiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy fara w Chełmnie jest otwarta dla turystów?

O zwiedzaniu fary decyduje parafia, więc przed przyjazdem potwierdź u niej możliwość i godziny wizyty.

Czym jest łokieć chełmiński?

Łokieć chełmiński to dawna miara długości i symbol jednolitych miar prawa chełmińskiego. Dzięki nim kupcy rozliczali towary według tego samego wzorca.

Czy można kupić relikwie św. Walentego?

Nie, bo Kodeks Prawa Kanonicznego zakazuje sprzedaży świętych relikwii (kan. 1190). Pamiątki z serduszkami czy obrazki ze świętym to dewocjonalia, a nie relikwie.

Źródła i literatura

1. Martyrologium Romanum, editio altera, 2004 (wspomnienie św. Walentego, 14 lutego).
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1674-1676, wyd. polskie Pallottinum.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1190.
4. Diecezja Toruńska - historia i teraźniejszość, t. 12: Dekanat Łasiński, red. ks. St. Kardasz, Toruń 1997.
5. D. Galanciak, Kapłani - męczennicy dekanatu łasińskiego z czasów II wojny światowej, Studia Gdańskie t. XLVI (2020).
6. Diecezja Toruńska, katalog parafii: Parafia pw. Świętej Barbary w Świętem.
7. Parafia św. Barbary w Świętem, ogłoszenia (25.10.2026).
8. Kościół św. Barbary w Świętem, Wikipedia.